৮. অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো

৮. ‘‘ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, উদাহু সাৱসেসে অকুসলে সব্বঞ্ঞুতং পত্তো’’তি? ‘‘সব্বং, মহাৰাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৱা ভগৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, নত্থি ভগৱতো সেসেকং অকুসল’’ন্তি.

‘‘কিং পন, ভন্তে, দুক্খা ৱেদনা তথাগতস্স কাযে উপ্পন্নপুব্বা’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, ৰাজগহে ভগৱতো পাদো সকলিকায [সক্খলিকায (স্যা. ক.)] খতো, লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, কাযে অভিসন্নে জীৱকেন ৱিৰেকো কাৰিতো, ৱাতাবাধে উপ্পন্নে উপট্ঠাকেন থেৰেন উণ্হোদকং পৰিযিট্ঠ’’ন্তি.

‘‘যদি, ভন্তে নাগসেন, তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, তেন হি ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নোতি যং ৱচনং, তং মিচ্ছা. যদি তথাগতস্স পাদো সকলিকায খতো, লোহিতপক্খন্দিকা চ আবাধো উপ্পন্নো, তেন হি তথাগতো সব্বং অকুসলং ঝাপেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি তম্পি ৱচনং মিচ্ছা. নত্থি, ভন্তে, ৱিনা কম্মেন ৱেদযিতং, সব্বং তং ৱেদযিতং কম্মমূলকং, তং কম্মেনেৱ ৱেদযতি, অযম্পি উভতো কোটিকো পঞ্হো তৱানুপ্পত্তো, সো তযা নিব্বাহিতব্বো’’তি [নিব্বাযিতব্বোতি (ক.)].

‘‘ন হি, মহাৰাজ, সব্বং তং ৱেদযিতং কম্মমূলকং. অট্ঠহি, মহাৰাজ, কাৰণেহি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, যেহি কাৰণেহি পুথূ সত্তা ৱেদনা ৱেদিযন্তি. কতমেহি অট্ঠহি? ৱাতসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি, পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ…পে… সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, মহাৰাজ…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, মহাৰাজ…পে… উতুপৰিণামজানিপি খো, মহাৰাজ…পে… ৱিসমপৰিহাৰজানিপি খো, মহাৰাজ…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, মহাৰাজ…পে… কম্মৱিপাকজানিপি খো, মহাৰাজ, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ইমেহি খো, মহাৰাজ, অট্ঠহি কাৰণেহি পুথূ সত্তা ৱেদনা ৱেদযন্তি. তত্থ যে তে পুগ্গলা ‘সত্তে কম্মং ৱিবাধতী’তি ৱদেয্যুং, তে ইমে পুগ্গলা সত্তকাৰণং পটিবাহন্তি. তেসং তং ৱচনং মিচ্ছা’’তি. ‘‘ভন্তে নাগসেন, যঞ্চ ৱাতিকং যঞ্চ পিত্তিকং যঞ্চ সেম্হিকং যঞ্চ সন্নিপাতিকং যঞ্চ উতুপৰিণামজং যঞ্চ ৱিসমপৰিহাৰজং যঞ্চ ওপক্কমিকং, সব্বেতে কম্মসমুট্ঠানা যেৱ, কম্মেনেৱ তে সব্বে সম্ভৱন্তী’’তি.

‘‘যদি, মহাৰাজ, তেপি সব্বে কম্মসমুট্ঠানাৱ আবাধা ভৱেয্যুং, ন তেসং কোট্ঠাসতো লক্খণানি ভৱেয্যুং. ৱাতো খো, মহাৰাজ, কুপ্পমানো দসৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন জিঘচ্ছায ৱিপাসায অতিভুত্তেন ঠানেন পধানেন আধাৱনেন উপক্কমেন কম্মৱিপাকেন. তত্ৰ যে তে নৱ ৱিধা, ন তে অতীতে, ন অনাগতে, ৱত্তমানকে ভৱে উপ্পজ্জন্তি, তস্মা ন ৱত্তব্বা ‘কম্মসম্ভৱা সব্বা ৱেদনা’তি. পিত্তং, মহাৰাজ, কুপ্পমানং তিৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন ৱিসমভোজনেন. সেম্হং, মহাৰাজ, কুপ্পমানং তিৱিধেন কুপ্পতি সীতেন উণ্হেন অন্নপানেন. যো চ, মহাৰাজ, ৱাতো যঞ্চ পিত্তং যঞ্চ সেম্হং, তেহি তেহি কোপেহি কুপ্পিত্ৱা মিস্সী হুত্ৱা সকং সকং ৱেদনং আকড্ঢতি. উতুপৰিণামজা, মহাৰাজ, ৱেদনা উতুপৰিযামেন উপ্পজ্জতি. ৱিসমপৰিহাৰজা ৱেদনা ৱিসমপৰিহাৰেন উপ্পজ্জতি. ওপক্কমিকা, মহাৰাজ, ৱেদনা অত্থি কিৰিযা, অত্থি কম্মৱিপাকা, কম্মৱিপাকজা ৱেদনা পুব্বে কতেন কম্মেন উপ্পজ্জতি. ইতি খো, মহাৰাজ, অপ্পং কম্মৱিপাকজং, বহুতৰং অৱসেসং. তত্থ বালা ‘সব্বং কম্মৱিপাকজং যেৱা’তি অতিধাৱন্তি. তং কম্মং ন সক্কা ৱিনা বুদ্ধঞাণেন ৱৱত্থানং কাতুং.

‘‘যং পন, মহাৰাজ, ভগৱতো পাদো সকলিকায খতো, তং ৱেদযিতং নেৱ ৱাতসমুট্ঠানং, ন পিত্তসমুট্ঠানং, ন সেম্হসমুট্ঠানং, ন সন্নিপাতিকং, ন উতুপৰিণামজং, ন ৱিসমপৰিহাৰজং, ন কম্মৱিপাকজং, ওপক্কমিকং যেৱ. দেৱদত্তো হি, মহাৰাজ, বহূনি জাতিসতসহস্সানি তথাগতে আঘাতং বন্ধি, সো তেন আঘাতেন মহতিং গৰুং সিলং গহেত্ৱা ‘মত্থকে পাতেস্সামী’তি মুঞ্চি, অথঞ্ঞে দ্ৱে সেলা আগন্ত্ৱা তং সিলং তথাগতং অসম্পত্তং যেৱ সম্পটিচ্ছিংসু, তাসং পহাৰেন পপটিকা ভিজ্জিত্ৱা ভগৱতো পাদে পতিত্ৱা ৰুহিৰং [নিপতিত্ৱা ৰুধিৰং (স্যা.)] উপ্পাদেসি, কম্মৱিপাকতো ৱা, মহাৰাজ, ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা.

‘‘যথা, মহাৰাজ, খেত্তদুট্ঠতায ৱা বীজং ন সম্ভৱতি বীজদুট্ঠতায ৱা. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কম্মৱিপাকতো ৱা ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, কোট্ঠদুট্ঠতায ৱা ভোজনং ৱিসমং পৰিণমতি আহাৰদুট্ঠতায ৱা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, কম্মৱিপাকতো ৱা ভগৱতো এসা ৱেদনা নিব্বত্তা কিৰিযতো ৱা, ততুদ্ধং নত্থঞ্ঞা ৱেদনা. অপি চ, মহাৰাজ, নত্থি ভগৱতো কম্মৱিপাকজা ৱেদনা, নত্থি ৱিসমপৰিহাৰজা ৱেদনা, অৱসেসেহি সমুট্ঠানেহি ভগৱতো ৱেদনা উপ্পজ্জতি, তায চ পন ৱেদনায ন সক্কা ভগৱন্তং জীৱিতা ৱোৰোপেতুং.

‘‘নিপতন্তি, মহাৰাজ, ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকে [চাতুম্মহাভূতিকে (সী.)] কাযে ইট্ঠানিট্ঠা সুভাসুভৱেদনা. ইধ, মহাৰাজ, আকাসে খিত্তো লেড্ডু মহাপথৱিযা নিপততি, অপি নু খো সো, মহাৰাজ, লেড্ডু পুব্বে কতেন মহাপথৱিযা নিপতী’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নত্থি সো, ভন্তে, হেতু মহাপথৱিযা, যেন হেতুনা মহাপথৱী কুসলাকুসলৱিপাকং পটিসংৱেদেয্য, পচ্চুপ্পন্নেন, ভন্তে, অকম্মকেন হেতুনা সো লেড্ডু মহাপথৱিযং নিপততি. যথা, মহাৰাজ, মহাপথৱী, এৱং তথাগতো দট্ঠব্বো. যথা লেড্ডু পুব্বে অকতেন মহাপথৱিযং নিপততি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, তথাগতস্স পুব্বে অকতেন সা সকলিকাপাদে নিপতিতা.

‘‘ইধ পন, মহাৰাজ, মনুস্সা মহাপথৱিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চ, অপি নু খো, মহাৰাজ, তে মনুস্সা পুব্বে কতেন মহাপথৱিং ভিন্দন্তি চ খণন্তি চা’’তি? ‘‘ন হি ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যা সা সকলিকা ভগৱতো পাদে নিপতিতা, ন সা সকলিকা পুব্বে কতেন ভগৱতো পাদে নিপতিতা. যোপি, মহাৰাজ, ভগৱতো লোহিতপক্খন্দিকাবাধো উপ্পন্নো, সোপি আবাধো ন পুব্বে কতেন উপ্পন্নো, সন্নিপাতিকেনেৱ উপ্পন্নো, যে কেচি, মহাৰাজ, ভগৱতো কাযিকা আবাধা উপ্পন্না, ন তে কম্মাভিনিব্বত্তা, ছন্নং এতেসং সমুট্ঠানানং অঞ্ঞতৰতো নিব্বত্তা.

‘‘ভাসিতম্পেতং, মহাৰাজ, ভগৱতা দেৱাতিদেৱেন সংযুত্তনিকাযৱৰলঞ্ছকে মোড়িযসীৱকে [মোলিযসিৱকে (স্যা. ক.) সং. নি. ৪.২৬৯ পস্সিতব্বং] ৱেয্যাকৰণে –

‘‘‘পিত্তসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং, যথা পিত্তসমুট্ঠানানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামি.

‘‘‘সেম্হসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. ৱাতসমুট্ঠানানিপি খো, সীৱক…পে… সন্নিপাতিকানিপি খো, সীৱক…পে… উতুপৰিণামজানিপি খো, সীৱক…পে… ৱিসমপৰিহাৰজানিপি খো, সীৱক…পে… ওপক্কমিকানিপি খো, সীৱক…পে… কম্মৱিপাকজানিপি খো, সীৱক, ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. সামম্পি খো এতং, সীৱক, ৱেদিতব্বং, যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. লোকস্সপি খো এতং, সীৱক, সচ্চসম্মতং, যথা কম্মৱিপাকজানিপি ইধেকচ্চানি ৱেদযিতানি উপ্পজ্জন্তি. তত্ৰ, সীৱক, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো ‘‘যং কিঞ্চাযং পুৰিসপুগ্গলো পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সব্বং তং পুব্বে কতহেতূ’’তি. যঞ্চ সামং ঞাতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি, যঞ্চ লোকে সচ্চসম্মতং, তঞ্চ অতিধাৱন্তি. তস্মা তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং মিচ্ছাতি ৱদামী’’’তি.

‘‘ইতিপি, মহাৰাজ, ন সব্বা ৱেদনা কম্মৱিপাকজা, সব্বং, মহাৰাজ, অকুসলং ঝাপেত্ৱা ভগৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি এৱমেতং ধাৰেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে নাগসেন, এৱমেতং তথা সম্পটিচ্ছামী’’তি.

অকুসলচ্ছেদনপঞ্হো অট্ঠমো.