২. যুগনদ্ধৱগ্গো
১. যুগনদ্ধকথা
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. তত্ৰ খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱো’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপত্তং [অৰহত্তং (স্যা.), অৰহত্তপত্তিং অ. নি. ৪.১৭০] ব্যাকৰোতি, সব্বসো চতূহি মগ্গেহি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন. কতমেহি চতূহি?
‘‘ইধাৱুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি [বহুলিং কৰোতি (ক.) অ. নি. ৪.১৭০ পস্সিতব্বা]. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি. তস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং [যুগনন্ধং (ক. সী. অট্ঠ.)] ভাৱেতি. তস্স সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি. সো, আৱুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ [অজ্ঝত্তঞ্ঞেৱ (স্যা. ক.)] সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপত্তং ব্যাকৰোতি, সব্বসো ইমেহি চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি.
১. সুত্তন্তনিদ্দেসো
২. কথং সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি? নেক্খম্মৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. তত্থ জাতে ধম্মে অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৱিপস্সনা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মগ্গো সঞ্জাযতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মগ্গো সঞ্জাযতি, পৰিগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাচা মগ্গো সঞ্জাযতি, সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তো মগ্গো সঞ্জাযতি, ৱোদানট্ঠেন সম্মাআজীৱো মগ্গো সঞ্জাযতি, পগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাযামো মগ্গো সঞ্জাযতি, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি মগ্গো সঞ্জাযতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মগ্গো সঞ্জাযতি – এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি.
সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি আসেৱতীতি কথং আসেৱতি? আৱজ্জন্তো আসেৱতি, জানন্তো আসেৱতি, পস্সন্তো আসেৱতি, পচ্চৱেক্খন্তো আসেৱতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো আসেৱতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো আসেৱতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো আসেৱতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো আসেৱতি, চিত্তং সমাদহন্তো আসেৱতি, পঞ্ঞায পজানন্তো আসেৱতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো আসেৱতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো আসেৱতি, পহাতব্বং পজহন্তো আসেৱতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো আসেৱতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো আসেৱতি – এৱং আসেৱতি.
ভাৱেতীতি কথং ভাৱেতি? আৱজ্জন্তো ভাৱেতি, জানন্তো ভাৱেতি, পস্সন্তো ভাৱেতি, পচ্চৱেক্খন্তো ভাৱেতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো ভাৱেতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো ভাৱেতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো ভাৱেতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো ভাৱেতি, চিত্তং সমাদহন্তো ভাৱেতি, পঞ্ঞায পজানন্তো ভাৱেতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো ভাৱেতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো ভাৱেতি, পহাতব্বং পজহন্তো ভাৱেতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো ভাৱেতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো ভাৱেতি – এৱং ভাৱেতি.
বহুলীকৰোতীতি কথং বহুলীকৰোতি? আৱজ্জন্তো বহুলীকৰোতি, জানন্তো বহুলীকৰোতি, পস্সন্তো বহুলীকৰোতি, পচ্চৱেক্খন্তো বহুলীকৰোতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো বহুলীকৰোতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো বহুলীকৰোতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো বহুলীকৰোতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো বহুলীকৰোতি, চিত্তং সমাদহন্তো বহুলীকৰোতি, পঞ্ঞায পজানন্তো বহুলীকৰোতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো বহুলীকৰোতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো বহুলীকৰোতি, পহাতব্বং পজহন্তো বহুলীকৰোতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো বহুলীকৰোতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো বহুলীকৰোতি – এৱং বহুলীকৰোতি.
তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি কথং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি? সোতাপত্তিমগ্গেন, সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি তীণি সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; ওড়াৰিকো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনাগামিমগ্গেন অনুসহগতং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; অনুসহগতো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অৰহত্তমগ্গেন ৰূপৰাগো, অৰূপৰাগো, মানো, উদ্ধচ্চং, অৱিজ্জা – ইমানি পঞ্চ সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; মানানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো – ইমে তযো অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
৩. অব্যাপাদৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… আলোকসঞ্ঞাৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. তত্থ জাতে ধম্মে অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৱিপস্সনা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মগ্গো সঞ্জাযতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি.
সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি আসেৱতীতি কথং আসেৱতি? আৱজ্জন্তো আসেৱতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো আসেৱতি, এৱং আসেৱতি. ভাৱেতীতি কথং ভাৱেতি? আৱজ্জন্তো ভাৱেতি, জানন্তো ভাৱেতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো ভাৱেতি, এৱং ভাৱেতি. বহুলীকৰোতীতি কথং বহুলীকৰোতি? আৱজ্জন্তো বহুলীকৰোতি, জানন্তো বহুলীকৰোতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো বহুলীকৰোতি, এৱং বহুলীকৰোতি.
তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি কথং সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি? সোতাপত্তিমগ্গেন সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি তীণি সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; ওড়াৰিকো কামৰাগানুসযো পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনাগামিমগ্গেন অনুসহগতং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; অনুসহগতো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অৰহত্তমগ্গেন ৰূপৰাগো, অৰূপৰাগো, মানো, উদ্ধচ্চং, অৱিজ্জা – ইমানি পঞ্চ সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; মানানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো – ইমে তযো অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি.
৪. কথং ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি? অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা [ৱোস্সগ্গাৰম্মণতা (স্যা. ক.)] চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো. সমাধি ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
ৰূপং অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, ৰূপং দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, ৰূপং অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং … সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, জৰামৰণং দুক্খতো…পে… অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি.
৫. কথং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? সোড়সহি আকাৰেহি সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. আৰম্মণট্ঠেন গোচৰট্ঠেন পহানট্ঠেন পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱুট্ঠানট্ঠেন ৱিৱট্টনট্ঠেন সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন ৱিমুত্তট্ঠেন অনাসৱট্ঠেন তৰণট্ঠেন অনিমিত্তট্ঠেন অপ্পণিহিতট্ঠেন সুঞ্ঞতট্ঠেন একৰসট্ঠেন অনতিৱত্তনট্ঠেন যুগনদ্ধট্ঠেন.
কথং আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধাৰম্মণো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধাৰম্মণা. ইতি আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি.
কথং গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱিৱট্টতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱিৱট্টতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সন্তো হোন্তি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সন্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি পণীতো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা পণীতা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি কামাসৱা ৱিমুত্তো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা অৱিজ্জাসৱা ৱিমুত্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞা ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি কামাসৱেন অনাসৱো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা অৱিজ্জাসৱেন অনাসৱা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ তৰতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ তৰতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বনিমিত্তেহি অনিমিত্তো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বনিমিত্তেহি অনিমিত্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বপণিধীহি অপ্পণিহিতো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বপণিধীহি অপ্পণিহিতা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বাভিনিৱেসেহি সুঞ্ঞো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বাভিনিৱেসেহি সুঞ্ঞা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি, এৱং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি.
সুত্তন্তনিদ্দেসো.
২. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰনিদ্দেসো
৬. কথং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি, এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি. কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি, এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
দুক্খতো মনসিকৰোতো…পে… অনত্ততো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি…পে… ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনত্ততো উপট্ঠানং, অনিচ্চতো উপট্ঠানং, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো…পে… এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি’’.
ৰূপং অনিচ্চতো মনসিকৰোতো…পে… ৰূপং দুক্খতো মনসিকৰোতো… ৰূপং অনত্ততো মনসিকৰোতো… ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চতো মনসিকৰোতো…পে… জৰামৰণং দুক্খতো মনসিকৰোতো, জৰামৰণং অনত্ততো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি…পে… ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো. জৰামৰণং অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. জৰামৰণং অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, জৰামৰণং দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি. সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি. কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি.
৭. ওভাসে চেৱ ঞাণে চ, পীতিযা চ ৱিকম্পতি;
পস্সদ্ধিযা সুখে চেৱ, যেহি চিত্তং পৱেধতি.
অধিমোক্খে চ পগ্গাহে, উপট্ঠানে চ কম্পতি;
উপেক্খাৱজ্জনায চেৱ, উপেক্খায চ নিকন্তিযা.
ইমানি দস ঠানানি, পঞ্ঞা যস্স পৰিচ্চিতা;
ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতি, ন চ সম্মোহ গচ্ছতি.
ৱিক্খিপতি চেৱ কিলিস্সতি চ, চৱতি চিত্তভাৱনা;
ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতি, ভাৱনা পৰিহাযতি.
ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতি, ভাৱনা ন পৰিহাযতি;
ন চ ৱিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতি, ন চৱতি চিত্তভাৱনা.
ইমেহি চতূহি ঠানেহি চিত্তস্স সঙ্খেপৱিক্খেপৱিগ্গহিতং [সঙ্খেপং ৱিক্খেপং ৱিগ্গহিতং (স্যা.)] দস ঠানে সম্পজানাতীতি.
যুগনদ্ধকথা নিট্ঠিতা.
২. সচ্চকথা
৮. পুৰিমনিদানং. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে [সং. নি. ৫.১০৯০], তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেতং; ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেতং, ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেতং, ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেতং. ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি’’.
১. পঠমসুত্তন্তনিদ্দেসো
কথং দুক্খং তথট্ঠেন সচ্চং? চত্তাৰো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো – ইমে চত্তাৰো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱং দুক্খং তথট্ঠেন সচ্চং.
কথং সমুদযো তথট্ঠেন সচ্চং? চত্তাৰো সমুদযস্স সমুদযট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো – ইমে চত্তাৰো সমুদযস্স সমুদযট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱং সমুদযো তথট্ঠেন সচ্চং.
কথং নিৰোধো তথট্ঠেন সচ্চং? চত্তাৰো নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো, ৱিৱেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো – ইমে চত্তাৰো নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱং নিৰোধো তথট্ঠেন সচ্চং.
কথং মগ্গো তথট্ঠেন সচ্চং? চত্তাৰো মগ্গস্স মগ্গট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেতুট্ঠো, দস্সনট্ঠো, আধিপতেয্যট্ঠো – ইমে চত্তাৰো মগ্গস্স মগ্গট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. এৱং মগ্গো তথট্ঠেন সচ্চং.
৯. কতিহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? চতূহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. তথট্ঠেন, অনত্তট্ঠেন, সচ্চট্ঠেন, পটিৱেধট্ঠেন – ইমেহি চতূহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? চতূহাকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো তথট্ঠো, নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো তথট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো তথট্ঠো – ইমেহি চতূহাকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং অনত্তট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? চতূহাকাৰেহি অনত্তট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো অনত্তট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো অনত্তট্ঠো, নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো অনত্তট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো অনত্তট্ঠো – ইমেহি চতূহাকাৰেহি অনত্তট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং সচ্চট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? চতূহাকাৰেহি সচ্চট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো সচ্চট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো সচ্চট্ঠো, নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো সচ্চট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো সচ্চট্ঠো – ইমেহি চতূহাকাৰেহি সচ্চট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? চতূহাকাৰেহি পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো পটিৱেধট্ঠো নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো পটিৱেধট্ঠো – ইমেহি চতূহাকাৰেহি পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
১০. কতিহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? যং অনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তং অনিচ্চং, যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ তং অনত্তা. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চ তং তথং. যং অনিচ্চং চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চ তথঞ্চ তং সচ্চং. যং অনিচ্চঞ্চ দুক্খঞ্চ অনত্তা চ তথঞ্চ সচ্চঞ্চ তং একসঙ্গহিতং. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কতিহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? নৱহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. তথট্ঠেন, অনত্তট্ঠেন, সচ্চট্ঠেন, পটিৱেধট্ঠেন, অভিঞ্ঞট্ঠেন, পৰিঞ্ঞট্ঠেন, পহানট্ঠেন, ভাৱনট্ঠেন, সচ্ছিকিৰিযট্ঠেন – ইমেহি নৱহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? নৱহাকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো তথট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো তথট্ঠো, নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো তথট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো তথট্ঠো, অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো তথট্ঠো, পৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞট্ঠো তথট্ঠো, পহানস্স পহানট্ঠো তথট্ঠো, ভাৱনায ভাৱনট্ঠো তথট্ঠো, সচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকিৰিযট্ঠো তথট্ঠো – ইমেহি নৱহাকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং অনত্তট্ঠেন… সচ্চট্ঠেন… পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? নৱহাকাৰেহি পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স দুক্খট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, সমুদযস্স সমুদযট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, মগ্গস্স মগ্গট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, পৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, পহানস্স পহানট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, ভাৱনায ভাৱনট্ঠো পটিৱেধট্ঠো, সচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকিৰিযট্ঠো পটিৱেধট্ঠো – ইমেহি নৱহাকাৰেহি পটিৱেধট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
১১. কতিহাকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? দ্ৱাদসহি আকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. তথট্ঠেন, অনত্তট্ঠেন, সচ্চট্ঠেন, পটিৱেধট্ঠেন, অভিজাননট্ঠেন, পৰিজাননট্ঠেন, ধম্মট্ঠেন, তথট্ঠেন, ঞাতট্ঠেন, সচ্ছিকিৰিযট্ঠেন, ফস্সনট্ঠেন, অভিসমযট্ঠেন – ইমেহি দ্ৱাদসহি আকাৰেহি চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? সোড়সহি আকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো, তথট্ঠো; সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো তথট্ঠো; নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো, ৱিৱেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো তথট্ঠো; মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেতুট্ঠো, দস্সনট্ঠো, আধিপতেয্যট্ঠো তথট্ঠো – ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি তথট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
কথং অনত্তট্ঠেন…পে… সচ্চট্ঠেন… পটিৱেধট্ঠেন… অভিজাননট্ঠেন… পৰিজাননট্ঠেন… ধম্মট্ঠেন… তথট্ঠেন… ঞাতট্ঠেন… সচ্ছিকিৰিযট্ঠেন… ফস্সনট্ঠেন… অভিসমযট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি? সোড়সহি আকাৰেহি অভিসমযট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি. দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো, অভিসমযট্ঠো; সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো, অভিসমযট্ঠো; নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো, ৱিৱেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো, অভিসমযট্ঠো; মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেতুট্ঠো, দস্সনট্ঠো, আধিপতেয্যট্ঠো, অভিসমযট্ঠো – ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি অভিসমযট্ঠেন চত্তাৰি সচ্চানি একসঙ্গহিতানি. যং একসঙ্গহিতং তং একত্তং. একত্তং একেন ঞাণেন পটিৱিজ্ঝতীতি – চত্তাৰি সচ্চানি একপ্পটিৱেধানি.
১২. সচ্চানং কতি লক্খণানি? সচ্চানং দ্ৱে লক্খণানি. সঙ্খতলক্খণঞ্চ, অসঙ্খতলক্খণঞ্চ – সচ্চানং ইমানি দ্ৱে লক্খণানি.
সচ্চানং কতি লক্খণানি? সচ্চানং ছ লক্খণানি. সঙ্খতানং সচ্চানং উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতানং অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি অসঙ্খতস্স সচ্চস্স ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৱযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি – সচ্চানং ইমানি ছ লক্খণানি.
সচ্চানং কতি লক্খণানি? সচ্চানং দ্ৱাদস লক্খণানি. দুক্খসচ্চস্স উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি; সমুদযসচ্চস্স উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি; মগ্গসচ্চস্স উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি; নিৰোধসচ্চস্স ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৱযো পঞ্ঞাযতি, ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি – সচ্চানং ইমানি দ্ৱাদস লক্খণানি.
চতুন্নং সচ্চানং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা? সমুদযসচ্চং অকুসলং, মগ্গসচ্চং কুসলং, নিৰোধসচ্চং অব্যাকতং. দুক্খসচ্চং সিযা কুসলং, সিযা অকুসলং, সিযা অব্যাকতং.
সিযা তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একসচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতং? ৱত্থুৱসেন পৰিযাযেন সিযাতি. কথঞ্চ সিযা? যং দুক্খসচ্চং অকুসলং, সমুদযসচ্চং অকুসলং – এৱং অকুসলট্ঠেন দ্ৱে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একসচ্চং দ্ৱীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং কুসলং, মগ্গসচ্চং কুসলং – এৱং কুসলট্ঠেন দ্ৱে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একসচ্চং দ্ৱীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতং. যং দুক্খসচ্চং অব্যাকতং, নিৰোধসচ্চং অব্যাকতং – এৱং অব্যাকতট্ঠেন দ্ৱে সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একসচ্চং দ্ৱীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতং. এৱং সিযা তীণি সচ্চানি একসচ্চেন সঙ্গহিতানি, একসচ্চং তীহি সচ্চেহি সঙ্গহিতং ৱত্থুৱসেন পৰিযাযেনাতি.
২. দুতিযসুত্তন্তপাড়ি
১৩. ‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৱে [সং. নি. ৩.২৬], সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো ৰূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো সঞ্ঞায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো সঙ্খাৰানং অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং; কো ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘যং খো ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰূপস্স অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং, তং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৰূপস্স আদীনৱো. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণং. যং ৱেদনং পটিচ্চ…পে… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যং সঙ্খাৰে পটিচ্চ… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং তং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং’’.
‘‘যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৱং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং [অভিসম্বুদ্ধো পচ্চঞ্ঞাসিং (স্যা.) সং. নি. ৩.২৬ পস্সিতব্বা] যতো চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৱং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৱে, ‘সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি [চেতোৱিমুত্তি (স্যা. ক.) সং. নি. ৩.২৭ পস্সিতব্বা]. অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি.
৩. দুতিযসুত্তন্তনিদ্দেসো
১৪. যং ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰূপস্স অস্সাদোতি – পহানপ্পটিৱেধো সমুদযসচ্চং. যং ৰূপং অনিচ্চং তং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৰূপস্স আদীনৱোতি – পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো দুক্খসচ্চং. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণন্তি – সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো নিৰোধসচ্চং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৱাচা কম্মন্তো আজীৱো ৱাযামো সতি সমাধি – ভাৱনাপটিৱেধো মগ্গসচ্চং.
যং ৱেদনং পটিচ্চ…পে… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যং সঙ্খাৰে পটিচ্চ… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদোতি – পহানপ্পটিৱেধো সমুদযসচ্চং. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং তং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱোতি – পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো দুক্খসচ্চং. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণন্তি – সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো নিৰোধসচ্চং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৱাচা কম্মন্তো আজীৱো ৱাযামো সতি সমাধি – ভাৱনাপটিৱেধো মগ্গসচ্চং.
১৫. সচ্চন্তি কতিহাকাৰেহি সচ্চং? এসনট্ঠেন, পৰিগ্গহট্ঠেন, পটিৱেধট্ঠেন. কথং এসনট্ঠেন সচ্চং? জৰামৰণং কিংনিদানং, কিংসমুদযং, কিংজাতিকং, কিংপভৱন্তি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. জৰামৰণং জাতিনিদানং, জাতিসমুদযং, জাতিজাতিকং, জাতিপ্পভৱন্তি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. জৰামৰণঞ্চ পজানাতি, জৰামৰণসমুদযঞ্চ পজানাতি, জৰামৰণনিৰোধঞ্চ পজানাতি, জৰামৰণনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
জাতি কিংনিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৱাতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. জাতি ভৱনিদানা, ভৱসমুদযা, ভৱজাতিকা, ভৱপ্পভৱাতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. জাতিঞ্চ পজানাতি, জাতিসমুদযঞ্চ পজানাতি, জাতিনিৰোধঞ্চ পজানাতি, জাতিনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
ভৱো কিংনিদানো, কিংসমুদযো, কিংজাতিকো, কিংপভৱোতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. ভৱো উপাদাননিদানো, উপাদানসমুদযো, উপাদানজাতিকো, উপাদানপ্পভৱোতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. ভৱং চ পজানাতি, ভৱসমুদযঞ্চ পজানাতি, ভৱনিৰোধঞ্চ পজানাতি, ভৱনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
উপাদানং কিংনিদানং, কিংসমুদযং, কিংজাতিকং, কিংপভৱন্তি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. উপাদানং তণ্হানিদানং, তণ্হাসমুদযং, তণ্হাজাতিকং, তণ্হাপভৱন্তি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. উপাদানঞ্চ পজানাতি, উপাদানসমুদযঞ্চ পজানাতি, উপাদাননিৰোধঞ্চ পজানাতি উপাদাননিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
তণ্হা কিংনিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৱাতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. তণ্হা ৱেদনানিদানা, ৱেদনাসমুদযা, ৱেদনাজাতিকা, ৱেদনাপভৱাতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. তণ্হঞ্চ পজানাতি, তণ্হাসমুদযঞ্চ পজানাতি, তণ্হানিৰোধঞ্চ পজানাতি, তণ্হানিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
ৱেদনা কিংনিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৱাতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. ৱেদনা ফস্সনিদানা, ফস্সসমুদযা, ফস্সজাতিকা, ফস্সপ্পভৱাতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. ৱেদনঞ্চ পজানাতি, ৱেদনাসমুদযঞ্চ পজানাতি, ৱেদনানিৰোধঞ্চ পজানাতি, ৱেদনানিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
ফস্সো কিংনিদানো, কিংসমুদযো, কিংজাতিকো, কিংপভৱোতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. ফস্সো সড়াযতননিদানো, সড়াযতনসমুদযো, সড়াযতনজাতিকো, সড়াযতনপ্পভৱোতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. ফস্সঞ্চ পজানাতি, ফস্সসমুদযঞ্চ পজানাতি, ফস্সনিৰোধঞ্চ পজানাতি, ফস্সনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
সড়াযতনং কিংনিদানং, কিংসমুদযং, কিংজাতিকং, কিংপভৱন্তি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. সড়াযতনং নামৰূপনিদানং, নামৰূপসমুদযং, নামৰূপজাতিকং, নামৰূপপ্পভৱন্তি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. সড়াযতনঞ্চ পজানাতি, সড়াযতনসমুদযঞ্চ পজানাতি, সড়াযতননিৰোধঞ্চ পজানাতি, সড়াযতননিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
নামৰূপং কিংনিদানং, কিংসমুদযং, কিংজাতিকং, কিংপভৱন্তি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণনিদানং, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং, ৱিঞ্ঞাণজাতিকং, ৱিঞ্ঞাণপ্পভৱন্তি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. নামৰূপঞ্চ পজানাতি, নামৰূপসমুদযঞ্চ পজানাতি, নামৰূপনিৰোধঞ্চ পজানাতি, নামৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
ৱিঞ্ঞাণং কিংনিদানং, কিংসমুদযং, কিংজাতিকং, কিংপভৱন্তি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰনিদানং, সঙ্খাৰসমুদযং, সঙ্খাৰজাতিকং, সঙ্খাৰপ্পভৱন্তি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণসমুদযঞ্চ পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধঞ্চ পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
সঙ্খাৰা কিংনিদানা, কিংসমুদযা, কিংজাতিকা, কিংপভৱাতি – এৱং এসনট্ঠেন সচ্চং. সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা, অৱিজ্জাসমুদযা, অৱিজ্জাজাতিকা, অৱিজ্জাপভৱাতি – এৱং পৰিগ্গহট্ঠেন সচ্চং. সঙ্খাৰে চ পজানাতি, সঙ্খাৰসমুদযঞ্চ পজানাতি, সঙ্খাৰনিৰোধঞ্চ পজানাতি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদঞ্চ পজানাতি – এৱং পটিৱেধট্ঠেন সচ্চং.
১৬. জৰামৰণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. জাতি দুক্খসচ্চং, ভৱো সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. ভৱো দুক্খসচ্চং, উপাদানং সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. উপাদানং দুক্খসচ্চং, তণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. তণ্হা দুক্খসচ্চং, ৱেদনা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. ৱেদনা দুক্খসচ্চং, ফস্সো সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. ফস্সো দুক্খসচ্চং, সড়াযতনং সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. সড়াযতনং দুক্খসচ্চং, নামৰূপং সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. নামৰূপং দুক্খসচ্চং, ৱিঞ্ঞাণং সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. ৱিঞ্ঞাণং দুক্খসচ্চং, সঙ্খাৰা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. সঙ্খাৰা দুক্খসচ্চং, অৱিজ্জা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং.
জৰামৰণং সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চং. জাতি সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চং…পে… ভৱো সিযা দুক্খসচ্চং, সিযা সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা মগ্গসচ্চন্তি.
ভাণৱাৰো.
সচ্চকথা নিট্ঠিতা.
৩. বোজ্ঝঙ্গকথা
১৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সত্তিমে, ভিক্খৱে [সং. নি. ৫.২০০], বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা’’.
বোজ্ঝঙ্গাতি কেনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা? বোধায সংৱত্তন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনুবুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পটিবুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সম্বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
বুজ্ঝনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনুবুজ্ঝনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পটিবুজ্ঝনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, সম্বুজ্ঝনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা.
বোধেন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনুবোধেন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পটিবোধেন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সম্বোধেন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
বোধনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনুবোধনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পটিবোধনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, সম্বোধনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা.
বোধিপক্খিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনুবোধিপক্খিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পটিবোধিপক্খিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, সম্বোধিপক্খিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা.
বুদ্ধিলভনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বুদ্ধিপটিলভনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বুদ্ধিৰোপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বুদ্ধিঅভিৰোপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বুদ্ধিপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, বুদ্ধিসম্পাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা.
মূলমূলকাদিদসকং
১৮. মূলট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপৰিপূৰণট্ঠেন [মূলপৰিপূৰট্ঠেন (স্যা. ক.) এৱমুপৰিপি] বোজ্ঝঙ্গা, মূলপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
হেতুট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, হেতুপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
পচ্চযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, পচ্চযপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
ৱিসুদ্ধট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিসুদ্ধিপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
অনৱজ্জট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনৱজ্জপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
নেক্খম্মট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, নেক্খম্মপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
ৱিমুত্তট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিমুত্তিপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
অনাসৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, অনাসৱপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
ৱিৱেকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱিৱেকপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
ৱোসগ্গট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গচৰিযট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপৰিগ্গহট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপৰিৱাৰট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপৰিপূৰণট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপৰিপাকট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপটিসম্ভিদট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠেন বোজ্ঝঙ্গা, ৱোসগ্গপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱপ্পত্তানম্পি বোজ্ঝঙ্গা.
১৯. মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. হেতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পচ্চযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিসুদ্ধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনৱজ্জট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নেক্খম্মট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনাসৱট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৱেকট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱোসগ্গট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
মূলচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. হেতুচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পচ্চযচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিসুদ্ধিচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনৱজ্জচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নেক্খম্মচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তিচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনাসৱচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৱেকচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱোসগ্গচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
মূলপৰিগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপৰিগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপৰিৱাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপৰিৱাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপৰিপূৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপৰিপূৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপৰিপাকট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপৰিপাকট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপটিসম্ভিদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপটিসম্ভিদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপটিসম্ভিদাপাপনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মূলপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱোসগ্গপটিসম্ভিদায ৱসীভাৱট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে….
পৰিগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিৱাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিপূৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একগ্গট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৱিক্খেপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৱিসাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনাৱিলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনিঞ্জনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তুপট্ঠানৱসেন চিত্তস্স ঠিতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আৰম্মণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. গোচৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পহানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিচ্চাগট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱুট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৱট্টনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সন্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পণীতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনাসৱট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. তৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনিমিত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অপ্পণিহিতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সুঞ্ঞতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একৰসট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনতিৱত্তনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. যুগনদ্ধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. হেতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আধিপতেয্যট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
সমথস্স অৱিক্খেপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিপস্সনায অনুপস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমথৱিপস্সনানং একৰসট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. যুগনদ্ধস্স অনতিৱত্তনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সিক্খায সমাদানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আৰম্মণস্স গোচৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. লীনস্স চিত্তস্স পগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. উদ্ধতস্স চিত্তস্স নিগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. উভোৱিসুদ্ধানং অজ্ঝুপেক্খনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিসেসাধিগমট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. উত্তৰি পটিৱেধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সচ্চাভিসমযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিৰোধে পতিট্ঠাপকট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমোক্খট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স দস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… পঞ্ঞাবলস্স অৱিজ্জায অকম্পিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… সম্মাসমাধিস্স অৱিক্খেপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
ইন্দ্ৰিযানং আধিপতেয্যট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. বলানং অকম্পিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মগ্গস্স হেতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সম্মপ্পধানানং পদহনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সচ্চানং তথট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পযোগানং পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ফলানং সচ্ছিকিৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
ৱিতক্কস্স অভিনিৰোপনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিচাৰস্স উপৱিচাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পীতিযা ফৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সুখস্স অভিসন্দনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স একগ্গট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
আৱজ্জনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সঞ্জাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একোদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অভিঞ্ঞায ঞাতট্ঠং [অভিঞ্ঞেয্যত্থং (স্যা.)] বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিঞ্ঞায তীৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পহানস্স পৰিচ্চাগট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ভাৱনায একৰসট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সচ্ছিকিৰিযায ফস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. খন্ধানং খন্ধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ধাতূনং ধাতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আযতনানং আযতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সঙ্খতানং সঙ্খতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
চিত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তানন্তৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স ৱুট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স ৱিৱট্টনট্ঠং [ৱিৱজ্জনট্ঠং (স্যা.)] বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স হেতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স পচ্চযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স ৱত্থুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স ভূমট্ঠং [ভুম্মট্ঠং (স্যা.) পটি. ম. ১.১৪ পস্সিতব্বা] বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স আৰম্মণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স গোচৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স চৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স গতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স অভিনীহাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স নিয্যানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. চিত্তস্স নিস্সৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
একত্তে আৱজ্জনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে ৱিজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সঞ্জাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে একোদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ( ) [(একত্তে উপনিবন্ধনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা) (সব্বত্থ)]. একত্তে পক্খন্দনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পসীদনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সন্তিট্ঠনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে ৱিমুচ্চনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে এতং সন্তন্তি পস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে যানীকতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে ৱত্থুকতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অনুট্ঠিতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পৰিচিতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সুসমাৰদ্ধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পৰিগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পৰিৱাৰট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পৰিপূৰণট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সমোধানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অধিট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে আসেৱনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে ভাৱনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে বহুলীকম্মট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সুসমুগ্গতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সুৱিমুত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে বুজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অনুবুজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পটিবুজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সম্বুজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে বোধনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অনুবোধনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পটিবোধনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সম্বুজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে বোধিপক্খিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অনুবোধিপক্খিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পটিবোধিপক্খিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সম্বোধিপক্খিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে জোতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে উজ্জোতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে অনুজোতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে পটিজোতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. একত্তে সঞ্জোতনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
পতাপনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৰোচনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. কিলেসানং সন্তাপনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অমলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিম্মলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৱেকট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৱেকচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৰাগট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিৰাগচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিৰোধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিৰোধচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱোসগ্গট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱোসগ্গচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তিচৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
ছন্দট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স পাদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স পধানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স ইজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স অধিমোক্খট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স পগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স উপট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স অৱিক্খেপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ছন্দস্স দস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
ৱীৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… চিত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… ৱীমংসট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায মূলট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায পাদট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায পধানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায ইজ্ঝনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায অধিমোক্খট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায পগ্গহট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায উপট্ঠানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায অৱিক্খেপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱীমংসায দস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
দুক্খট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দুক্খস্স পীড়নট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দুক্খস্স সঙ্খতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দুক্খস্স সন্তাপট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দুক্খস্স ৱিপৰিণামট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমুদযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠং নিদানট্ঠং সঞ্ঞোগট্ঠং পলিবোধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিৰোধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠং ৱিৱেকট্ঠং অসঙ্খতট্ঠং অমতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মগ্গট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মগ্গস্স নিয্যানট্ঠং হেতুট্ঠং দস্সনট্ঠং আধিপতেয্যট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
তথট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনত্তট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সচ্চট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পটিৱেধট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অভিজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিজাননট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ধম্মট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ধাতুট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ঞাতট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সচ্ছিকিৰিযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ফস্সনট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অভিসমযট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
নেক্খম্মং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অব্যাপাদং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আলোকসঞ্ঞং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৱিক্খেপং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ধম্মৱৱত্থানং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ঞাণং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পামোজ্জং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পঠমং ঝানং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… অৰহত্তমগ্গং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৰহত্তফলসমাপত্তিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অস্সদ্ধিযে অকম্পিযট্ঠেন সদ্ধাবলং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… অৱিজ্জায অকম্পিযট্ঠেন পঞ্ঞাবলং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. উপট্ঠানট্ঠেন সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… পটিসঙ্খানট্ঠেন উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. আধিপতেয্যট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অকম্পিযট্ঠেন বলং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. নিয্যানট্ঠং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. হেতুট্ঠেন মগ্গং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. উপট্ঠানট্ঠেন সতিপট্ঠানং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পদহনট্ঠেন সম্মপ্পধানং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধিপাদং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. তথট্ঠেন সচ্চং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৱিক্খেপট্ঠেন সমথং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনুপস্সনট্ঠে ৱিপস্সনং …পে… একৰসট্ঠেন সমথৱিপস্সনং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অনতিৱত্তনট্ঠেন যুগনদ্ধং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সংৱৰট্ঠেন সীলৱিসুদ্ধিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অৱিক্খেপট্ঠেন চিত্তৱিসুদ্ধিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. দস্সনট্ঠেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মুত্তট্ঠেন ৱিমোক্খং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পটিৱেধট্ঠেন ৱিজ্জং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱিমুত্তিং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমুচ্ছেদট্ঠেন খযে ঞাণং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পটিপ্পস্সদ্ধট্ঠেন অনুপ্পাদে ঞাণং বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
ছন্দং মূলট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. মনসিকাৰং সমুট্ঠানট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ফস্সং সমোধানট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱেদনং সমোসৰণট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সমাধিং পমুখট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. সতিং আধিপতেয্যট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. পঞ্ঞং ততুত্তৰট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. ৱিমুত্তিং সাৰট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা. অমতোগধং নিব্বানং পৰিযোসানট্ঠেন বুজ্ঝন্তীতি – বোজ্ঝঙ্গা.
২০. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱো’’তি [আৱুসোতি (স্যা.) সং. নি. ৫.১৮৫ পস্সিতব্বা]. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –
‘‘সত্তিমে, আৱুসো, বোজ্ঝঙ্গা. কতমে সত্ত? সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো – ইমে খো, আৱুসো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা. ইমেসং খ্ৱাহং, আৱুসো, সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰামি. যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৱিহৰামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, ‘আৱুসো, হোতি, অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি. তিট্ঠন্তঞ্চ নং [তিট্ঠন্তং চৰং (স্যা.) সং. নি. ৫.১৮৫ পস্সিতব্বা] ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি. তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি.
‘‘সেয্যথাপি, আৱুসো, ৰঞ্ঞো ৱা ৰাজমহামত্তস্স ৱা নানাৰত্তানং দুস্সানং দুস্সকৰণ্ডকো পূৰো অস্স. সো যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পাৰুপেয্য. যঞ্ঞদেৱ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং পাৰুপিতুং, তং তদেৱ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পাৰুপেয্য. এৱমেৱ খ্ৱাহং, আৱুসো, ইমেসং সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন পুব্বণ্হসমযং ৱিহৰামি. যেন যেন বোজ্ঝঙ্গেন আকঙ্খামি মজ্ঝন্হিকসমযং…পে… সাযন্হসমযং ৱিহৰিতুং, তেন তেন বোজ্ঝঙ্গেন সাযন্হসমযং ৱিহৰামি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি. তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে, আৱুসো, হোতি, ‘অপ্পমাণো’তি মে হোতি, ‘সুসমাৰদ্ধো’তি মে হোতি. তিট্ঠন্তঞ্চ নং ‘তিট্ঠতী’তি পজানামি. সচেপি মে চৱতি, ‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’তি পজানামি’’.
সুত্তন্তনিদ্দেসো
২১. কথং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো? যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতি তাৱতা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যাৱতা অচ্চি তাৱতা ৱণ্ণো, যাৱতা ৱণ্ণো তাৱতা অচ্চি. এৱমেৱ যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতি তাৱতা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো.
কথং অপ্পমাণো ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো? পমাণবদ্ধা [পমাণৱন্তা (স্যা.), অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] কিলেসা, সব্বে চ পৰিযুট্ঠানা, যে চ সঙ্খাৰা পোনোভৱিকা অপ্পমাণো নিৰোধো অচলট্ঠেন অসঙ্খতট্ঠেন. যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতি তাৱতা অপ্পমাণো. ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো.
কথং সুসমাৰদ্ধো ইতি চে মে হোতীতি – বোজ্ঝঙ্গো? ৱিসমা কিলেসা, সব্বে চ পৰিযুট্ঠানা, যে চ সঙ্খাৰা পোনোভৱিকা, সমধম্মো নিৰোধো সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন. যাৱতা নিৰোধূপট্ঠাতি তাৱতা সুসমাৰদ্ধো ইতি চে মে হোতীতি বোজ্ঝঙ্গো.
কথং ‘‘তিট্ঠন্তঞ্চ নং তিট্ঠতী’’তি পজানামি; সচেপি চৱতি ‘‘ইদপ্পচ্চযা চৱতী’’তি পজানামি? কতিহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি? কতিহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি? অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি. অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি.
কতমেহি অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি? অনুপ্পাদং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, উপ্পাদং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, অপ্পৱত্তং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, পৱত্তং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, অনিমিত্তং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, নিমিত্তং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, নিৰোধং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি, সঙ্খাৰে অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি – ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তিট্ঠতি.
কতমেহি অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি? উপ্পাদং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, অনুপ্পাদং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, পৱত্তং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, অপ্পৱত্তং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, নিমিত্তং আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, অনিমিত্তং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, সঙ্খাৰে আৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি, নিৰোধং অনাৱজ্জিতত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি – ইমেহি অট্ঠহাকাৰেহি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো চৱতি. এৱং ‘‘তিট্ঠন্তঞ্চ নং তিট্ঠতী’’তি পজানামি. সচেপি চৱতি, ‘‘ইদপ্পচ্চযা মে চৱতী’’তি পজানামি…পে….