২. দিট্ঠিকথা
১২২. কা দিট্ঠি, কতি দিট্ঠিট্ঠানানি, কতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি, কতি দিট্ঠিযো, কতি দিট্ঠাভিনিৱেসা, কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি?
[১] কা দিট্ঠীতি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. [২] কতি দিট্ঠিট্ঠানানীতি অট্ঠ দিট্ঠিট্ঠানানি. [৩] কতি দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানীতি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি. [৪] কতি দিট্ঠিযোতি সোড়স দিট্ঠিযো. [৫] কতি দিট্ঠাভিনিৱেসাতি তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসা. [৬] কতমো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতোতি সোতাপত্তিমগ্গো দিট্ঠিট্ঠানসমুগ্ঘাতো.
১২৩. কথং অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি? [কতি অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠীতি (স্যা.)] ৰূপং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৱেদনং এতং মম…পে… সঞ্ঞং এতং মম… সঙ্খাৰে এতং মম… ৱিঞ্ঞাণং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. চক্খুং এতং মম…পে… সোতং এতং মম… ঘানং এতং মম… জিৱ্হং এতং মম… কাযং এতং মম… মনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৰূপে [ৰূপং (স্যা.) তথা পঞ্চসু আৰম্মণেসু একৱচনেন] এতং মম…পে… সদ্দে এতং মম… গন্ধে এতং মম… ৰসে এতং মম… ফোট্ঠব্বে এতং মম… ধম্মে এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং এতং মম…পে… সোতৱিঞ্ঞাণং এতং মম… ঘানৱিঞ্ঞাণং এতং মম… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং এতং মম… কাযৱিঞ্ঞাণং এতং মম… মনোৱিঞ্ঞাণং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. চক্খুসম্ফস্সং এতং মম…পে… সোতসম্ফস্সং এতং মম… ঘানসম্ফস্সং এতং মম… জিৱ্হাসম্ফস্সং এতং মম… কাযসম্ফস্সং এতং মম… মনোসম্ফস্সং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… সোতসম্ফস্সজং ৱেদনং… ঘানসম্ফস্সজং ৱেদনং… জিৱ্হাসম্ফস্সজং ৱেদনং… কাযসম্ফস্সজং ৱেদনং… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
ৰূপসঞ্ঞং এতং মম…পে… সদ্দসঞ্ঞং এতং মম… গন্ধসঞ্ঞং এতং মম… ৰসসঞ্ঞং এতং মম… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞং এতং মম… ধম্মসঞ্ঞং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৰূপসঞ্চেতনং এতং মম…পে… সদ্দসঞ্চেতনং এতং মম… গন্ধসঞ্চেতনং এতং মম… ৰসসঞ্চেতনং এতং মম… ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনং এতং মম… ধম্মসঞ্চেতনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৰূপতণ্হং এতং মম…পে… সদ্দতণ্হং এতং মম… গন্ধতণ্হং এতং মম… ৰসতণ্হং এতং মম… ফোট্ঠব্বতণ্হং এতং মম… ধম্মতণ্হং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৰূপৱিতক্কং এতং মম…পে… সদ্দৱিতক্কং এতং মম… গন্ধৱিতক্কং এতং মম… ৰসৱিতক্কং এতং মম… ফোট্ঠব্বৱিতক্কং এতং মম… ধম্মৱিতক্কং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. ৰূপৱিচাৰং এতং মম…পে… সদ্দৱিচাৰং এতং মম… গন্ধৱিচাৰং এতং মম… ৰসৱিচাৰং এতং মম… ফোট্ঠব্বৱিচাৰং এতং মম… ধম্মৱিচাৰং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
পথৱীধাতুং এতং মম…পে… আপোধাতুং এতং মম… তেজোধাতুং এতং মম… ৱাযোধাতুং এতং মম… আকাসধাতুং এতং মম… ৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. পথৱীকসিণং এতং মম…পে… আপোকসিণং… তেজোকসিণং… ৱাযোকসিণং … নীলকসিণং… পীতকসিণং… লোহিতকসিণং… ওদাতকসিণং… আকাসকসিণং… ৱিঞ্ঞাণকসিণং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
কেসং এতং মম…পে… লোমং এতং মম… নখং এতং মম… দন্তং এতং মম… তচং এতং মম… মংসং এতং মম… ন্হাৰুং এতং মম… অট্ঠিং এতং মম… অট্ঠিমিঞ্জং এতং মম… ৱক্কং এতং মম… হদযং এতং মম… যকনং এতং মম… কিলোমকং এতং মম… পিহকং এতং মম… পপ্ফাসং এতং মম… অন্তং এতং মম… অন্তগুণং এতং মম… উদৰিযং এতং মম… কৰীসং এতং মম… পিত্তং এতং মম… সেম্হং এতং মম… পুব্বং এতং মম … লোহিতং এতং মম… সেদং এতং মম… মেদং এতং মম… অস্সুং এতং মম… ৱসং এতং মম … খেড়ং এতং মম… সিঙ্ঘাণিকং এতং মম… লসিকং এতং মম… মুত্তং এতং মম… মত্থলুঙ্গং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
চক্খাযতনং এতং মম…পে… ৰূপাযতনং এতং মম… সোতাযতনং এতং মম… সদ্দাযতনং এতং মম… ঘানাযতনং এতং মম… গন্ধাযতনং এতং মম… জিৱ্হাযতনং এতং মম… ৰসাযতনং এতং মম… কাযাযতনং এতং মম… ফোট্ঠব্বাযতনং এতং মম… মনাযতনং এতং মম… ধম্মাযতনং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
চক্খুধাতুং এতং মম…পে… ৰূপধাতুং এতং মম… চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম… সোতধাতুং এতং মম… সদ্দধাতুং এতং মম… সোতৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম… ঘানধাতুং এতং মম… গন্ধধাতুং এতং মম… ঘানৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম… জিৱ্হাধাতুং এতং মম… ৰসধাতুং এতং মম… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম… কাযধাতুং এতং মম… ফোট্ঠব্বধাতুং এতং মম… কাযৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম… মনোধাতুং এতং মম… ধম্মধাতুং এতং মম… মনোৱিঞ্ঞাণধাতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
চক্খুন্দ্ৰিযং এতং মম…পে… সোতিন্দ্ৰিযং এতং মম… ঘানিন্দ্ৰিযং এতং মম… জিৱ্হিন্দ্ৰিযং এতং মম… কাযিন্দ্ৰিযং এতং মম… মনিন্দ্ৰিযং এতং মম… জীৱিতিন্দ্ৰিযং এতং মম… ইত্থিন্দ্ৰিযং এতং মম… পুৰিসিন্দ্ৰিযং এতং মম… সুখিন্দ্ৰিযং এতং মম… দুক্খিন্দ্ৰিযং এতং মম… সোমনস্সিন্দ্ৰিযং এতং মম… দোমনস্সিন্দ্ৰিযং এতং মম… উপেক্খিন্দ্ৰিযং এতং মম… সদ্ধিন্দ্ৰিযং এতং মম… ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং এতং মম… সতিন্দ্ৰিযং এতং মম… সমাধিন্দ্ৰিযং এতং মম… পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
কামধাতুং এতং মম…পে… ৰূপধাতুং এতং মম… অৰূপধাতুং এতং মম… কামভৱং এতং মম… ৰূপভৱং এতং মম… অৰূপভৱং এতং মম… সঞ্ঞাভৱং এতং মম… অসঞ্ঞাভৱং এতং মম… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাভৱং এতং মম… একৱোকাৰভৱং এতং মম… চতুৱোকাৰভৱং এতং মম… পঞ্চৱোকাৰভৱং এতং মম… পঠমজ্ঝানং এতং মম… দুতিযজ্ঝানং এতং মম… ততিযজ্ঝানং এতং মম… চতুত্থজ্ঝানং এতং মম… মেত্তং চেতোৱিমুত্তিং এতং মম… কৰুণং চেতোৱিমুত্তিং এতং মম… মুদিতং চেতোৱিমুত্তিং এতং মম… উপেক্খং চেতোৱিমুত্তিং এতং মম… আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিং এতং মম… ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিং এতং মম… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং এতং মম… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
অৱিজ্জং এতং মম…পে… সঙ্খাৰে এতং মম… ৱিঞ্ঞাণং এতং মম… নামৰূপং এতং মম… সড়াযতনং এতং মম… ফস্সং এতং মম… ৱেদনং এতং মম… তণ্হং এতং মম… উপাদানং এতং মম… ভৱং এতং মম … জাতিং এতং মম… জৰামৰণং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. এৱং অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি.
১২৪. কতমানি অট্ঠ দিট্ঠিট্ঠানানি? খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানং, ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং, সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং, ৱিতক্কোপি [ৱিতক্কাপি (স্যা.)] দিট্ঠিট্ঠানং, অযোনিসো মনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানং, পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানং, পৰতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠানং.
খন্ধা হেতু খন্ধা পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং. অৱিজ্জা হেতু অৱিজ্জা পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠানং. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. সঞ্ঞা হেতু সঞ্ঞা পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. ৱিতক্কো হেতু ৱিতক্কো পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায, সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. অযোনিসো মনসিকাৰো হেতু অযোনিসো মনসিকাৰো পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং অযোনিসো মনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানং. পাপমিত্তো হেতু পাপমিত্তো পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায, সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং পাপমিত্তোপি দিট্ঠিট্ঠানং. পৰতোঘোসো হেতু পৰতোঘোসো পচ্চযো দিট্ঠিট্ঠানং উপাদায সমুট্ঠানট্ঠেন – এৱং পৰতোঘোসোপি দিট্ঠিট্ঠানং. ইমানি অট্ঠ দিট্ঠিট্ঠানানি.
১২৫. কতমানি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি? যা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিগহনং, দিট্ঠিকন্তাৰং, দিট্ঠিৱিসূকং, দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং, দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং, দিট্ঠিসল্লং, দিট্ঠিসম্বাধো, দিট্ঠিপলিবোধো, দিট্ঠিবন্ধনং, দিট্ঠিপপাতো, দিট্ঠানুসযো, দিট্ঠিসন্তাপো, দিট্ঠিপৰিড়াহো, দিট্ঠিগন্থো, দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠাভিনিৱেসো, দিট্ঠিপৰামাসো – ইমানি অট্ঠাৰস দিট্ঠিপৰিযুট্ঠানানি.
১২৬. কতমা সোড়স দিট্ঠিযো? অস্সাদদিট্ঠি, অত্তানুদিট্ঠি, মিচ্ছাদিট্ঠি, সক্কাযদিট্ঠি, সক্কাযৱত্থুকা সস্সতদিট্ঠি, সক্কাযৱত্থুকা উচ্ছেদদিট্ঠি, অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠি, পুব্বন্তানুদিট্ঠি, অপৰন্তানুদিট্ঠি, সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠি, অহন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি, মমন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি, অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি, লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি, ভৱদিট্ঠি, ৱিভৱদিট্ঠি – ইমা সোড়স দিট্ঠিযো.
১২৭. কতমে তীণি সতং দিট্ঠাভিনিৱেসা? অস্সাদদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? অত্তানুদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? মিচ্ছাদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সক্কাযদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? অপৰন্তানুদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সঞ্ঞোজনিকায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? অহন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? মমন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? অত্তৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ভৱদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৱিভৱদিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি?
অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অত্তানুদিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. মিচ্ছাদিট্ঠিযা দসহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. সক্কাযদিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযা পন্নৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্ঞাসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অপৰন্তানুদিট্ঠিযা চতুচত্তালীসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. সঞ্ঞোজনিকায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অহন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. মমন্তি মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অত্তৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা অট্ঠহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. ভৱদিট্ঠিযা একেন আকাৰেন [একূনৱীসতিযা আকাৰেন (স্যা.)] অভিনিৱেসো হোতি. ৱিভৱদিট্ঠিযা একেন আকাৰেন অভিনিৱেসো হোতি.
১. অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসো
১২৮. অস্সাদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? যং ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰূপস্স অস্সাদোতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন অস্সাদো, অস্সাদো ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞো অস্সাদো. যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদো – অযং ৱুচ্চতি অস্সাদদিট্ঠি.
অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি. তায দিট্ঠিৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো দিট্ঠিৱিপন্নো. দিট্ঠিৱিপন্নো পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা. যো দিট্ঠিযা ৰাগো [যা দিট্ঠি যো ৰাগো (স্যা.)], সো ন দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৰাগো. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞো ৰাগো. যা চ দিট্ঠি যো চ ৰাগো – অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিৰাগো. তায চ দিট্ঠিযা তেন চ ৰাগেন সমন্নাগতো পুগ্গলো দিট্ঠিৰাগৰত্তো. দিট্ঠিৰাগৰত্তে পুগ্গলে দিন্নং দানং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স দ্ৱেৱ গতিযো – নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱা. মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যঞ্চেৱ কাযকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যঞ্চ ৱচীকম্মং…পে… যঞ্চ মনোকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যা চ চেতনা যা চ পত্থনা যো চ পণিধি যে চ সঙ্খাৰা, সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায অকন্তায অমনাপায অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা. সেয্যথাপি নিম্ববীজং ৱা কোসাতকীবীজং ৱা তিত্তকালাবুবীজং ৱা অল্লায পথৱিযা নিক্খিত্তং যং চেৱ পথৱিৰসং উপাদিযতি, যঞ্চ আপোৰসং উপাদিযতি, সব্বং তং তিত্তকত্তায কটুকত্তায অসাতত্তায [অসাৰতায (স্যা.)] সংৱত্ততি. তং কিস্স হেতু? বীজং হিস্স পাপিকং. এৱমেৱং মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যঞ্চেৱ কাযকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যঞ্চ ৱচীকম্মং…পে… যঞ্চ মনোকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যা চ চেতনা যা চ পত্থনা যো চ পণিধি যে চ সঙ্খাৰা, সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায অকন্তায অমনাপায অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিগহনং, দিট্ঠিকন্তাৰং, দিট্ঠিৱিসূকং, দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিতং, দিট্ঠিসঞ্ঞোজনং, দিট্ঠিসল্লং, দিট্ঠিসম্বাধো, দিট্ঠিপলিবোধো, দিট্ঠিবন্ধনং, দিট্ঠিপপাতো, দিট্ঠানুসযো, দিট্ঠিসন্তাপো, দিট্ঠিপৰিড়াহো, দিট্ঠিগন্থো, দিট্ঠুপাদানং, দিট্ঠাভিনিৱেসো, দিট্ঠিপৰামাসো – ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি পৰিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগো.
১২৯. অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ, অত্থি সঞ্ঞোজনানি ন চ দিট্ঠিযো. কতমানি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ? সক্কাযদিট্ঠি, সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ. কতমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো? কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং, মানসঞ্ঞোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসঞ্ঞোজনং, ভৱৰাগসঞ্ঞোজনং, ইস্সাসঞ্ঞোজনং, মচ্ছৰিযসঞ্ঞোজনং, অনুনযসঞ্ঞোজনং, অৱিজ্জাসঞ্ঞোজনং – ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
যং ৱেদনং পটিচ্চ…পে… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ…পে… যং সঙ্খাৰে [যে সঙ্খাৰে (ক.) সং. নি. ৩.২৮ পস্সিতব্বা] পটিচ্চ…পে… যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং চক্খুং পটিচ্চ… যং সোতং পটিচ্চ… যং ঘানং পটিচ্চ… যং জিৱ্হং পটিচ্চ… যং কাযং পটিচ্চ… যং মনং পটিচ্চ… যং ৰূপে পটিচ্চ… যং সদ্দে পটিচ্চ… যং গন্ধে পটিচ্চ … যং ৰসে পটিচ্চ… যং ফোট্ঠব্বে পটিচ্চ… যং ধম্মে পটিচ্চ… যং চক্খুৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং সোতৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং ঘানৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং কাযৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ… যং মনোৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ … যং চক্খুসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং সোতসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং ঘানসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং জিৱ্হাসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং কাযসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ… যং চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ… যং সোতসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ… যং ঘানসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ… যং জিৱ্হাসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ… যং কাযসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ… যং মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং মনোসম্ফস্সজায ৱেদনায অস্সাদোতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন অস্সাদো, অস্সাদো ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞো অস্সাদো. যা চ দিট্ঠি যো চ অস্সাদো – অযং ৱুচ্চতি অস্সাদদিট্ঠি.
অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি. তায দিট্ঠিৱিপত্তিযা সমন্নাগতো পুগ্গলো দিট্ঠিৱিপন্নো. দিট্ঠিৱিপন্নো পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো ন ভজিতব্বো ন পযিৰুপাসিতব্বো. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা. যো দিট্ঠিযা ৰাগো, সো ন দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৰাগো. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞো ৰাগো. যা চ দিট্ঠি যো চ ৰাগো, অযং ৱুচ্চতি দিট্ঠিৰাগো. তায চ দিট্ঠিযা তেন চ ৰাগেন সমন্নাগতো পুগ্গলো দিট্ঠিৰাগৰত্তো. দিট্ঠিৰাগৰত্তে পুগ্গলে দিন্নং দানং ন মহপ্ফলং হোতি ন মহানিসংসং. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স দ্ৱেৱ গতিযো – নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱা. মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যঞ্চেৱ কাযকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যঞ্চ ৱচীকম্মং…পে… যঞ্চ মনোকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যা চ চেতনা যা চ পত্থনা যো চ পণিধি যে চ সঙ্খাৰা, সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায অকন্তায অমনাপায অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা. সেয্যথাপি নিম্ববীজং ৱা কোসাতকীবীজং ৱা তিত্তকালাবুবীজং ৱা অল্লায পথৱিযা নিক্খিত্তং যঞ্চেৱ পথৱিৰসং উপাদিযতি যঞ্চ আপোৰসং উপাদিযতি, সব্বং তং তিত্তকত্তায কটুকত্তায অসাতত্তায সংৱত্ততি. তং কিস্স হেতু? বীজং হিস্স পাপিকং. এৱমেৱং মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স যঞ্চেৱ কাযকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং যঞ্চ ৱচীকম্মং…পে… যঞ্চ মনোকম্মং যথাদিট্ঠি সমত্তং সমাদিন্নং, যা চ চেতনা যা চ পত্থনা যো চ পণিধি যে চ সঙ্খাৰা, সব্বে তে ধম্মা অনিট্ঠায অকন্তায অমনাপায অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দিট্ঠি হিস্স পাপিকা অস্সাদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি.
মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং…পে… দিট্ঠাভিনিৱেসো দিট্ঠিপৰামাসো – ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি পৰিযুট্ঠিতচিত্তস্স সঞ্ঞোগো.
অত্থি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ, অত্থি সঞ্ঞোজনানি ন চ দিট্ঠিযো. কতমানি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ? সক্কাযদিট্ঠি, সীলব্বতপৰামাসো – ইমানি সঞ্ঞোজনানি চেৱ দিট্ঠিযো চ. কতমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো? কামৰাগসঞ্ঞোজনং, পটিঘসঞ্ঞোজনং, মানসঞ্ঞোজনং, ৱিচিকিচ্ছাসঞ্ঞোজনং, ভৱৰাগসঞ্ঞোজনং, ইস্সাসঞ্ঞোজনং, মচ্ছৰিযসঞ্ঞোজনং, অনুনযসঞ্ঞোজনং, অৱিজ্জাসঞ্ঞোজনং – ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. অস্সাদদিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
অস্সাদদিট্ঠিনিদ্দেসো পঠমো.
২. অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৩০. অত্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং.
১৩১. কথং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো পথৱীকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘‘যং পথৱীকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং পথৱীকসিণ’’ন্তি. পথৱীকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো পথৱীকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘‘যং পথৱীকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং পথৱীকসিণ’’ন্তি. পথৱীকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স দ্ৱেৱ গতিযো…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ইধেকচ্চো আপোকসিণং… তেজোকসিণং… ৱাযোকসিণং… নীলকসিণং… পীতকসিণং… লোহিতকসিণং… ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘‘যং ওদাতকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং ওদাতকসিণ’’ন্তি. ওদাতকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি, সো ৱণ্ণো; যো ৱণ্ণো, সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱ ইধেকচ্চো…পে… ওদাতকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিনা ৰূপেন ৰূপৱা’’তি. ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা. অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন অযং অত্তা ইমিনা ৰূপেন ৰূপৱা’’তি. ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দুতিযা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি.
কথং অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইদং ৰূপ’’ন্তি. অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি পুপ্ফং গন্ধসম্পন্নং অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ইদং পুপ্ফং, অযং গন্ধো; অঞ্ঞং পুপ্ফং, অঞ্ঞো গন্ধো. সো খো পনাযং গন্ধো ইমস্মিং পুপ্ফে’’তি. পুপ্ফস্মিং গন্ধং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইদং ৰূপ’’ন্তি. অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং ততিযা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি.
কথং ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমস্মিং ৰূপে’’তি. ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি মণি কৰণ্ডকে পক্খিত্তো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মণি, অযং কৰণ্ডকো. অঞ্ঞো মণি, অঞ্ঞো কৰণ্ডকো. সো খো পনাযং মণি ইমস্মিং কৰণ্ডকে’’তি. কৰণ্ডকস্মিং মণিং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৱেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমস্মিং ৰূপে’’তি. ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং চতুত্থা ৰূপৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি.
১৩২. কথং ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং সোতসম্ফস্সজং ৱেদনং ঘানসম্ফস্সজং ৱেদনং জিৱ্হাসম্ফস্সজং ৱেদনং কাযসম্ফস্সজং ৱেদনং মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা সো অহং, যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তি – মনোসম্ফস্সজং ৱেদনঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা সো অহং, যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা’’তি – মনোসম্ফস্সজং ৱেদনঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ৱেদনাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং ৱেদনাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায ৱেদনায ৱেদনাৱা’’তি. ৱেদনাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা. অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায ৱেদনায ৱেদনাৱা’’তি. ৱেদনাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দুতিযা ৱেদনাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱেদনাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি.
কথং অত্তনি ৱেদনং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি অযং ৱেদনা’’তি. অত্তনি ৱেদনং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি পুপ্ফং গন্ধসম্পন্নং অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ইদং পুপ্ফং, অযং গন্ধো; অঞ্ঞং পুপ্ফং, অঞ্ঞো গন্ধো. সো খো পনাযং গন্ধো ইমস্মিং পুপ্ফে’’তি. পুপ্ফস্মিং গন্ধং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি অযং ৱেদনা’’তি. অত্তনি ৱেদনং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং ততিযা ৱেদনাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং অত্তনি ৱেদনং সমনুপস্সতি.
কথং ৱেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঞ্ঞং…পে… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায ৱেদনাযা’’তি. ৱেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি মণি কৰণ্ডকে পক্খিত্তো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মণি, অযং কৰণ্ডকো. অঞ্ঞো মণি, অঞ্ঞো কৰণ্ডকো. সো খো পনাযং মণি ইমস্মিং কৰণ্ডকে’’তি. কৰণ্ডকস্মিং মণিং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায ৱেদনাযা’’তি. ৱেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং চতুত্থা ৱেদনাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি.
১৩৩. কথং সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… সোতসম্ফস্সজং সঞ্ঞং… ঘানসম্ফস্সজং সঞ্ঞং… জিৱ্হাসম্ফস্সজং সঞ্ঞং… কাযসম্ফস্সজং সঞ্ঞং… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. যা মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা সো অহং, যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা’’তি. মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘‘যা মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা সো অহং, যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা’’তি. মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা সঞ্ঞাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং সঞ্ঞাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায সঞ্ঞায সঞ্ঞাৱা’’তি. সঞ্ঞাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা. অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায সঞ্ঞায সঞ্ঞাৱা’’তি. সঞ্ঞাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দুতিযা সঞ্ঞাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঞ্ঞাৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি.
কথং অত্তনি সঞ্ঞং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে…পে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি অযং সঞ্ঞা’’তি. অত্তনি সঞ্ঞং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি পুপ্ফং গন্ধসম্পন্নং অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ইদং পুপ্ফং, অযং গন্ধো. অঞ্ঞং পুপ্ফং, অঞ্ঞো গন্ধো. সো খো পনাযং গন্ধো ইমস্মিং পুপ্ফে’’তি. পুপ্ফস্মিং গন্ধং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি অযং সঞ্ঞা’’তি. অত্তনি সঞ্ঞং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং ততিযা সঞ্ঞাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং অত্তনি সঞ্ঞং সমনুপস্সতি.
কথং সঞ্ঞায অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে …পে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায সঞ্ঞাযা’’তি. সঞ্ঞায অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি মণি কৰণ্ডকে পক্খিত্তো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মণি, অযং কৰণ্ডকো. অঞ্ঞো মণি, অঞ্ঞো কৰণ্ডকো. সো খো পনাযং মণি ইমস্মিং কৰণ্ডকে’’তি. কৰণ্ডকস্মিং মণিং সমনুপস্সতি. এৱমেৱ ইধেকচ্চো সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমায সঞ্ঞাযা’’তি. সঞ্ঞায অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং চতুত্থা সঞ্ঞাৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঞ্ঞায অত্তানং সমনুপস্সতি.
১৩৪. কথং সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং সোতসম্ফস্সজং চেতনং ঘানসম্ফস্সজং চেতনং জিৱ্হাসম্ফস্সজং চেতনং কাযসম্ফস্সজং চেতনং মনোসম্ফস্সজং চেতনং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যা মনোসম্ফস্সজা চেতনা, সো অহং; যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা চেতনা’’তি – মনোসম্ফস্সজং চেতনঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো মনোসম্ফস্সজং চেতনং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যা মনোসম্ফস্সজা চেতনা সো অহং, যো অহং সা মনোসম্ফস্সজা চেতনা’’তি – মনোসম্ফস্সজং চেতনঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা সঙ্খাৰৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং সঙ্খাৰৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমেহি সঙ্খাৰেহি সঙ্খাৰৱা’’তি. সঙ্খাৰৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা. অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা. ইমেহি সঙ্খাৰেহি সঙ্খাৰৱা’’তি. সঙ্খাৰৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দুতিযা সঙ্খাৰৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঙ্খাৰৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি.
কথং অত্তনি সঙ্খাৰে সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইমে সঙ্খাৰা’’তি. অত্তনি সঙ্খাৰে সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি পুপ্ফং গন্ধসম্পন্নং অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ইদং পুপ্ফং, অযং গন্ধো; অঞ্ঞং পুপ্ফং, অঞ্ঞো গন্ধো. সো খো পনাযং গন্ধো ইমস্মিং পুপ্ফে’’তি. পুপ্ফস্মিং গন্ধং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইমে সঙ্খাৰা’’তি. অত্তনি সঙ্খাৰে সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং ততিযা সঙ্খাৰৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং অত্তনি সঙ্খাৰে সমনুপস্সতি.
কথং সঙ্খাৰেসু অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমেসু সঙ্খাৰেসূ’’তি. সঙ্খাৰেসু অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি মণি কৰণ্ডকে পক্খিত্তো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মণি, অযং কৰণ্ডকো. অঞ্ঞো মণি, অঞ্ঞো কৰণ্ডকো. সো খো পনাযং মণি ইমস্মিং কৰণ্ডকে’’তি. কৰণ্ডকস্মিং মণিং সমনুপস্সতি. এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৱিঞ্ঞাণং… ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমেসু সঙ্খাৰেসূ’’তি. সঙ্খাৰেসু অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং চতুত্থা সঙ্খাৰৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং সঙ্খাৰেসু অত্তানং সমনুপস্সতি.
১৩৫. কথং ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো চক্খুৱিঞ্ঞাণং… সোতৱিঞ্ঞাণং… ঘানৱিঞ্ঞাণং… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং কাযৱিঞ্ঞাণং… মনোৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যং মনোৱিঞ্ঞাণং, সো অহং; যো অহং, তং মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি – মনোৱিঞ্ঞাণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো মনোৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যং মনোৱিঞ্ঞাণং, সো অহং; যো অহং তং মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি – মনোৱিঞ্ঞাণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ৱিঞ্ঞাণৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিনা ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাণৱা’’তি. ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা. অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিনা ৱিঞ্ঞাণেন ৱিঞ্ঞাণৱা’’তি. ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দুতিযা ৱিঞ্ঞাণৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱিঞ্ঞাণৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি.
কথং অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইদং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি. অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি পুপ্ফং গন্ধসম্পন্নং অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘ইদং পুপ্ফং, অযং গন্ধো; অঞ্ঞং পুপ্ফং, অঞ্ঞো গন্ধো. সো খো পনাযং গন্ধো ইমস্মিং পুপ্ফে’’তি. পুপ্ফস্মিং গন্ধং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. ইমস্মিঞ্চ পন অত্তনি ইদং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি. অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং ততিযা ৱিঞ্ঞাণৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং অত্তনি ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সতি.
কথং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমস্মিং ৱিঞ্ঞাণে’’তি. ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি মণি কৰণ্ডকে পক্খিত্তো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং মণি, অযং কৰণ্ডকো. অঞ্ঞো মণি, অঞ্ঞো কৰণ্ডকো. সো খো পনাযং মণি ইমস্মিং কৰণ্ডকে’’তি. কৰণ্ডকস্মিং মণিং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৰূপং… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমস্মিং ৱিঞ্ঞাণে’’তি. ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং চতুত্থা ৱিঞ্ঞাণৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. অত্তানুদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. অত্তানুদিট্ঠিযা ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
অত্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো দুতিযো.
৩. মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৩৬. মিচ্ছাদিট্ঠিযা কতমেহি দসহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তি – ৱত্থু [ৱত্থুং (স্যা.) এৱমুপৰিপি]. এৱংৱাদো মিচ্ছাভিনিৱেসপৰামাসো [মিচ্ছাদিট্ঠাভিনিৱেসপৰামাসো (স্যা.)] দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা মিচ্ছাৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘নত্থি যিট্ঠ’’ন্তি – ৱত্থু…পে… ‘‘নত্থি হুত’’ন্তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি অযং লোকো’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি পৰো লোকো’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি মাতা’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি পিতা’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি – ৱত্থু… ‘‘নত্থি লোকে সমণব্ৰাহ্মণা সম্মগ্গতা [সমগ্গতা (ক.)] সম্মাপটিপন্না, যে ইমঞ্চ লোকং, পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তী’’তি – ৱত্থু. এৱংৱাদো মিচ্ছাভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং দসমা মিচ্ছাৱত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকস্স পুৰিসপুগ্গলস্স দ্ৱেৱ গতিযো…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিযা ইমেহি দসহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
মিচ্ছাদিট্ঠিনিদ্দেসো ততিযো.
৪. সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৩৭. সক্কাযদিট্ঠিযা কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং.
কথং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো পথৱীকসিণং…পে… ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যং ওদাতকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং ওদাতকসিণ’’ন্তি – ওদাতকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো…পে… এৱমেৱং ইধেকচ্চো ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি. অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি…পে… অযং পঠমা ৰূপৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. সক্কাযদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… সক্কাযদিট্ঠিযা ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
সক্কাযদিট্ঠিনিদ্দেসো চতুত্থো.
৫. সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৩৮. সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযা কতমেহি পন্নৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং…পে… সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং… সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং… ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং.
কথং ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অযং খো মে অত্তা. সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিনা ৰূপেন ৰূপৱা’’তি. ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি ৰুক্খো ছাযাসম্পন্নো অস্স. তমেনং পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অযং ৰুক্খো, অযং ছাযা; অঞ্ঞো ৰুক্খো, অঞ্ঞা ছাযা. সো খো পনাযং ৰুক্খো ইমায ছাযায ছাযাৱা’’তি. ছাযাৱন্তং ৰুক্খং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ৱেদনং…পে… অযং পঠমা সক্কাযৱত্থুকা সস্সতদিট্ঠি. সস্সতদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপৱন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি…পে… সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযা ইমেহি পন্নৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
সস্সতদিট্ঠিনিদ্দেসো পঞ্চমো.
৬. উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৩৯. সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি.
কথং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো পথৱীকসিণং…পে… ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যং ওদাতকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং ওদাতকসিণ’’ন্তি – ওদাতকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো…পে… অযং পঠমা সক্কাযৱত্থুকা উচ্ছেদদিট্ঠি. উচ্ছেদদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
উচ্ছেদদিট্ঠিনিদ্দেসো ছট্ঠো.
৭. অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪০. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা… ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা… ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা… ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা… ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি…পে… ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি… ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি… ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতিহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি?
‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি…পে… ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ক] ‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং লোকো চেৱ সস্সতং চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি …পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা লোকো চেৱ সস্সতা চাতি…পে… সঞ্ঞা লোকো চেৱ সস্সতা চাতি…পে… সঙ্খাৰা লোকো চেৱ সস্সতা চাতি…পে… ৱিঞ্ঞাণং লোকো চেৱ সস্সতঞ্চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঞ্চমী সস্সতো লোকোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[খ] ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং লোকো চেৱ অসস্সতঞ্চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… অযং পঠমা ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি দিট্ঠিৱিপত্তি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা লোকো চেৱ অসস্সতা চাতি…পে… সঞ্ঞা লোকো চেৱ অসস্সতা চাতি…পে… সঙ্খাৰা লোকো চেৱ অসস্সতা চাতি…পে… ৱিঞ্ঞাণং লোকো চেৱ অসস্সতঞ্চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[গ] ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধেকচ্চো পৰিত্তং ওকাসং নীলকতো ফৰতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অন্তৱা অযং লোকো পৰিৱটুমো’’তি. অন্তসঞ্ঞী হোতি. যং ফৰতি, তং ৱত্থু চেৱ লোকো চ. যেন ফৰতি, সো অত্তা চেৱ লোকো চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ইধেকচ্চো পৰিত্তং ওকাসং পীতকতো ফৰতি… লোহিতকতো ফৰতি… ওদাতকতো ফৰতি… ওভাসকতো ফৰতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অন্তৱা অযং লোকো পৰিৱটুমো’’তি. অন্তসঞ্ঞী হোতি. যং ফৰতি তং ৱত্থু চেৱ লোকো চ. যেন ফৰতি সো অত্তা চেৱ লোকো চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… অন্তৱা লোকোতি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ঘ] ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধেকচ্চো ৱিপুলং ওকাসং নীলকতো ফৰতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অনন্তৱা অযং লোকো অপৰিযন্তো’’তি. অনন্তসঞ্ঞী হোতি. যং ফৰতি তং ৱত্থু চেৱ লোকো চ; যেন ফৰতি সো অত্তা চেৱ লোকো চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ইধেকচ্চো ৱিপুলং ওকাসং পীতকতো ফৰতি… লোহিতকতো ফৰতি… ওদাতকতো ফৰতি… ওভাসকতো ফৰতি. তস্স এৱং হোতি – ‘‘অনন্তৱা অযং লোকো অপৰিযন্তো’’তি. অনন্তসঞ্ঞী হোতি. যং ফৰতি তং ৱত্থু চেৱ লোকো চ; যেন ফৰতি সো অত্তা চেৱ লোকো চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… অনন্তৱা লোকোতি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ঙ] ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং জীৱঞ্চেৱ সৰীৰঞ্চ; যং জীৱং তং সৰীৰং, যং সৰীৰং তং জীৱন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা জীৱা চেৱ সৰীৰং চ… সঞ্ঞা জীৱা চেৱ সৰীৰং চ… সঙ্খাৰা জীৱা চেৱ সৰীৰং চ… ৱিঞ্ঞাণং জীৱঞ্চেৱ সৰীৰঞ্চ; যং জীৱং তং সৰীৰং, যং সৰীৰং তং জীৱন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[চ] ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং সৰীৰং, ন জীৱং; জীৱং ন সৰীৰং. অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা সৰীৰং, ন জীৱং… সঞ্ঞা সৰীৰং, ন জীৱং… সঙ্খাৰা সৰীৰং, ন জীৱং… ৱিঞ্ঞাণং সৰীৰং, ন জীৱং; জীৱং ন সৰীৰং. অঞ্ঞং জীৱং, অঞ্ঞং সৰীৰন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… অঞ্ঞং জীৱং, অঞ্ঞং সৰীৰন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ছ] ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা হোতিপি তিট্ঠতিপি উপ্পজ্জতিপি নিব্বত্ততিপীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা ইধেৱ মৰণধম্মা…পে… সঞ্ঞা ইধেৱ মৰণধম্মা… সঙ্খাৰা ইধেৱ মৰণধম্মা… ৱিঞ্ঞাণং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা হোতিপি তিট্ঠতিপি উপ্পজ্জতিপি নিব্বত্ততিপীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[জ] ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতোপি কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি; ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা ইধেৱ মৰণধম্মা…পে… সঞ্ঞা ইধেৱ মৰণধম্মা… সঙ্খাৰা ইধেৱ মৰণধম্মা… ৱিঞ্ঞাণং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতোপি কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি. ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ঝ] ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা হোতি চ ন চ হোতীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা ইধেৱ মৰণধম্মা…পে… সঞ্ঞা ইধেৱ মৰণধম্মা… সঙ্খাৰা ইধেৱ মৰণধম্মা… ৱিঞ্ঞাণং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা হোতি চ ন চ হোতীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি…পে… ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
[ঞ] ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা কতমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ৰূপং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নেৱ হোতি ন ন হোতীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি, অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
ৱেদনা ইধেৱ মৰণধম্মা…পে… সঞ্ঞা ইধেৱ মৰণধম্মা… সঙ্খাৰা ইধেৱ মৰণধম্মা… ৱিঞ্ঞাণং ইধেৱ মৰণধম্মং. তথাগতো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা নেৱ হোতি ন ন হোতীতি – অভিনিৱেসপৰামাসো দিট্ঠি. তায দিট্ঠিযা সো অন্তো গহিতোতি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঞ্চমী ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি. অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি. অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা ইমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
অন্তগ্গাহিকাদিট্ঠিনিদ্দেসো সত্তমো.
৮. পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪১. পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? চত্তাৰো সস্সতৱাদা, চত্তাৰো একচ্চসস্সতিকা, চত্তাৰো অন্তানন্তিকা, চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা, দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা – পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
পুব্বন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো অট্ঠমো.
৯. অপৰন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪২. অপৰন্তানুদিট্ঠিযা কতমেহি চতুচত্তালীসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, সত্ত উচ্ছেদৱাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা – অপৰন্তানুদিট্ঠিযা ইমেহি চতুচত্তালীসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
অপৰন্তানুদিট্ঠিনিদ্দেসো নৱমো.
১০-১২. সঞ্ঞোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪৩. সঞ্ঞোজনিকায দিট্ঠিযা কতমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? যা দিট্ঠি দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং…পে… দিট্ঠাভিনিৱেসো দিট্ঠিপৰামাসো – সঞ্ঞোজনিকায দিট্ঠিযা ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
১৪৪. ‘‘অহ’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা কতমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? চক্খু অহন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো. অহন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘অহ’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
সোতং অহন্তি…পে… ঘানং অহন্তি…পে… জিৱ্হা অহন্তি…পে… কাযো অহন্তি…পে… মনো অহন্তি…পে… ৰূপা অহন্তি…পে… ধম্মা অহন্তি… চক্খুৱিঞ্ঞাণং অহন্তি…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং অহন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো. অহন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং অট্ঠাৰসমী ‘‘অহ’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘অহ’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
১৪৫. ‘‘মম’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা কতমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? চক্খু মমন্তি – অভিনিৱেসপৰামাসো. মমন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা ‘‘মম’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
সোতং মমন্তি…পে… ঘানং মমন্তি…পে… জিৱ্হা মমন্তি…পে… কাযো মমন্তি…পে… মনো মমন্তি…পে… ৰূপা মমন্তি…পে… ধম্মা মমন্তি…পে… চক্খুৱিঞ্ঞাণং মমন্তি…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং মমন্তি অভিনিৱেসপৰামাসো. মমন্তি মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং অট্ঠাৰসমী ‘‘মম’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি. মানৱিনিবন্ধা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. ‘‘মম’’ন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা ইমেহি অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
সঞ্ঞোজনিকাদিদিট্ঠিনিদ্দেসো দ্ৱাদসমো.
১৩. অত্তৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪৬. অত্তৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা কতমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৰূপং ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং…পে… ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং…পে….
কথং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি? ইধেকচ্চো পথৱীকসিণং…পে… ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি. ‘‘যং ওদাতকসিণং, সো অহং; যো অহং, তং ওদাতকসিণ’’ন্তি – ওদাতকসিণঞ্চ অত্তঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. সেয্যথাপি তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো ‘‘যা অচ্চি, সো ৱণ্ণো; যো ৱণ্ণো, সা অচ্চী’’তি – অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. এৱমেৱং ইধেকচ্চো ওদাতকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অযং পঠমা ৰূপৱত্থুকা অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. এৱং ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… অত্তৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ইমেহি ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
অত্তৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসো তেৰসমো.
১৪. লোকৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪৭. লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা কতমেহি অট্ঠহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি? সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি – অভিনিৱেসপৰামাসো লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা, দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং পঠমা লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি…পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো.
অসস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি…পে… সস্সতো চ অসস্সতো চ অত্তা চ লোকো চাতি…পে… নেৱ সস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি… অন্তৱা অত্তা চ লোকো চাতি… অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চাতি… অন্তৱা চ অনন্তৱা চ অত্তা চ লোকো চাতি… নেৱ অন্তৱা ন অনন্তৱা অত্তা চ লোকো চাতি অভিনিৱেসপৰামাসো লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. দিট্ঠি ন ৱত্থু, ৱত্থু ন দিট্ঠি. অঞ্ঞা দিট্ঠি, অঞ্ঞং ৱত্থু. যা চ দিট্ঠি যঞ্চ ৱত্থু – অযং অট্ঠমী লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি. লোকৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি …পে… ইমানি সঞ্ঞোজনানি, ন চ দিট্ঠিযো. লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ইমেহি অট্ঠহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো হোতি.
লোকৱাদপটিসংযুত্তদিট্ঠিনিদ্দেসো চুদ্দসমো.
১৫-১৬. ভৱ-ৱিভৱদিট্ঠিনিদ্দেসো
১৪৮. ওলীযনাভিনিৱেসো ভৱদিট্ঠি. অতিধাৱনাভিনিৱেসো ৱিভৱদিট্ঠি. অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো কতি ভৱদিট্ঠিযো, কতি ৱিভৱদিট্ঠিযো? অত্তানুদিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো কতি ভৱদিট্ঠিযো কতি ৱিভৱদিট্ঠিযো…পে… লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা অট্ঠহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো কতি ভৱদিট্ঠিযো কতি ৱিভৱদিট্ঠিযো?
অস্সাদদিট্ঠিযা পঞ্চতিংসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. অত্তানুদিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো. মিচ্ছাদিট্ঠিযা দসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো. সক্কাযদিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো. সক্কাযৱত্থুকায সস্সতদিট্ঠিযা পন্নৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযো. সক্কাযৱত্থুকায উচ্ছেদদিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো.
‘‘সস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযো. ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো. ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো. ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযো. ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযো. ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো. ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি – অন্তগ্গাহিকায দিট্ঠিযা পঞ্চহাকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো.
পুব্বন্তানুদিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. অপৰন্তানুদিট্ঠিযা চতুচত্তাৰীসায আকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. সঞ্ঞোজনিকায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো. অহন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ৱিভৱদিট্ঠিযো. মমন্তি – মানৱিনিবন্ধায দিট্ঠিযা অট্ঠাৰসহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সব্বাৱ তা ভৱদিট্ঠিযো. অত্তৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা ৱীসতিযা আকাৰেহি অভিনিৱেসো পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো, পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো. লোকৱাদপটিসংযুত্তায দিট্ঠিযা অট্ঠহি আকাৰেহি অভিনিৱেসো সিযা ভৱদিট্ঠিযো, সিযা ৱিভৱদিট্ঠিযো.
সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অস্সাদদিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অত্তানুদিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো মিচ্ছাদিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো সক্কাযদিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো সঞ্ঞোজনিকা দিট্ঠিযো. সব্বাৱ তা দিট্ঠিযো অত্তৱাদপটিসংযুত্তা দিট্ঠিযো.
ভৱঞ্চ দিট্ঠিং ৱিভৱঞ্চ দিট্ঠিং, এতং দ্ৱযং তক্কিকা নিস্সিতাসে;
তেসং নিৰোধম্হি ন হত্থি ঞাণং, যত্থাযং লোকো ৱিপৰীতসঞ্ঞীতি.
১৪৯. ‘‘দ্ৱীহি, ভিক্খৱে, দিট্ঠিগতেহি পৰিযুট্ঠিতা দেৱমনুস্সা ওলীযন্তি [ওলিযন্তি (স্যা. ক.) ইতিৱু. ৪৯ পস্সিতব্বা] একে, অতিধাৱন্তি একে; চক্খুমন্তো চ পস্সন্তি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ওলীযন্তি একে? ভৱাৰামা, ভিক্খৱে, দেৱমনুস্সা ভৱৰতা ভৱসম্মুদিতা. তেসং ভৱনিৰোধায ধম্মে দেসিযমানে চিত্তং ন পক্খন্দতি ন পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ওলীযন্তি একে.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিধাৱন্তি একে? ভৱেনেৱ খো পনেকে অট্টীযমানা [অট্টিযমানা (স্যা. ক.) ইতিৱু. ৪৯ পস্সিতব্বা] হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা ৱিভৱং অভিনন্দন্তি – ‘‘যতো কিৰ, ভো, অযং অত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি ন হোতি পৰং মৰণা, এতং সন্তং এতং পণীতং এতং যাথাৱন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অতিধাৱন্তি একে.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভূতং ভূততো পস্সতি. ভূতং ভূততো দিস্ৱা ভূতস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, চক্খুমন্তো চ পস্সন্তি.
‘‘যো [অযং গাথা ইতিৱু. ৪৯ দিস্সতি] ভূতং ভূততো দিস্ৱা, ভূতস্স চ অতিক্কমং;
যথাভূতেধিমুচ্চতি, ভৱতণ্হা পৰিক্খযা.
‘‘স ৱে ভূতপৰিঞ্ঞাতো, ৱীততণ্হো ভৱাভৱে;
ভূতস্স ৱিভৱা ভিক্খু, নাগচ্ছতি পুনব্ভৱ’’ন্তি.
১৫০. তযো পুগ্গলা ৱিপন্নদিট্ঠী, তযো পুগ্গলা সম্পন্নদিট্ঠী. কতমে তযো পুগ্গলা ৱিপন্নদিট্ঠী? তিত্থিযো চ, তিত্থিযসাৱকো চ, যো চ মিচ্ছাদিট্ঠিকো – ইমে তযো পুগ্গলা ৱিপন্নদিট্ঠী.
কতমে তযো পুগ্গলা সম্পন্নদিট্ঠী? তথাগতো চ, তথাগতসাৱকো চ, যো চ সম্মাদিট্ঠিকো – ইমে তযো পুগ্গলা সম্পন্নদিট্ঠী.
‘‘কোধনো উপনাহী চ, পাপমক্খী চ যো নৰো;
ৱিপন্নদিট্ঠি মাযাৱী, তং জঞ্ঞা ৱসলো ইতি’’ [ইমে (স্যা.) সু. নি. ১১৬ পস্সিতব্বা].
অক্কোধনো অনুপনাহী, ৱিসুদ্ধো [অমক্খী (স্যা.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] সুদ্ধতং গতো;
সম্পন্নদিট্ঠি মেধাৱী, তং জঞ্ঞা অৰিযো ইতীতি.
তিস্সো ৱিপন্নদিট্ঠিযো, তিস্সো সম্পন্নদিট্ঠিযো. কতমা তিস্সো ৱিপন্নদিট্ঠিযো? এতং মমাতি – ৱিপন্নদিট্ঠি. এসোহমস্মীতি – ৱিপন্নদিট্ঠি. এসো মে অত্তাতি – ৱিপন্নদিট্ঠি. ইমা তিস্সো ৱিপন্নদিট্ঠিযো.
কতমা তিস্সো সম্পন্নদিট্ঠিযো? নেতং মমাতি – সম্পন্নদিট্ঠি. নেসোহমস্মীতি – সম্পন্নদিট্ঠি. ন মেসো অত্তাতি – সম্পন্নদিট্ঠি. ইমা তিস্সো সম্পন্নদিট্ঠিযো.
এতং মমাতি – কা দিট্ঠি, কতি দিট্ঠিযো, কতমন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো? এসোহমস্মীতি – কা দিট্ঠি, কতি দিট্ঠিযো, কতমন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো? এসো মে অত্তাতি – কা দিট্ঠি, কতি দিট্ঠিযো, কতমন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো?
এতং মমাতি – পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অট্ঠাৰস দিট্ঠিযো. পুব্বন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো. এসোহমস্মীতি – অপৰন্তানুদিট্ঠি. চতুচত্তাৰীসং দিট্ঠিযো. অপৰন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো. এসো মে অত্তাতি – ৱীসতিৱত্থুকা অত্তানুদিট্ঠি. ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি. সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখানি [সক্কাযদিট্ঠিপ্পমুখেন (স্যা.)] দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. পুব্বন্তাপৰন্তানুগ্গহিতা তা দিট্ঠিযো.
১৫১. ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি নিট্ঠং গতা, সব্বে তে দিট্ঠিসম্পন্না. তেসং দিট্ঠিসম্পন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা. কতমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা? সত্তক্খত্তুপৰমস্স, কোলংকোলস্স, একবীজিস্স, সকদাগামিস্স, যো চ দিট্ঠেৱ ধম্মে অৰহা – ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা.
‘‘কতমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা? অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স, উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্স, অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, উদ্ধংসোতস্স, অকনিট্ঠগামিনো – ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা.
‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি নিট্ঠং গতা, সব্বে তে দিট্ঠিসম্পন্না. তেসং দিট্ঠিসম্পন্নানং ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা.
‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি অৱেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা, পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা. কতমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা? সত্তক্খত্তুপৰমস্স, কোলংকোলস্স, একবীজিস্স, সকদাগামিস্স, যো চ দিট্ঠেৱ ধম্মে অৰহা – ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা.
‘‘কতমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা? অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স, উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্স, অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, উদ্ধংসোতস্স, অকনিট্ঠগামিনো – ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠা.
‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, মযি অৱেচ্চপ্পসন্না, সব্বে তে সোতাপন্না. তেসং সোতাপন্নানং ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ নিট্ঠা. ইমেসং পঞ্চন্নং ইধ ৱিহায নিট্ঠাতি’’.
ভৱৱিভৱদিট্ঠিনিদ্দেসো সোড়সমো.
দিট্ঠিকথা নিট্ঠিতা.