১. যুগনদ্ধকথা
১. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. তত্ৰ খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো ভিক্খৱো’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৱোচ –
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপত্তং [অৰহত্তং (স্যা.), অৰহত্তপত্তিং অ. নি. ৪.১৭০] ব্যাকৰোতি, সব্বসো চতূহি মগ্গেহি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেন. কতমেহি চতূহি?
‘‘ইধাৱুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি. তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি [বহুলিং কৰোতি (ক.) অ. নি. ৪.১৭০ পস্সিতব্বা]. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি. তস্স ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং [যুগনন্ধং (ক. সী. অট্ঠ.)] ভাৱেতি. তস্স সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱযতো মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি. সো, আৱুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ [অজ্ঝত্তঞ্ঞেৱ (স্যা. ক.)] সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি. সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘যো হি কোচি, আৱুসো, ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা মম সন্তিকে অৰহত্তপত্তং ব্যাকৰোতি, সব্বসো ইমেহি চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰেনা’’তি.
১. সুত্তন্তনিদ্দেসো
২. কথং সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি? নেক্খম্মৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. তত্থ জাতে ধম্মে অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৱিপস্সনা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মগ্গো সঞ্জাযতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মগ্গো সঞ্জাযতি, পৰিগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাচা মগ্গো সঞ্জাযতি, সমুট্ঠানট্ঠেন সম্মাকম্মন্তো মগ্গো সঞ্জাযতি, ৱোদানট্ঠেন সম্মাআজীৱো মগ্গো সঞ্জাযতি, পগ্গহট্ঠেন সম্মাৱাযামো মগ্গো সঞ্জাযতি, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি মগ্গো সঞ্জাযতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মগ্গো সঞ্জাযতি – এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি.
সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি আসেৱতীতি কথং আসেৱতি? আৱজ্জন্তো আসেৱতি, জানন্তো আসেৱতি, পস্সন্তো আসেৱতি, পচ্চৱেক্খন্তো আসেৱতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো আসেৱতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো আসেৱতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো আসেৱতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো আসেৱতি, চিত্তং সমাদহন্তো আসেৱতি, পঞ্ঞায পজানন্তো আসেৱতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো আসেৱতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো আসেৱতি, পহাতব্বং পজহন্তো আসেৱতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো আসেৱতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো আসেৱতি – এৱং আসেৱতি.
ভাৱেতীতি কথং ভাৱেতি? আৱজ্জন্তো ভাৱেতি, জানন্তো ভাৱেতি, পস্সন্তো ভাৱেতি, পচ্চৱেক্খন্তো ভাৱেতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো ভাৱেতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো ভাৱেতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো ভাৱেতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো ভাৱেতি, চিত্তং সমাদহন্তো ভাৱেতি, পঞ্ঞায পজানন্তো ভাৱেতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো ভাৱেতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো ভাৱেতি, পহাতব্বং পজহন্তো ভাৱেতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো ভাৱেতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো ভাৱেতি – এৱং ভাৱেতি.
বহুলীকৰোতীতি কথং বহুলীকৰোতি? আৱজ্জন্তো বহুলীকৰোতি, জানন্তো বহুলীকৰোতি, পস্সন্তো বহুলীকৰোতি, পচ্চৱেক্খন্তো বহুলীকৰোতি, চিত্তং অধিট্ঠহন্তো বহুলীকৰোতি, সদ্ধায অধিমুচ্চন্তো বহুলীকৰোতি, ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো বহুলীকৰোতি, সতিং উপট্ঠাপেন্তো বহুলীকৰোতি, চিত্তং সমাদহন্তো বহুলীকৰোতি, পঞ্ঞায পজানন্তো বহুলীকৰোতি, অভিঞ্ঞেয্যং অভিজানন্তো বহুলীকৰোতি, পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানন্তো বহুলীকৰোতি, পহাতব্বং পজহন্তো বহুলীকৰোতি, ভাৱেতব্বং ভাৱেন্তো বহুলীকৰোতি, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো বহুলীকৰোতি – এৱং বহুলীকৰোতি.
তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি কথং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি? সোতাপত্তিমগ্গেন, সক্কাযদিট্ঠি, ৱিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি তীণি সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; ওড়াৰিকো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনাগামিমগ্গেন অনুসহগতং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; অনুসহগতো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অৰহত্তমগ্গেন ৰূপৰাগো, অৰূপৰাগো, মানো, উদ্ধচ্চং, অৱিজ্জা – ইমানি পঞ্চ সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; মানানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো – ইমে তযো অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
৩. অব্যাপাদৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… আলোকসঞ্ঞাৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি…পে… পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সাসৱসেন পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সাসৱসেন চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. তত্থ জাতে ধম্মে অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. ইতি পঠমং সমথো, পচ্ছা ৱিপস্সনা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – তত্থ জাতানং ধম্মানং অনতিৱত্তনট্ঠেন ভাৱনা, ইন্দ্ৰিযানং একৰসট্ঠেন ভাৱনা, তদুপগৱীৰিযৱাহনট্ঠেন ভাৱনা, আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা.
মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি? দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি মগ্গো সঞ্জাযতি, অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… অৱিক্খেপট্ঠেন সম্মাসমাধি মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি.
সো তং মগ্গং আসেৱতি ভাৱেতি বহুলীকৰোতি আসেৱতীতি কথং আসেৱতি? আৱজ্জন্তো আসেৱতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো আসেৱতি, এৱং আসেৱতি. ভাৱেতীতি কথং ভাৱেতি? আৱজ্জন্তো ভাৱেতি, জানন্তো ভাৱেতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো ভাৱেতি, এৱং ভাৱেতি. বহুলীকৰোতীতি কথং বহুলীকৰোতি? আৱজ্জন্তো বহুলীকৰোতি, জানন্তো বহুলীকৰোতি…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকৰোন্তো বহুলীকৰোতি, এৱং বহুলীকৰোতি.
তস্স তং মগ্গং আসেৱতো ভাৱযতো বহুলীকৰোতো সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তীতি কথং সঞ্ঞোজনা পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি? সোতাপত্তিমগ্গেন সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি তীণি সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. সকদাগামিমগ্গেন ওড়াৰিকং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; ওড়াৰিকো কামৰাগানুসযো পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অনাগামিমগ্গেন অনুসহগতং কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং – ইমানি দ্ৱে সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; অনুসহগতো কামৰাগানুসযো, পটিঘানুসযো – ইমে দ্ৱে অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. অৰহত্তমগ্গেন ৰূপৰাগো, অৰূপৰাগো, মানো, উদ্ধচ্চং, অৱিজ্জা – ইমানি পঞ্চ সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি; মানানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো – ইমে তযো অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সমথপুব্বঙ্গমং ৱিপস্সনং ভাৱেতি.
৪. কথং ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি? অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা [ৱোস্সগ্গাৰম্মণতা (স্যা. ক.)] চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো. সমাধি ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
ৰূপং অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, ৰূপং দুক্খতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, ৰূপং অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং … সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা, জৰামৰণং দুক্খতো…পে… অনত্ততো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা. তত্থ জাতানং ধম্মানঞ্চ ৱোসগ্গাৰম্মণতা চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি. ইতি পঠমং ৱিপস্সনা, পচ্ছা সমথো. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং ৱিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৱেতি.
৫. কথং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? সোড়সহি আকাৰেহি সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. আৰম্মণট্ঠেন গোচৰট্ঠেন পহানট্ঠেন পৰিচ্চাগট্ঠেন ৱুট্ঠানট্ঠেন ৱিৱট্টনট্ঠেন সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন ৱিমুত্তট্ঠেন অনাসৱট্ঠেন তৰণট্ঠেন অনিমিত্তট্ঠেন অপ্পণিহিতট্ঠেন সুঞ্ঞতট্ঠেন একৰসট্ঠেন অনতিৱত্তনট্ঠেন যুগনদ্ধট্ঠেন.
কথং আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধাৰম্মণো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধাৰম্মণা. ইতি আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং আৰম্মণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি.
কথং গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘গোচৰট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পহানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ পৰিচ্চজতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পৰিচ্চাগট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱুট্ঠহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱুট্ঠানট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱিৱট্টতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসেহি চ খন্ধেহি চ ৱিৱট্টতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিৱট্টনট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সন্তো হোন্তি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সন্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সন্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি পণীতো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা পণীতা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পণীতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি কামাসৱা ৱিমুত্তো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা অৱিজ্জাসৱা ৱিমুত্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি ৰাগৱিৰাগা চেতোৱিমুত্তি অৱিজ্জাৱিৰাগা পঞ্ঞা ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিমুত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি কামাসৱেন অনাসৱো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা অৱিজ্জাসৱেন অনাসৱা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনাসৱট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ তৰতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জাসহগতকিলেসে চ খন্ধে চ তৰতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা নিৰোধগোচৰা. ইতি তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘তৰণট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বনিমিত্তেহি অনিমিত্তো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বনিমিত্তেহি অনিমিত্তা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অনিমিত্তট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বপণিধীহি অপ্পণিহিতো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বপণিধীহি অপ্পণিহিতা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অপ্পণিহিতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি.
কথং সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি? উদ্ধচ্চং পজহতো চিত্তস্স একগ্গতা অৱিক্খেপো সমাধি সব্বাভিনিৱেসেহি সুঞ্ঞো হোতি নিৰোধগোচৰো, অৱিজ্জং পজহতো অনুপস্সনট্ঠেন ৱিপস্সনা সব্বাভিনিৱেসেহি সুঞ্ঞা হোতি নিৰোধগোচৰা. ইতি সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনা একৰসা হোন্তি, যুগনদ্ধা হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং নাতিৱত্তন্তীতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি. ভাৱেতীতি চতস্সো ভাৱনা – আসেৱনট্ঠেন ভাৱনা…পে… মগ্গো সঞ্জাযতীতি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং সুঞ্ঞতট্ঠেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. ইমেহি সোড়সহি আকাৰেহি সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি, এৱং সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি.
সুত্তন্তনিদ্দেসো.
২. ধম্মুদ্ধচ্চৱাৰনিদ্দেসো
৬. কথং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি? অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি, ওভাসো ধম্মোতি ওভাসং আৱজ্জতি, ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি, এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
অনিচ্চতো মনসিকৰোতো ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি. কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি, এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
দুক্খতো মনসিকৰোতো…পে… অনত্ততো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি…পে… ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো অনত্ততো উপট্ঠানং, অনিচ্চতো উপট্ঠানং, দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো…পে… এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি’’.
ৰূপং অনিচ্চতো মনসিকৰোতো…পে… ৰূপং দুক্খতো মনসিকৰোতো… ৰূপং অনত্ততো মনসিকৰোতো… ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… চক্খুং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চতো মনসিকৰোতো…পে… জৰামৰণং দুক্খতো মনসিকৰোতো, জৰামৰণং অনত্ততো মনসিকৰোতো ওভাসো উপ্পজ্জতি…পে… ঞাণং উপ্পজ্জতি, পীতি উপ্পজ্জতি, পস্সদ্ধি উপ্পজ্জতি, সুখং উপ্পজ্জতি, অধিমোক্খো উপ্পজ্জতি, পগ্গহো উপ্পজ্জতি, উপট্ঠানং উপ্পজ্জতি, উপেক্খা উপ্পজ্জতি, নিকন্তি উপ্পজ্জতি, ‘নিকন্তি ধম্মো’তি নিকন্তিং আৱজ্জতি. ততো ৱিক্খেপো উদ্ধচ্চং. তেন উদ্ধচ্চেন ৱিগ্গহিতমানসো. জৰামৰণং অনত্ততো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. জৰামৰণং অনিচ্চতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি, জৰামৰণং দুক্খতো উপট্ঠানং যথাভূতং নপ্পজানাতি. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতমানসো হোতি. সো সমযো, যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৱ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি. তস্স মগ্গো সঞ্জাযতী’’তি. কথং মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… এৱং মগ্গো সঞ্জাযতি. এৱং সঞ্ঞোজনানি পহীযন্তি, অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি. এৱং ধম্মুদ্ধচ্চৱিগ্গহিতং মানসং হোতি.
৭. ওভাসে চেৱ ঞাণে চ, পীতিযা চ ৱিকম্পতি;
পস্সদ্ধিযা সুখে চেৱ, যেহি চিত্তং পৱেধতি.
অধিমোক্খে চ পগ্গাহে, উপট্ঠানে চ কম্পতি;
উপেক্খাৱজ্জনায চেৱ, উপেক্খায চ নিকন্তিযা.
ইমানি দস ঠানানি, পঞ্ঞা যস্স পৰিচ্চিতা;
ধম্মুদ্ধচ্চকুসলো হোতি, ন চ সম্মোহ গচ্ছতি.
ৱিক্খিপতি চেৱ কিলিস্সতি চ, চৱতি চিত্তভাৱনা;
ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতি, ভাৱনা পৰিহাযতি.
ৱিক্খিপতি ন কিলিস্সতি, ভাৱনা ন পৰিহাযতি;
ন চ ৱিক্খিপতে চিত্তং ন কিলিস্সতি, ন চৱতি চিত্তভাৱনা.
ইমেহি চতূহি ঠানেহি চিত্তস্স সঙ্খেপৱিক্খেপৱিগ্গহিতং [সঙ্খেপং ৱিক্খেপং ৱিগ্গহিতং (স্যা.)] দস ঠানে সম্পজানাতীতি.
যুগনদ্ধকথা নিট্ঠিতা.