মিলিন্দপঞ্হপাড়ি
১. মিলিন্দো নাম সো ৰাজা, সাগলাযং পুৰুত্তমে;
উপগঞ্ছি নাগসেনং, গঙ্গা চ [গঙ্গাৱ (সী. পী.)] যথা সাগৰং.
আসজ্জ ৰাজা চিত্ৰকথিং, উক্কাধাৰং তমোনুদং;
অপুচ্ছি নিপুণে পঞ্হে, ঠানাট্ঠানগতে পুথূ.
পুচ্ছা ৱিসজ্জনা [ৱিস্সজ্জনা (সী. পী.)] চেৱ, গম্ভীৰত্থূপনিস্সিতা;
হদযঙ্গমা কণ্ণসুখা, অব্ভুতা লোমহংসনা.
অভিধম্মৱিনযোগাড়্হা, সুত্তজালসমত্তিতা;
নাগসেনকথা চিত্ৰা, ওপম্মেহি নযেহি চ.
তত্থ ঞাণং পণিধায, হাসযিত্ৱান মানসং;
সুণাথ নিপুণে পঞ্হে, কঙ্খাট্ঠানৱিদালনেতি.
২. তং যথানুসূযতে – অত্থি যোনকানং নানাপুটভেদনং সাগলং নাম নগৰং নদীপব্বতসোভিতং ৰমণীযভূমিপ্পদেসভাগং আৰামুয্যানোপৱনতড়াকপোক্খৰণিসম্পন্নং নদীপব্বতৱনৰামণেয্যকং সুতৱন্তনিম্মিতং নিহতপচ্চত্থিকং [নিপ্পচ্চত্থিকং (ক.)] পচ্চামিত্তানুপপীড়িতং ৱিৱিধৱিচিত্ৰদড়্হমট্টালকোট্ঠকং ৱৰপৱৰগোপুৰ [পৱৰপচুৰগোপুৰ (সী.)] তোৰণং গম্ভীৰপৰিখাপণ্ডৰপাকাৰপৰিক্খিত্তন্তেপুৰং. সুৱিভত্তৱীথিচচ্চৰচতুক্কসিঙ্ঘাটকং সুপ্পসাৰিতানেকৱিধৱৰভণ্ডপৰিপূৰিতন্তৰাপণং ৱিৱিধদানগ্গসতসমুপসোভিতং [সতসমুপসোভিতং (সী. পী.)] হিমগিৰিসিখৰসঙ্কাসৱৰভৱনসতসহস্সপ্পটিমণ্ডিতং গজহযৰথপত্তিসমাকুলং অভিৰূপনৰনাৰিগণানুচৰিতং আকিণ্ণজনমনুস্সং পুথুখত্তিযব্ৰাহ্মণৱেস্সসুদ্দং ৱিৱিধসমণব্ৰাহ্মণসভাজন [সভাজন (সী. পী.), সম্মাভাজন (ক.)] সঙ্ঘটিতং বহুৱিধৱিজ্জাৱন্ত [ৱিজ্জাধৰ (ক.)] নৰচিৰ [নৰৱিৰ (সী. পী.)] নিসেৱিতং কাসিককোটুম্বৰিকাদিনানাৱিধৱত্থাপণসম্পন্নং সুপ্পসাৰিতৰুচিৰবহুৱিধপুপ্ফগন্ধাপণং গন্ধগন্ধিতং আসীসনীযবহুৰতনপৰিপূৰিতং দিসামুখসুপ্পসাৰিতাপণং সিঙ্গাৰৱাণিজগণানুচৰিতং কহাপণৰজতসুৱণ্ণকংসপত্থৰপৰিপূৰং পজ্জোতমাননিধিনিকেতং পহূতধনধঞ্ঞৱিত্তূপকৰণং পৰিপুণ্ণকোসকোট্ঠাগাৰং বহ্ৱন্নপানং বহুৱিধখজ্জভোজ্জলেয্যপেয্যসাযনীযং উত্তৰকুৰুসঙ্কাসং সম্পন্নসস্সং আড়কমন্দা ৱিয দেৱপুৰং.
এত্থ ঠত্ৱা তেসং পুব্বকম্মং কথেতব্বং, কথেন্তেন চ ছধা ৱিভজিত্ৱা কথেতব্বং. সেয্যথীদং – পুব্বযোগো মিলিন্দপঞ্হং লক্খণপঞ্হং মেণ্ডকপঞ্হং অনুমানপঞ্হং ওপম্মকথাপঞ্হন্তি.
তত্থ মিলিন্দপঞ্হো লক্খণপঞ্হো, ৱিমতিচ্ছেদনপঞ্হোতি দুৱিধো. মেণ্ডকপঞ্হোপি মহাৱগ্গো, যোগিকথাপঞ্হোতি দুৱিধো.
পুব্বযোগোতি তেসং পুব্বকম্মং.
১. বাহিৰকথা
পুব্বযোগাদি
৩. অতীতে কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে ৱত্তমানে গঙ্গায সমীপে একস্মিং আৱাসে মহাভিক্খুসঙ্ঘো পটিৱসতি, তত্থ ৱত্তসীলসম্পন্না ভিক্খূ পাতোৱ উট্ঠায যট্ঠিসম্মজ্জনিযো [যট্ঠিসম্মুঞ্জনিযো (সী. পী.)] আদায বুদ্ধগুণে আৱজ্জেন্তা অঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৱা কচৱৰব্যূহং কৰোন্তি. অথেকো ভিক্খু একং সামণেৰং ‘‘এহি সামণেৰ, ইমং কচৱৰং ছড্ডেহী’’তি আহ, সো অসুণন্তো ৱিয গচ্ছতি, সো দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি আমন্তিযমানো অসুণন্তো ৱিয গচ্ছতেৱ. ততো সো ভিক্খু ‘‘দুব্বচো ৱতাযং সামণেৰো’’তি কুদ্ধো সম্মজ্জনিদণ্ডেন পহাৰং অদাসি. ততো সো ৰোদন্তো ভযেন কচৱৰং ছড্ডেন্তো ‘‘ইমিনা কচৱৰছড্ডনপুঞ্ঞকম্মেন যাৱাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তৰে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে মজ্ঝন্হিকসূৰিযো [সুৰিযো (সী. পী.)] ৱিয মহেসক্খো মহাতেজো ভৱেয্য’’ন্তি পঠমং পত্থনং পট্ঠপেসি. কচৱৰং ছড্ডেত্ৱা নহানত্থায গঙ্গাতিত্থং গতো গঙ্গায ঊমিৱেগং গগ্গৰাযমানং দিস্ৱা ‘‘যাৱাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তৰে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অযং ঊমিৱেগো ৱিয ঠানুপ্পত্তিকপটিভানো ভৱেয্যং অক্খযপটিভানো’’তি দুতিযম্পি পত্থনং পট্ঠপেসি.
সোপি ভিক্খু সম্মজ্জনিসালায সম্মজ্জনিং ঠপেত্ৱা নহানত্থায গঙ্গাতিত্থং গচ্ছন্তো সামণেৰস্স পত্থনং সুত্ৱা ‘‘এস মযা পযোজিতোপি তাৱ এৱং পত্থেতি, ময্হং কিং ন সমিজ্ঝিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘যাৱাহং নিব্বানং পাপুণামি [ন পাপুণামি (স্যা.)], এত্থন্তৰে নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে অযং গঙ্গাঊমিৱেগো ৱিয অক্খযপটিভানো ভৱেয্যং, ইমিনা পুচ্ছিতপুচ্ছিতং সব্বং পঞ্হপটিভানং ৱিজটেতুং নিব্বেঠেতুং সমত্থো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং পট্ঠপেসি.
তে উভোপি দেৱেসু চ মনুস্সেসু চ সংসৰন্তা একং বুদ্ধন্তৰং খেপেসুং. অথ অম্হাকং ভগৱতাপি যথা মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো দিস্সতি, এৱমেতেপি দিস্সন্তি মম পৰিনিব্বানতো পঞ্চৱস্সসতে অতিক্কন্তে এতে উপ্পজ্জিস্সন্তি, যং মযা সুখুমং কত্ৱা দেসিতং ধম্মৱিনযং, তং এতে পঞ্হপুচ্ছনওপম্মযুত্তিৱসেন নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা ৱিভজিস্সন্তীতি নিদ্দিট্ঠা.
৪. তেসু সামণেৰো জম্বুদীপে সাগলনগৰে মিলিন্দো নাম ৰাজা অহোসি পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী পটিবলো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং মন্তযোগৱিধানকিৰিযানং [সমন্তযোগ … (সী. পী.)], কৰণকালে নিসম্মকাৰী হোতি, বহূনি চস্স সত্থানি উগ্গহিতানি হোন্তি. সেয্যথিদং, সুতি সম্মুতি সঙ্খ্যা যোগা নীতি ৱিসেসিকা গণিকা গন্ধব্বা তিকিচ্ছা ধনুব্বেদা [চতুব্বেদা (সী. পী.)] পুৰাণা ইতিহাসা জোতিসা মাযা কেতু [হেতু (সী. পী.)] মন্তনা যুদ্ধা ছন্দসা বুদ্ধৱচনেন [ছন্দসামুদ্দৱচনেন (সী. পী.)] একূনৱীসতি, ৱিতণ্ডৱাদী [ৱাদী (সী. পী.)] দুৰাসদো দুপ্পসহো পুথুতিত্থকৰানং অগ্গমক্খাযতি, সকলজম্বুদীপে মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সমো কোচি নাহোসি যদিদং থামেন জৱেন সূৰেন পঞ্ঞায, অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো অনন্তবলৱাহনো.
৫. অথেকদিৱসং মিলিন্দো ৰাজা অনন্তবলৱাহনং চতুৰঙ্গিনিং বলগ্গসেনাব্যূহং দস্সনকম্যতায নগৰা নিক্খমিত্ৱা বহিনগৰে সেনঙ্গদস্সনং কত্ৱা [সেনাগণনং কাৰেত্ৱা (সী. পী.)] সাৰেত্ৱা সো ৰাজা ভস্সপ্পৱাদকো লোকাযতৱিতণ্ড [পৱত্ত (সী. পী.)] জনসল্লাপপ্লৱ চিত্তকোতূহলো ৱিসাৰদো ৱিজম্ভকো সূৰিযং ওলোকেত্ৱা অমচ্চে আমন্তেসি ‘‘বহু ভণে তাৱ দিৱসাৱসেসো কিং কৰিস্সাম, ইদানেৱ নগৰং পৱিসিত্ৱা অত্থি কোচি পণ্ডিতো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা সঙ্ঘী গণী গণাচৰিযো অপি অৰহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানো, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৱিনেতুং, তং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিস্সাম, কঙ্খং পটিৱিনযিস্সামা’’তি.
এৱং ৱুত্তে পঞ্চসতা যোনকা ৰাজানং মিলিন্দং এতদৱোচুং ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, ছ সত্থাৰো পূৰণো কস্সপো মক্খলিগোসালো নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী. পী.)] সঞ্জযো বেলট্ঠপুত্তো অজিতো কেসকম্বলো পকুধো কচ্চাযনো, তে সঙ্ঘিনো গণিনো গণাচৰিযকা ঞাতা যসস্সিনো তিত্থকৰা সাধুসম্মতা বহুজনস্স, গচ্ছ ত্ৱং মহাৰাজ, তে পঞ্হং পুচ্ছস্সু, কঙ্খং পটিৱিনযস্সূ’’তি.
৬. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পঞ্চহি যোনকসতেহি পৰিৱুতো ভদ্ৰৱাহনং ৰথৱৰমাৰুয্হ যেন পূৰণো কস্সপো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পূৰণেন কস্সপেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা পূৰণং কস্সপং এতদৱোচ ‘‘কো, ভন্তে কস্সপ, লোকং পালেতী’’তি? ‘‘পথৱী, মহাৰাজ, লোকং পালেতী’’তি. ‘‘যদি, ভন্তে কস্সপ, পথৱী [পঠৱী (সী. স্যা. পী.)] লোকং পালেতি, অথ কস্মা অৱীচিনিৰযং গচ্ছন্তা সত্তা পথৱিং অতিক্কমিত্ৱা গচ্ছন্তী’’তি? এৱং ৱুত্তে পূৰণো কস্সপো নেৱ সক্খি ওগিলিতুং, নো সক্খি উগ্গিলিতুং, অধোমুখো পত্তক্খন্ধো তুণ্হীভূতো পজ্ঝাযন্তো নিসীদি.
৭. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা মক্খলিং গোসালং এতদৱোচ ‘‘অত্থি, ভন্তে গোসাল, কুসলাকুসলানি কম্মানি, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো’’তি? ‘‘নত্থি, মহাৰাজ, কুসলাকুসলানি কম্মানি, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৱিপাকো. যে তে, মহাৰাজ, ইধ লোকে খত্তিযা, তে পৰলোকং গন্ত্ৱাপি পুন খত্তিযাৱ ভৱিস্সন্তি, যে তে ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসা, তে পৰলোকং গন্ত্ৱাপি পুন ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসাৱ ভৱিস্সন্তি. কিং কুসলাকুসলেহি কম্মেহী’’তি? ‘‘যদি, ভন্তে গোসাল, ইধ লোকে খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসা, তে পৰলোকং গন্ত্ৱাপি পুন খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা চণ্ডালা পুক্কুসাৱ ভৱিস্সন্তি, নত্থি কুসলাকুসলেহি কম্মেহি কৰণীযং. তেন হি, ভন্তে গোসাল, যে তে ইধ লোকে হত্থচ্ছিন্না, তে পৰলোকং গন্ত্ৱাপি পুন হত্থচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি. যে পাদচ্ছিন্না, তে পাদচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি. যে হত্থপাদচ্ছিন্না, তে হত্থপাদচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি. যে কণ্ণচ্ছিন্না, তে কণ্ণচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি. যে নাসচ্ছিন্না, তে নাসচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তি. যে কণ্ণনাসচ্ছিন্না, তে কণ্ণনাসচ্ছিন্নাৱ ভৱিস্সন্তী’’তি. এৱং ৱুত্তে গোসালো তুণ্হী অহোসি.
অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো এতদহোসি ‘‘তুচ্ছো ৱত ভো জম্বুদীপো, পলাপো ৱত ভো জম্বুদীপো, নত্থি কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা অমচ্চে আমন্তেসি ‘‘ৰমণীযা ৱত ভো দোসিনা ৰত্তি, কং নু খ্ৱজ্জ সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা উপসঙ্কমেয্যাম পঞ্হং পুচ্ছিতুং, কো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং সক্কোতি কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে অমচ্চা তুণ্হীভূতা ৰঞ্ঞো মুখং ওলোকযমানা অট্ঠংসু.
তেন খো পন সমযেন সাগলনগৰং দ্ৱাদস ৱস্সানি সুঞ্ঞং অহোসি সমণব্ৰাহ্মণগহপতিপণ্ডিতেহি, যত্থ সমণব্ৰাহ্মণগহপতিপণ্ডিতা পটিৱসন্তীতি সুণাতি, তত্থ গন্ত্ৱা ৰাজা তে পঞ্হং পুচ্ছতি, তে সব্বেপি পঞ্হৱিসজ্জনেন ৰাজানং আৰাধেতুং অসক্কোন্তা যেন ৱা তেন ৱা পক্কমন্তি. যে অঞ্ঞং দিসং ন পক্কমন্তি, তে সব্বে তুণ্হীভূতা অচ্ছন্তি. ভিক্খূ পন যেভুয্যেন হিমৱন্তমেৱ গচ্ছন্তি.
৮. তেন খো পন সমযেন কোটিসতা অৰহন্তো হিমৱন্তে পব্বতে ৰক্খিততলে পটিৱসন্তি. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো দিব্বায সোতধাতুযা মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো ৱচনং সুত্ৱা যুগন্ধৰমত্থকে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৱা ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘অত্থাৱুসো কোচি ভিক্খু পটিবলো মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি?
এৱং ৱুত্তে কোটিসতা অৰহন্তো তুণ্হী অহেসুং. দুতিযম্পি ততিযম্পি পুট্ঠা তুণ্হী অহেসুং. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং এতদৱোচ ‘‘অত্থাৱুসো তাৱতিংসভৱনে ৱেজযন্তস্স পাচীনতো কেতুমতী নাম ৱিমানং, তত্থ মহাসেনো নাম দেৱপুত্তো পটিৱসতি, সো পটিবলো তেন মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি.
অথ খো কোটিসতা অৰহন্তো যুগন্ধৰপব্বতে অন্তৰহিতা তাৱতিংসভৱনে পাতুৰহেসুং. অদ্দসা খো সক্কো দেৱানমিন্দো তে ভিক্খূ দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে, দিস্ৱান যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি, একমন্তং ঠিতো খো সক্কো দেৱানমিন্দো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৱোচ ‘‘মহা খো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো অনুপ্পত্তো, অহং সঙ্ঘস্স আৰামিকো, কেনত্থো, কিং মযা কৰণীয’’ন্তি?
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো সক্কং দেৱানমিন্দং এতদৱোচ ‘‘অযং খো, মহাৰাজ, জম্বুদীপে সাগলনগৰে মিলিন্দো নাম ৰাজা ৱিতণ্ডৱাদী দুৰাসদো দুপ্পসহো পুথুতিত্থকৰানং অগ্গমক্খাযতি, সো ভিক্খুসঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৱা দিট্ঠিৱাদেন পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱিহেঠেতী’’তি.
অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৱোচ ‘‘অযং খো, ভন্তে, মিলিন্দো ৰাজা ইতো চুতো মনুস্সেসু উপ্পন্নো, এসো খো, ভন্তে, কেতুমতিৱিমানে মহাসেনো নাম দেৱপুত্তো পটিৱসতি, সো পটিবলো তেন মিলিন্দেন ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৱিনেতুং, তং দেৱপুত্তং যাচিস্সাম মনুস্সলোকূপপত্তিযা’’তি.
অথ খো সক্কো দেৱানমিন্দো ভিক্খুসঙ্ঘং পুৰক্খত্ৱা কেতুমতিৱিমানং পৱিসিত্ৱা মহাসেনং দেৱপুত্তং আলিঙ্গিত্ৱা এতদৱোচ ‘‘যাচতি তং, মাৰিস, ভিক্খুসঙ্ঘো মনুস্সলোকূপপত্তিযা’’তি. ‘‘ন মে, ভন্তে, মনুস্সলোকেনত্থো কম্মবহুলেন, তিব্বো মনুস্সলোকো, ইধেৱাহং, ভন্তে, দেৱলোকে উপৰূপৰূপপত্তিকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি. দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি খো সক্কেন দেৱানমিন্দেন যাচিতো মহাসেনো দেৱপুত্তো এৱমাহ ‘‘ন মে, ভন্তে, মনুস্সলোকেনত্থো কম্মবহুলেন, তিব্বো মনুস্সলোকো, ইধেৱাহং, ভন্তে, দেৱলোকে উপৰূপৰূপপত্তিকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো মহাসেনং দেৱপুত্তং এতদৱোচ ‘‘ইধ মযং, মাৰিস, সদেৱকং লোকং অনুৱিলোকযমানা অঞ্ঞত্ৰ তযা মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো ৱাদং ভিন্দিত্ৱা সাসনং পগ্গহেতুং সমত্থং অঞ্ঞং কঞ্চি ন পস্সাম, যাচতি তং, মাৰিস, ভিক্খুসঙ্ঘো, সাধু সপ্পুৰিস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিত্ৱা দসবলস্স সাসনং পগ্গণ্হাহী’’তি. এৱং ৱুত্তে মহাসেনো দেৱপুত্তো ‘‘অহং কিৰ মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো ৱাদং ভিন্দিত্ৱা বুদ্ধসাসনং পগ্গহেতুং সমত্থো ভৱিস্সামী’’তি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৱা ‘‘সাধু, ভন্তে, মনুস্সলোকে উপ্পজ্জিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞং অদাসি.
৯. অথ খো তে ভিক্খূ দেৱলোকে তং কৰণীযং তীৰেত্ৱা দেৱেসু তাৱতিংসেসু অন্তৰহিতা হিমৱন্তে পব্বতে ৰক্খিততলে পাতুৰহেসুং.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভিক্খুসঙ্ঘং এতদৱোচ ‘‘অত্থাৱুসো, ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে কোচি ভিক্খু সন্নিপাতং অনাগতো’’তি. এৱং ৱুত্তে অঞ্ঞতৰো ভিক্খু আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৱোচ ‘‘অত্থি, ভন্তে, আযস্মা ৰোহণো ইতো সত্তমে দিৱসে হিমৱন্তং পব্বতং পৱিসিত্ৱা নিৰোধং সমাপন্নো, তস্স সন্তিকে দূতং পাহেথা’’তি. আযস্মাপি ৰোহণো তঙ্খণঞ্ঞেৱ নিৰোধা ৱুট্ঠায ‘‘সঙ্ঘো মং পটিমানেতী’’তি হিমৱন্তে পব্বতে অন্তৰহিতো ৰক্খিততলে কোটিসতানং অৰহন্তানং পুৰতো পাতুৰহোসি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো আযস্মন্তং ৰোহণং এতদৱোচ ‘‘কিং নু খো, আৱুসো, ৰোহণ বুদ্ধসাসনে ভিজ্জন্তে [পলুজ্জন্তে (সী. পী.)] ন পস্সসি সঙ্ঘস্স কৰণীযানী’’তি. ‘‘অমনসিকাৰো মে, ভন্তে, অহোসী’’তি.
‘‘তেন, হাৱুসো ৰোহণ, দণ্ডকম্মং কৰোহী’’তি. ‘‘কিং, ভন্তে, কৰোমী’’তি? ‘‘অত্থাৱুসো ৰোহণ, হিমৱন্তপব্বতপস্সে গজঙ্গলং [কজঙ্গলং (সী. পী.)] নাম ব্ৰাহ্মণগামো, তত্থ সোণুত্তৰো নাম ব্ৰাহ্মণো পটিৱসতি, তস্স পুত্তো উপ্পজ্জিস্সতি নাগসেনোতি নাম দাৰকো, তেন হি ত্ৱং, আৱুসো ৰোহণ, দসমাসাধিকানি সত্ত ৱস্সানি তং কুলং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা নাগসেনং দাৰকং নীহৰিত্ৱা পব্বাজেহি, পব্বজিতেৱ তস্মিং দণ্ডকম্মতো মুচ্চিস্সসী’’তি. আযস্মাপি খো ৰোহণো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
১০. মহাসেনোপি খো দেৱপুত্তো দেৱলোকা চৱিত্ৱা সোণুত্তৰব্ৰাহ্মণস্স ভৰিযায কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি, সহ পটিসন্ধিগ্গহণা তযো অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা পাতুৰহেসুং, আৱুধভণ্ডানি পজ্জলিংসু, অগ্গসস্সং অভিনিপ্ফন্নং, মহামেঘো অভিপ্পৱস্সি. আযস্মাপি খো ৰোহণো তস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায দসমাসাধিকানি সত্ত ৱস্সানি তং কুলং পিণ্ডায পৱিসন্তো একদিৱসম্পি কটচ্ছুমত্তং ভত্তং ৱা উড়ুঙ্কমত্তং যাগুং ৱা অভিৱাদনং ৱা অঞ্জলিকম্মং ৱা সামীচিকম্মং ৱা নালত্থ, অথ খো অক্কোসঞ্ঞেৱ পৰিভাসঞ্ঞেৱ পটিলভতি ‘‘অতিচ্ছথ ভন্তে’’তি ৱচনমত্তম্পি ৱত্তা নাম নাহোসি, দসমাসাধিকানং পন সত্তন্নং ৱস্সানং অচ্চযেন একদিৱসং ‘‘অতিচ্ছথ ভন্তে’’তি ৱচনমত্তং অলত্থ. তং দিৱসমেৱ ব্ৰাহ্মণোপি বহি কম্মন্তা আগচ্ছন্তো পটিপথে থেৰং দিস্ৱা ‘‘কিং, ভো পব্বজিত, অম্হাকং গেহং অগমিত্থা’’তি আহ. ‘‘আম, ব্ৰাহ্মণ, অগমম্হা’’তি. ‘‘অপি কিঞ্চি লভিত্থা’’তি. ‘‘আম, ব্ৰাহ্মণ, লভিম্হা’’তি. সো অনত্তমনো গেহং গন্ত্ৱা পুচ্ছি ‘‘তস্স পব্বজিতস্স কিঞ্চি অদত্থা’’তি. ‘‘ন কিঞ্চি অদম্হা’’তি. ব্ৰাহ্মণো দুতিযদিৱসে ঘৰদ্ৱাৰে যেৱ নিসীদি ‘‘অজ্জ পব্বজিতং মুসাৱাদেন নিগ্গহেস্সামী’’তি. থেৰো দুতিযদিৱসে ব্ৰাহ্মণস্স ঘৰদ্ৱাৰং সম্পত্তো.
ব্ৰাহ্মণো থেৰং দিস্ৱাৱ এৱমাহ ‘‘তুম্হে হিয্যো অম্হাকং গেহে কিঞ্চি অলভিত্ৱাৱ ‘‘লভিম্হা’’তি অৱোচুত্থ, ৱট্টতি নু খো তুম্হাকং মুসাৱাদো’’তি. থেৰো আহ ‘‘মযং, ব্ৰাহ্মণ, তুম্হাকং গেহে ( ) [(পৱিসন্তা) (ক.)] দসমাসাধিকানি সত্ত ৱস্সানি ‘অতিচ্ছথা’তি ৱচনমত্তম্পি অলভিত্ৱা হিয্যো ‘অতিচ্ছথা’তি ৱচনমত্তং লভিম্হা, অথেতং ৱাচাপটিসন্ধাৰং [পটিসন্তাৰং (সী. পী.)] উপাদায এৱমৱোচুম্হা’’তি.
ব্ৰাহ্মণো চিন্তেসি ‘‘ইমে ৱাচাপটিসন্ধাৰমত্তম্পি লভিত্ৱা জনমজ্ঝে ‘লভিম্হা’তি পসংসন্তি, অঞ্ঞং কিঞ্চি খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা লভিত্ৱা কস্মা নপ্পসংসন্তী’’তি পসীদিত্ৱা অত্তনো অত্থায পটিযাদিতভত্ততো কটচ্ছুভিক্খং, তদুপিযঞ্চ ব্যঞ্জনং দাপেত্ৱা ‘‘ইমং ভিক্খং সব্বকালং তুম্হে লভিস্সথা’’তি আহ.
সো পুনদিৱসতো পভুতি উপসঙ্কমন্তস্স থেৰস্স উপসমং দিস্ৱা ভিয্যোসো মত্তায পসীদিত্ৱা থেৰং নিচ্চকালং অত্তনো ঘৰে ভত্তৱিস্সগ্গকৰণত্থায যাচি. থেৰো তুণ্হীভাৱেন অধিৱাসেত্ৱা দিৱসে দিৱসে ভত্তকিচ্চং কত্ৱা গচ্ছন্তো থোকং থোকং বুদ্ধৱচনং কথেত্ৱা গচ্ছতি. সাপি খো ব্ৰাহ্মণী দসমাসচ্চযেন পুত্তং ৱিজাযি, ‘‘নাগসেনো’’তিস্স নামমকংসু, সো অনুক্কমেন ৱড্ঢন্তো সত্তৱস্সিকো জাতো.
১১. অথ খো নাগসেনস্স দাৰকস্স পিতা নাগসেনং দাৰকং এতদৱোচ ‘‘ইমস্মিং খো, তাত নাগসেন, ব্ৰাহ্মণকুলে সিক্খানি সিক্খেয্যাসী’’তি. ‘‘কতমানি, তাত, ইমস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে সিক্খানি নামা’’তি? ‘‘তযো খো, তাত নাগসেন, ৱেদা সিক্খানি নাম, অৱসেসানি সিপ্পানি সিপ্পং নামা’’তি. ‘‘তেন হি, তাত, সিক্খিস্সামী’’তি.
অথ খো সোণুত্তৰো ব্ৰাহ্মণো আচৰিযব্ৰাহ্মণস্স আচৰিযভাগং সহস্সং দত্ৱা অন্তোপাসাদে একস্মিং গব্ভে একতো মঞ্চকং পঞ্ঞপেত্ৱা আচৰিযব্ৰাহ্মণং এতদৱোচ ‘‘সজ্ঝাপেহি খো, ত্ৱং ব্ৰাহ্মণ, ইমং দাৰকং মন্তানীতি. তেন হি ‘তাত দাৰক’ উগ্গণ্হাহি মন্তানী’’তি. আচৰিযব্ৰাহ্মণো সজ্ঝাযতি নাগসেনস্স দাৰকস্স একেনেৱ উদ্দেসেন তযো ৱেদা হদযঙ্গতা ৱাচুগ্গতা সূপধাৰিতা সুৱৱত্থাপিতা সুমনসিকতা অহেসুং, সকিমেৱ চক্খুং উদপাদি তীসু ৱেদেসু সনিঘণ্ডুকেটুভেসু [সনিঘণ্টুকেটুভেসু (ক.)] সাক্খৰপ্পভেদেসু ইতিহাসপঞ্চমেসু পদকো ৱেয্যাকৰণো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো অহোসি.
অথ খো নাগসেনো দাৰকো পিতৰং এতদৱোচ ‘‘অত্থি নু খো, তাত, ইমস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে ইতো উত্তৰিম্পি সিক্খিতব্বানি, উদাহু এত্তকানেৱা’’তি. ‘‘নত্থি, তাত নাগসেন, ইমস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে ইতো উত্তৰিং সিক্খিতব্বানি, এত্তকানেৱ সিক্খিতব্বানী’’তি.
অথ খো নাগসেনো দাৰকো আচৰিযস্স অনুযোগং দত্ৱা পাসাদা ওৰুয্হ পুব্বৱাসনায চোদিতহদযো ৰহোগতো পটিসল্লীনো অত্তনো সিপ্পস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানং ওলোকেন্তো আদিম্হি ৱা মজ্ঝে ৱা পৰিযোসানে ৱা অপ্পমত্তকম্পি সাৰং অদিস্ৱা ‘‘তুচ্ছা ৱত ভো ইমে ৱেদা, পলাপা ৱত ভো ইমে ৱেদা অসাৰা নিস্সাৰা’’তি ৱিপ্পটিসাৰী অনত্তমনো অহোসি.
১২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ৰোহণো ৱত্তনিযে সেনাসনে নিসিন্নো নাগসেনস্স দাৰকস্স চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱত্তনিযে সেনাসনে অন্তৰহিতো গজঙ্গলব্ৰাহ্মণগামস্স পুৰতো পাতুৰহোসি. অদ্দসা খো নাগসেনো দাৰকো অত্তনো দ্ৱাৰকোট্ঠকে ঠিতো আযস্মন্তং ৰোহণং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান অত্তমনো উদগ্গো পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো ‘‘অপ্পেৱ নামাযং পব্বজিতো কঞ্চি সাৰং জানেয্যা’’তি যেনাযস্মা ৰোহণো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং ৰোহণং এতদৱোচ ‘‘কো নু খো, ত্ৱং মাৰিস, এদিসো ভণ্ডুকাসাৱৱসনো’’তি. ‘‘পব্বজিতো [পাপকানং মলানং পব্বাজেতুং পব্বজিতো (সী. পী.)] নামাহং দাৰকা’’তি. ‘‘কেন, ত্ৱং মাৰিস, পব্বজিতো নামাসী’’তি? ‘‘পাপকানি মলানি পব্বাজেতি, তস্মাহং, দাৰক, পব্বজিতো নামা’’তি. ‘‘কিংকাৰণা, মাৰিস, কেসা তে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি? ‘‘সোড়সিমে, দাৰক, পলিবোধে দিস্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা পব্বজিতো. ‘‘কতমে সোড়স’’? ‘‘অলঙ্কাৰপলিবোধো মণ্ডনপলিবোধো তেলমক্খনপলিবোধো ধোৱনপলিবোধো মালাপলিবোধো গন্ধপলিবোধো ৱাসনপলিবোধো হৰীটকপলিবোধো আমলকপলিবোধো ৰঙ্গপলিবোধো বন্ধনপলিবোধো কোচ্ছপলিবোধো কপ্পকপলিবোধো ৱিজটনপলিবোধো ঊকাপলিবোধো, কেসেসু ৱিলূনেসু সোচন্তি কিলমন্তি পৰিদেৱন্তি উৰত্তাড়িং কন্দন্তি সম্মোহং আপজ্জন্তি, ইমেসু খো, দাৰক, সোড়সসু পলিবোধেসু পলিগুণ্ঠিতা মনুস্সা সব্বানি অতিসুখুমানি সিপ্পানি নাসেন্তী’’তি. ‘‘কিংকাৰণা, মাৰিস, ৱত্থানিপি তে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি? ‘‘কামনিস্সিতানি খো, দাৰক, ৱত্থানি, কামনিস্সিতানি গিহিব্যঞ্জনভণ্ডানি [কমনীযানি গিহিব্যঞ্জনানি (সী. পী.)], যানি কানিচি খো ভযানি ৱত্থতো উপ্পজ্জন্তি, তানি কাসাৱৱসনস্স ন হোন্তি, তস্মা ৱত্থানিপি মে ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি. ‘‘জানাসি খো, ত্ৱং মাৰিস, সিপ্পানি নামা’’তি? ‘‘আম, দাৰক, জানামহং সিপ্পানি, যং লোকে উত্তমং মন্তং, তম্পি জানামী’’তি. ‘‘ময্হম্পি তং, মাৰিস, দাতুং সক্কা’’তি? ‘‘আম, দাৰক, সক্কা’’তি. ‘‘তেন হি মে দেহী’’তি. ‘‘অকালো খো, দাৰক, অন্তৰঘৰং পিণ্ডায পৱিট্ঠম্হা’’তি.
অথ খো নাগসেনো দাৰকো আযস্মতো ৰোহণস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৱা ঘৰং পৱেসেত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৱা সম্পৱাৰেত্ৱা আযস্মন্তং ৰোহণং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং এতদৱোচ ‘‘দেহি মে দানি, মাৰিস, মন্ত’’ন্তি. ‘‘যদা খো ত্ৱং, দাৰক, নিপ্পলিবোধো হুত্ৱা মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা মযা গহিতং পব্বজিতৱেসং গণ্হিস্সসি, তদা দস্সামী’’তি আহ.
অথ খো নাগসেনো দাৰকো মাতাপিতৰো উপসঙ্কমিত্ৱা আহ ‘‘অম্মতাতা, অযং পব্বজিতো ‘যং লোকে উত্তমং মন্তং, তং জানামী’তি ৱদতি, ন চ অত্তনো সন্তিকে অপব্বজিতস্স দেতি, অহং এতস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা তং উত্তমং মন্তং উগ্গণ্হিস্সামী’’তি. অথস্স মাতাপিতৰো ‘‘পব্বজিত্ৱাপি নো পুত্তো মন্তং গণ্হতু, গহেত্ৱা পুন আগচ্ছিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা ‘‘গণ্হ পুত্তা’’তি অনুজানিংসু.
১৩. অথ খো আযস্মা ৰোহণো নাগসেনং দাৰকং আদায যেন ৱত্তনিযং সেনাসনং, যেন ৱিজম্ভৱত্থু তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা ৱিজম্ভৱত্থুস্মিং সেনাসনে একৰত্তং ৱসিত্ৱা যেন ৰক্খিততলং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা কোটিসতানং অৰহন্তানং মজ্ঝে নাগসেনং দাৰকং পব্বাজেসি. পব্বজিতো চ পনাযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং ৰোহণং এতদৱোচ ‘‘গহিতো মে, ভন্তে, তৱ ৱেসো, দেথ মে দানি মন্ত’’ন্তি. অথ খো আযস্মা ৰোহণো ‘‘কিম্হি নু খোহং নাগসেনং ৱিনেয্যং পঠমং ৱিনযে ৱা সুত্তন্তে ৱা অভিধম্মে ৱা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘পণ্ডিতো খো অযং নাগসেনো, সক্কোতি সুখেনেৱ অভিধম্মং পৰিযাপুণিতু’’ন্তি পঠমং অভিধম্মে ৱিনেসি.
আযস্মা চ নাগসেনো ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি তিকদুকপটিমণ্ডিতং ধম্মসঙ্গণীপকৰণং, খন্ধৱিভঙ্গাদি অট্ঠাৰস ৱিভঙ্গপটিমণ্ডিতং ৱিভঙ্গপ্পকৰণং, ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি আদিনা চুদ্দসৱিধেন ৱিভত্তং ধাতুকথাপকৰণং, ‘‘খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনপঞ্ঞত্তী’’তি আদিনা ছব্বিধেন ৱিভত্তং পুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকৰণং, সকৱাদে পঞ্চসুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চসুত্তসতানীতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা ৱিভত্তং কথাৱত্থুপ্পকৰণং, ‘‘মূলযমকং খন্ধযমক’’ন্তি আদিনা দসৱিধেন ৱিভত্তং যমকপ্পকৰণং, ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তি আদিনা চতুৱীসতিৱিধেন ৱিভত্তং পট্ঠানপ্পকৰণন্তি সব্বং তং অভিধম্মপিটকং একেনেৱ সজ্ঝাযেন পগুণং কত্ৱা ‘‘তিট্ঠথ ভন্তে, ন পুন ওসাৰেথ, এত্তকেনেৱাহং সজ্ঝাযিস্সামী’’তি আহ.
১৪. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন কোটিসতা অৰহন্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা কোটিসতে অৰহন্তে এতদৱোচ ‘‘অহং খো ভন্তে ‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’তি ইমেসু তীসু পদেসু পক্খিপিত্ৱা সব্বং তং অভিধম্মপিটকং ৱিত্থাৰেন ওসাৰেস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, নাগসেন, ওসাৰেহী’’তি.
অথ খো আযস্মা নাগসেনো সত্ত মাসানি সত্ত পকৰণানি ৱিত্থাৰেন ওসাৰেসি, পথৱী উন্নদি, দেৱতা সাধুকাৰমদংসু, ব্ৰহ্মানো অপ্ফোটেসুং, দিব্বানি চন্দনচুণ্ণানি দিব্বানি চ মন্দাৰৱপুপ্ফানি অভিপ্পৱস্সিংসু.
১৫. অথ খো কোটিসতা অৰহন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং পৰিপুণ্ণৱীসতিৱস্সং ৰক্খিততলে উপসম্পাদেসুং. উপসম্পন্নো চ পনাযস্মা নাগসেনো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং গামং পিণ্ডায পৱিসন্তো এৱৰূপং পৰিৱিতক্কং উপ্পাদেসি ‘‘তুচ্ছো ৱত মে উপজ্ঝাযো, বালো ৱত মে উপজ্ঝাযো, ঠপেত্ৱা অৱসেসং বুদ্ধৱচনং পঠমং মং অভিধম্মে ৱিনেসী’’তি.
অথ খো আযস্মা ৰোহণো আযস্মতো নাগসেনস্স চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘অননুচ্ছৱিকং খো নাগসেন পৰিৱিতক্কং ৱিতক্কেসি, ন খো পনেতং নাগসেন তৱানুচ্ছৱিক’’ন্তি.
অথ খো আযস্মতো নাগসেনস্স এতদহোসি ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত ভো, অব্ভুতং ৱত ভো, যত্ৰ হি নাম মে উপজ্ঝাযো চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কং জানিস্সতি, পণ্ডিতো ৱত মে উপজ্ঝাযো, যংনূনাহং উপজ্ঝাযং খমাপেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং ৰোহণং এতদৱোচ ‘‘খমথ মে, ভন্তে, ন পুন এৱৰূপং ৱিতক্কেস্সামী’’তি.
অথ খো আযস্মা ৰোহণো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ন খো ত্যাহং নাগসেন এত্তাৱতা খমামি, অত্থি খো নাগসেন সাগলং নাম নগৰং, তত্থ মিলিন্দো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেতি, সো দিট্ঠিৱাদেন পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱিহেঠেতি, সচে ত্ৱং তত্থ গন্ত্ৱা তং ৰাজানং দমেত্ৱা বুদ্ধসাসনে পসাদেস্সসি, এৱাহং তং খমিস্সামী’’তি.
‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, একো মিলিন্দো ৰাজা; সচে, ভন্তে, সকলজম্বুদীপে সব্বে ৰাজানো আগন্ত্ৱা মং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, সব্বং তং ৱিসজ্জেত্ৱা সম্পদালেস্সামি, ‘খমথ মে ভন্তে’তি ৱত্ৱা, ‘ন খমামী’তি ৱুত্তে ‘তেন হি, ভন্তে, ইমং তেমাসং কস্স সন্তিকে ৱসিস্সামী’তি আহ’’. অযং খো, নাগসেন, আযস্মা অস্সগুত্তো ৱত্তনিযে সেনাসনে ৱিহৰতি, গচ্ছ ত্ৱং, নাগসেন, যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন আযস্মতো অস্সগুত্তস্স পাদে সিৰসা ৱন্দ, এৱঞ্চ নং ৱদেহি ‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং পাদে সিৰসা ৱন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতি, উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, ইমং তেমাসং তুম্হাকং সন্তিকে ৱসিতুং মং পহিণী’তি, ‘কোনামো তে উপজ্ঝাযো’তি চ ৱুত্তে ‘ৰোহণত্থেৰো নাম ভন্তে’’তি ৱদেয্যাসি, ‘অহং কোনামো’তি ৱুত্তে এৱং ৱদেয্যাসি ‘মম উপজ্ঝাযো, ভন্তে, তুম্হাকং নামং জানাতী’’’তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং ৰোহণং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন ৱত্তনিযং সেনাসনং, যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি, একমন্তং ঠিতো খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৱোচ ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং পাদে সিৰসা ৱন্দতি, এৱঞ্চ ৱদেতি অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰং পুচ্ছতি, উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, ইমং তেমাসং তুম্হাকং সন্তিকে ৱসিতুং মং পহিণী’’তি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ত্ৱং কিন্নামোসী’’তি. ‘‘অহং, ভন্তে, নাগসেনো নামা’’তি. ‘‘কোনামো তে উপজ্ঝাযো’’তি? ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, ৰোহণো নামা’’তি. ‘‘অহং কোনামো’’তি. ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, তুম্হাকং নামং জানাতী’’তি.
‘‘সাধু, নাগসেন, পত্তচীৱৰং পটিসামেহী’’তি. ‘‘সাধু ভন্তে’’তি পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা পুনদিৱসে পৰিৱেণং সম্মজ্জিত্ৱা মুখোদকং দন্তপোণং উপট্ঠপেসি. থেৰো সম্মজ্জিতট্ঠানং পটিসম্মজ্জি, তং উদকং ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞং উদকং আহৰি, তঞ্চ দন্তকট্ঠং অপনেত্ৱা অঞ্ঞং দন্তকট্ঠং গণ্হি, ন আলাপসল্লাপং অকাসি, এৱং সত্ত দিৱসানি কত্ৱা সত্তমে দিৱসে পুন পুচ্ছিত্ৱা পুন তেন তথেৱ ৱুত্তে ৱস্সৱাসং অনুজানি.
১৬. তেন খো পন সমযেন একা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং তিংসমত্তানি ৱস্সানি উপট্ঠাসি. অথ খো সা মহাউপাসিকা তেমাসচ্চযেন যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং এতদৱোচ ‘‘অত্থি নু খো, তাত, তুম্হাকং সন্তিকে অঞ্ঞো ভিক্খূ’’তি. ‘‘অত্থি, মহাউপাসিকে, অম্হাকং সন্তিকে নাগসেনো নাম ভিক্খূ’’তি. ‘‘তেন হি, তাত অস্সগুত্ত, অধিৱাসেহি নাগসেনেন সদ্ধিং স্ৱাতনায ভত্ত’’ন্তি. অধিৱাসেসি খো আযস্মা অস্সগুত্তো তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায আযস্মতা নাগসেনেন সদ্ধিং পচ্ছাসমণেন যেন মহাউপাসিকায নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং আযস্মন্তঞ্চ নাগসেনং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি. অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘ত্ৱং, নাগসেন, মহাউপাসিকায অনুমোদনং কৰোহী’’তি ইদং ৱত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
অথ খো সা মহাউপাসিকা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘মহল্লিকা খোহং, তাত নাগসেন, গম্ভীৰায ধম্মকথায ময্হং অনুমোদনং কৰোহী’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো তস্সা মহাউপাসিকায গম্ভীৰায ধম্মকথায লোকুত্তৰায সুঞ্ঞতপ্পটিসংযুত্তায অনুমোদনং অকাসি. অথ খো তস্সা মহাউপাসিকায তস্মিংযেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি. আযস্মাপি খো নাগসেনো তস্সা মহাউপাসিকায অনুমোদনং কত্ৱা অত্তনা দেসিতং ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা তস্মিংযেৱ আসনে নিসিন্নো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
অথ খো আযস্মা অস্সগুত্তো মণ্ডলমাড়ে নিসিন্নো দ্ৱিন্নম্পি ধম্মচক্খুপটিলাভং ঞত্ৱা সাধুকাৰং পৱত্তেসি ‘‘সাধু সাধু নাগসেন, একেন কণ্ডপ্পহাৰেন দ্ৱে মহাকাযা পদালিতা’’তি, অনেকানি চ দেৱতাসহস্সানি সাধুকাৰং পৱত্তেসুং.
১৭. অথ খো আযস্মা নাগসেনো উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা অস্সগুত্তো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং নাগসেনং আযস্মা অস্সগুত্তো এতদৱোচ ‘‘গচ্ছ, ত্ৱং নাগসেন, পাটলিপুত্তং, পাটলিপুত্তনগৰে অসোকাৰামে আযস্মা ধম্মৰক্খিতো পটিৱসতি, তস্স সন্তিকে বুদ্ধৱচনং পৰিযাপুণাহী’’তি. ‘‘কীৱ দূৰো, ভন্তে, ইতো পাটলিপুত্তনগৰ’’ন্তি? ‘‘যোজনসতানি খো নাগসেনা’’তি. ‘‘দূৰো খো, ভন্তে, মগ্গো. অন্তৰামগ্গে ভিক্খা দুল্লভা, কথাহং গমিস্সামী’’তি? ‘‘গচ্ছ, ত্ৱং নাগসেন, অন্তৰামগ্গে পিণ্ডপাতং লভিস্সসি সালীনং ওদনং ৱিগতকাড়কং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জন’’ন্তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো আযস্মা নাগসেনো আযস্মন্তং অস্সগুত্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন পাটলিপুত্তং তেন চাৰিকং পক্কামি.
১৮. তেন খো পন সমযেন পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি পঞ্চহি সকটসতেহি পাটলিপুত্তগামিমগ্গং পটিপন্নো হোতি. অদ্দসা খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মন্তং নাগসেনং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং, দিস্ৱান যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৱাদেত্ৱা ‘‘কুহিং গচ্ছসি তাতা’’তি আহ. ‘‘পাটলিপুত্তং গহপতী’’তি. ‘‘সাধু তাত, মযম্পি পাটলিপুত্তং গচ্ছাম. অম্হেহি সদ্ধিং সুখং গচ্ছথা’’তি.
অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মতো নাগসেনস্স ইৰিযাপথে পসীদিত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেত্ৱা সম্পৱাৰেত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘কিন্নামোসি ত্ৱং তাতা’’তি. ‘‘অহং, গহপতি, নাগসেনো নামা’’তি. ‘‘জানাসি খো, ত্ৱং তাত, বুদ্ধৱচনং নামা’’তি? ‘‘জানামি খোহং, গহপতি, অভিধম্মপদানী’’তি. ‘‘লাভা নো তাত, সুলদ্ধং নো তাত, অহম্পি খো, তাত, আভিধম্মিকো, ত্ৱম্পি আভিধম্মিকো, ভণ, তাত, অভিধম্মপদানী’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো পাটলিপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স অভিধম্মং দেসেসি, দেসেন্তে যেৱ পাটলিপুত্তকস্স সেট্ঠিস্স ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি পঞ্চমত্তানি সকটসতানি পুৰতো উয্যোজেত্ৱা সযং পচ্ছতো গচ্ছন্তো পাটলিপুত্তস্স অৱিদূৰে দ্ৱেধাপথে ঠত্ৱা আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘অযং খো, তাত নাগসেন, অসোকাৰামস্স মগ্গো, ইদং খো, তাত, অম্হাকং কম্বলৰতনং সোড়সহত্থং আযামেন, অট্ঠহত্থং ৱিত্থাৰেন, পটিগ্গণ্হাহি খো, তাত, ইদং কম্বলৰতনং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. পটিগ্গহেসি খো আযস্মা নাগসেনো তং কম্বলৰতনং অনুকম্পং উপাদায. অথ খো পাটলিপুত্তকো সেট্ঠি অত্তমনো উদগ্গো পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো আযস্মন্তং নাগসেনং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি.
১৯. অথ খো আযস্মা নাগসেনো যেন অসোকাৰামো যেনাযস্মা ধম্মৰক্খিতো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং ধম্মৰক্খিতং অভিৱাদেত্ৱা অত্তনো আগতকাৰণং কথেত্ৱা আযস্মতো ধম্মৰক্খিতস্স সন্তিকে তেপিটকং বুদ্ধৱচনং একেনেৱ উদ্দেসেন তীহি মাসেহি ব্যঞ্জনসো পৰিযাপুণিত্ৱা পুন তীহি মাসেহি অত্থসো মনসাকাসি.
অথ খো আযস্মা ধম্মৰক্খিতো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচ ‘‘সেয্যথাপি, নাগসেন, গোপালকো গাৱো ৰক্খতি, অঞ্ঞে গোৰসং পৰিভুঞ্জন্তি. এৱমেৱ খো, ত্ৱং নাগসেন, তেপিটকং বুদ্ধৱচনং ধাৰেন্তোপি ন ভাগী সামঞ্ঞস্সা’’তি. ‘‘হোতু, ভন্তে, অলং এত্তকেনা’’তি. তেনেৱ দিৱসভাগেন তেন ৰত্তিভাগেন সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি, সহ সচ্চপ্পটিৱেধেন আযস্মতো নাগসেনস্স সব্বে দেৱা সাধুকাৰমদংসু, পথৱী উন্নদি, ব্ৰহ্মানো অপ্ফোটেসুং, দিব্বানি চন্দনচুণ্ণানি দিব্বানি চ মন্দাৰৱপুপ্ফানি অভিপ্পৱস্সিংসু.
২০. তেন খো পন সমযেন কোটিসতা অৰহন্তো হিমৱন্তে পব্বতে ৰক্খিততলে সন্নিপতিত্ৱা আযস্মতো নাগসেনস্স সন্তিকে দূতং পাহেসুং ‘‘আগচ্ছতু নাগসেনো, দস্সনকামা মযং নাগসেন’’ন্তি. অথ খো আযস্মা নাগসেনো দূতস্স ৱচনং সুত্ৱা অসোকাৰামে অন্তৰহিতো হিমৱন্তে পব্বতে ৰক্খিততলে কোটিসতানং অৰহন্তানং পুৰতো পাতুৰহোসি.
অথ খো কোটিসতা অৰহন্তো আযস্মন্তং নাগসেনং এতদৱোচুং ‘‘এসো খো, নাগসেন, মিলিন্দো ৰাজা ভিক্খুসঙ্ঘং ৱিহেঠেতি ৱাদপ্পটিৱাদেন পঞ্হপুচ্ছায. সাধু, নাগসেন, গচ্ছ ত্ৱং মিলিন্দং ৰাজানং দমেহী’’তি. ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, একো মিলিন্দো ৰাজা; সচে, ভন্তে, সকলজম্বুদীপে ৰাজানো আগন্ত্ৱা মং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, সব্বং তং ৱিসজ্জেত্ৱা সম্পদালেস্সামি, গচ্ছথ ৱো, ভন্তে, অচ্ছম্ভিতা সাগলনগৰ’’ন্তি. অথ খো থেৰা ভিক্খূ সাগলনগৰং কাসাৱপ্পজ্জোতং ইসিৱাতপটিৱাতং অকংসু.
২১. তেন খো পন সমযেন আযস্মা আযুপালো সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণে পটিৱসতি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা অমচ্চে এতদৱোচ ‘‘ৰমণীযা ৱত ভো দোসিনা ৰত্তি, কন্নু খ্ৱজ্জ সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা উপসঙ্কমেয্যাম সাকচ্ছায পঞ্হপুচ্ছনায, কো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি. এৱং ৱুত্তে পঞ্চসতা যোনকা ৰাজানং মিলিন্দং এতদৱোচুং ‘‘অত্থি, মহাৰাজ, আযুপালো নাম থেৰো তেপিটকো বহুস্সুতো আগতাগমো, সো এতৰহি সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণে পটিৱসতি; গচ্ছ, ত্ৱং মহাৰাজ, আযস্মন্তং আযুপালং পঞ্হং পুচ্ছস্সূ’’তি. ‘‘তেন হি, ভণে, ভদন্তস্স আৰোচেথা’’তি.
অথ খো নেমিত্তিকো আযস্মতো আযুপালস্স সন্তিকে দূতং পাহেসি ‘‘ৰাজা, ভন্তে, মিলিন্দো আযস্মন্তং আযুপালং দস্সনকামো’’তি. আযস্মাপি খো আযুপালো এৱমাহ ‘‘তেন হি আগচ্ছতূ’’তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পঞ্চমত্তেহি যোনকসতেহি পৰিৱুতো ৰথৱৰমাৰুয্হ যেন সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণং যেনাযস্মা আযুপালো তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আযুপালেন সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং আযুপালং এতদৱোচ ‘‘কিমত্থিযা, ভন্তে আযুপাল, তুম্হাকং পব্বজ্জা, কো চ তুম্হাকং পৰমত্থো’’তি. থেৰো আহ ‘‘ধম্মচৰিযসমচৰিযত্থা খো, মহাৰাজ, পব্বজ্জা, সামঞ্ঞফলং খো পন অম্হাকং পৰমত্থো’’তি. ‘‘অত্থি পন, ভন্তে, কোচি গিহীপি ধম্মচাৰী সমচাৰী’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজ, অত্থি গিহীপি ধম্মচাৰী সমচাৰী, ভগৱতি খো, মহাৰাজ, বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তে অট্ঠাৰসন্নং ব্ৰহ্মকোটীনং ধম্মাভিসমযো অহোসি, দেৱতানং পন ধম্মাভিসমযো গণনপথং ৱীতিৱত্তো, সব্বেতে গিহিভূতা, ন পব্বজিতা.
‘‘পুন চপৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা খো মহাসমযসুত্তন্তে দেসিযমানে, মহামঙ্গলসুত্তন্তে দেসিযমানে, সমচিত্তপৰিযাযসুত্তন্তে দেসিযমানে, ৰাহুলোৱাদসুত্তন্তে দেসিযমানে, পৰাভৱসুত্তন্তে দেসিযমানে গণনপথং ৱীতিৱত্তানং দেৱতানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, সব্বেতে গিহিভূতা, ন পব্বজিতা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে আযুপাল, নিৰত্থিকা তুম্হাকং পব্বজ্জা, পুব্বে কতস্স পাপকম্মস্স নিস্সন্দেন সমণা সক্যপুত্তিযা পব্বজন্তি ধুতঙ্গানি চ পৰিহৰন্তি. যে খো তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ একাসনিকা, নূন তে পুব্বে পৰেসং ভোগহাৰকা চোৰা, তে পৰেসং ভোগে অচ্ছিন্দিত্ৱা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতৰহি একাসনিকা ভৱন্তি, ন লভন্তি কালেন কালং পৰিভুঞ্জিতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্ৰহ্মচৰিযং. যে খো পন তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ অব্ভোকাসিকা, নূন তে পুব্বে গামঘাতকা চোৰা, তে পৰেসং গেহানি ৱিনাসেত্ৱা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতৰহি অব্ভোকাসিকা ভৱন্তি, ন লভন্তি সেনাসনানি পৰিভুঞ্জিতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্ৰহ্মচৰিযং. যে খো পন তে, ভন্তে আযুপাল, ভিক্খূ নেসজ্জিকা, নূন তে পুব্বে পন্থদূসকা চোৰা, তে পৰেসং পথিকে জনে গহেত্ৱা বন্ধিত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা তস্স কম্মস্স নিস্সন্দেন এতৰহি নেসজ্জিকা ভৱন্তি, ন লভন্তি সেয্যং কপ্পেতুং, নত্থি তেসং সীলং, নত্থি তপো, নত্থি ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি আহ.
এৱং ৱুত্তে আযস্মা আযুপালো তুণ্হী অহোসি, ন কিঞ্চি পটিভাসি. অথ খো পঞ্চসতা যোনকা ৰাজানং মিলিন্দং এতদৱোচুং ‘‘পণ্ডিতো, মহাৰাজ, থেৰো, অপি চ খো অৱিসাৰদো ন কিঞ্চি পটিভাসতী’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মন্তং আযুপালং তুণ্হীভূতং দিস্ৱা অপ্ফোটেত্ৱা উক্কুট্ঠিং কত্ৱা যোনকে এতদৱোচ ‘‘তুচ্ছো ৱত ভো জম্বুদীপো, পলাপো ৱত ভো জম্বুদীপো, নত্থি কোচি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি.
২২. অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো সব্বং তং পৰিসং অনুৱিলোকেন্তস্স অভীতে অমঙ্কুভূতে যোনকে দিস্ৱা এতদহোসি ‘‘নিস্সংসযং অত্থি মঞ্ঞে অঞ্ঞো কোচি পণ্ডিতো ভিক্খু, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি, যেনিমে যোনকা ন মঙ্কুভূতা’’তি. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা যোনকে এতদৱোচ ‘‘অত্থি, ভণে, অঞ্ঞো কোচি পণ্ডিতো ভিক্খু, যো মযা সদ্ধিং সল্লপিতুং উস্সহতি কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো সমণগণপৰিৱুতো সঙ্ঘী গণী গণাচৰিযো ঞাতো যসস্সী সাধুসম্মতো বহুজনস্স পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী নিপুণো ৱিঞ্ঞূ ৱিভাৱী ৱিনীতো ৱিসাৰদো বহুস্সুতো তেপিটকো ৱেদগূ পভিন্নবুদ্ধিমা আগতাগমো পভিন্নপটিসম্ভিদো নৱঙ্গসত্থুসাসনে পৰিযত্তিধৰো পাৰমিপ্পত্তো জিনৱচনে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধকুসলো অক্খযৱিচিত্ৰপটিভানো চিত্ৰকথী কল্যাণৱাক্কৰণো দুৰাসদো দুপ্পসহো দুৰুত্তৰো দুৰাৱৰণো দুন্নিৱাৰযো, সাগৰো ৱিয অক্খোভো, গিৰিৰাজা ৱিয নিচ্চলো, ৰণঞ্জহো তমোনুদো পভঙ্কৰো মহাকথী পৰগণিগণমথনো পৰতিত্থিযমদ্দনো ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং ৰাজূনং ৰাজমহামত্তানং সক্কতো গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ৱুদ্ধানং ৱিঞ্ঞূনং সোতাৱধানেন সমন্নাগতানং সন্দস্সেন্তো নৱঙ্গং জিনসাসনৰতনং, উপদিসন্তো ধম্মমগ্গং, ধাৰেন্তো ধম্মপ্পজ্জোতং, উস্সাপেন্তো ধম্মযূপং, যজন্তো ধম্মযাগং, পগ্গণ্হন্তো ধম্মদ্ধজং, উস্সাপেন্তো ধম্মকেতুং, ধমেন্তো [উপ্পড়াসেন্তো (সী. পী.)] ধম্মসঙ্খং, আহনন্তো ধম্মভেৰিং, নদন্তো সীহনাদং, গজ্জন্তো ইন্দগজ্জিতং, মধুৰগিৰগজ্জিতেন ঞাণৱৰৱিজ্জুজালপৰিৱেঠিতেন কৰুণাজলভৰিতেন মহতা ধম্মামতমেঘেন সকললোকমভিতপ্পযন্তো গামনিগমৰাজধানীসু চাৰিকং চৰমানো অনুপুব্বেন সাগলনগৰং অনুপ্পত্তো হোতি. তত্ৰ সুদং আযস্মা নাগসেনো অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণে পটিৱসতি. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘বহুস্সুতো চিত্ৰকথী, নিপুণো চ ৱিসাৰদো;
সামযিকো চ কুসলো, পটিভানে চ কোৱিদো.
‘‘তে চ তেপিটকা ভিক্খূ, পঞ্চনেকাযিকাপি চ;
চতুনেকাযিকা চেৱ, নাগসেনং পুৰক্খৰুং.
‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞো মেধাৱী, মগ্গামগ্গস্স কোৱিদো;
উত্তমত্থং অনুপ্পত্তো, নাগসেনো ৱিসাৰদো.
‘‘তেহি ভিক্খূহি পৰিৱুতো, নিপুণেহি সচ্চৱাদিভি;
চৰন্তো গামনিগমং, সাগলং উপসঙ্কমি.
‘‘সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণস্মিং, নাগসেনো তদা ৱসি;
কথেতি সো মনুস্সেহি, পব্বতে কেসৰী যথা’’তি.
২৩. অথ খো দেৱমন্তিযো ৰাজানং মিলিন্দং এতদৱোচ ‘‘আগমেহি, ত্ৱং মহাৰাজ; অত্থি, মহাৰাজ, নাগসেনো নাম থেৰো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী ৱিনীতো ৱিসাৰদো বহুস্সুতো চিত্ৰকথী কল্যাণপটিভানো অত্থধম্মনিৰুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদাসু পাৰমিপ্পত্তো, সো এতৰহি সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণে পটিৱসতি, গচ্ছ, ত্ৱং মহাৰাজ, আযস্মন্তং নাগসেনং পঞ্হং পুচ্ছস্সু, উস্সহতি সো তযা সদ্ধিং সল্লপিতুং কঙ্খং পটিৱিনেতু’’ন্তি. অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো সহসা ‘‘নাগসেনো’’তি সদ্দং সুত্ৱাৱ অহুদেৱ ভযং, অহুদেৱ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৱ লোমহংসো. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা দেৱমন্তিযং এতদৱোচ ‘‘উস্সহতি ভো নাগসেনো ভিক্খু মযা সদ্ধিং সল্লপিতু’’ন্তি? ‘‘উস্সহতি, মহাৰাজ, অপি ইন্দযমৱৰুণকুৱেৰপজাপতি সুযাম সন্তুসিতলোকপালেহিপি পিতুপিতামহেন মহাব্ৰহ্মুনাপি সদ্ধিং সল্লপিতুং, কিমঙ্গং পন মনুস্সভূতেনা’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা দেৱমন্তিযং এতদৱোচ ‘‘তেন হি, ত্ৱং দেৱমন্তিয, ভদন্তস্স সন্তিকে দূতং পেসেহী’’তি. ‘‘এৱং দেৱা’’তি খো দেৱমন্তিযো আযস্মতো নাগসেনস্স সন্তিকে দূতং পাহেসি ‘‘ৰাজা, ভন্তে, মিলিন্দো আযস্মন্তং দস্সনকামো’’তি. আযস্মাপি খো নাগসেনো এৱমাহ ‘‘তেন হি আগচ্ছতূ’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা পঞ্চমত্তেহি যোনকসতেহি পৰিৱুতো ৰথৱৰমাৰুয্হ মহতা বলকাযেন সদ্ধিং যেন সঙ্খ্যেয্যপৰিৱেণং যেনাযস্মা নাগসেনো তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো অসীতিযা ভিক্খুসহস্সেহি সদ্ধিং মণ্ডলমাড়ে নিসিন্নো হোতি. অদ্দসা খো মিলিন্দো ৰাজা আযস্মতো নাগসেনস্স পৰিসং দূৰতোৱ, দিস্ৱান দেৱমন্তিযং এতদৱোচ ‘‘কস্সেসা, দেৱমন্তিয, মহতী পৰিসা’’তি? ‘‘আযস্মতো খো, মহাৰাজ, নাগসেনস্স পৰিসা’’তি.
অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো আযস্মতো নাগসেনস্স পৰিসং দূৰতোৱ দিস্ৱা অহুদেৱ ভযং, অহুদেৱ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৱ লোমহংসো. অথ খো মিলিন্দো ৰাজা খগ্গপৰিৱাৰিতো ৱিয গজো, গৰুড়পৰিৱাৰিতো ৱিয নাগো, অজগৰপৰিৱাৰিতো ৱিয কোত্থুকো [কোত্থুকো (সী. পী.)], মহিংসপৰিৱুতো ৱিয অচ্ছো, নাগানুবদ্ধো ৱিয মণ্ডূকো, সদ্দূলানুবদ্ধো ৱিয মিগো, অহিতুণ্ডিকসমাগতো [অভিগুণ্ঠিকসমাগতো (সী. পী.)] ৱিয পন্নগো, মজ্জাৰসমাগতো ৱিয উন্দূৰো, ভূতৱেজ্জসমাগতো ৱিয পিসাচো, ৰাহুমখগতো ৱিয চন্দো, পন্নগো ৱিয পেড়ন্তৰগতো, সকুণো ৱিয পঞ্জৰন্তৰগতো, মচ্ছো ৱিয জালন্তৰগতো, ৱাড়ৱনমনুপ্পৱিট্ঠো ৱিয পুৰিসো, ৱেস্সৱণাপৰাধিকো ৱিয যক্খো, পৰিক্খীণাযুকো ৱিয দেৱপুত্তো ভীতো উব্বিগ্গো উত্ৰস্তো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ৱিমনো দুম্মনো ভন্তচিত্তো ৱিপৰিণতমানসো ‘‘মা মং অযং পৰিজনো পৰিভৱী’’তি সতিং [ধীতিং (সী. পী.)] উপট্ঠপেত্ৱা দেৱমন্তিযং এতদৱোচ – ‘‘মা খো, ত্ৱং দেৱমন্তিয, আযস্মন্তং নাগসেনং ময্হং আচিক্খেয্যাসি, অনক্খাতঞ্ঞেৱাহং নাগসেনং জানিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, মহাৰাজ, ত্ৱঞ্ঞেৱ জানাহী’’তি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসেনো তস্সা ভিক্খুপৰিসায পুৰতো চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং নৱকতৰো হোতি পচ্ছতো চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং ৱুড্ঢতৰো.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা সব্বং তং ভিক্খুসঙ্ঘং পুৰতো চ পচ্ছতো চ মজ্ঝতো চ অনুৱিলোকেন্তো অদ্দসা খো আযস্মন্তং নাগসেনং দূৰতোৱ ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নং কেসৰসীহং ৱিয ৱিগতভযভেৰৱং ৱিগতলোমহংসং ৱিগতভযসাৰজ্জং, দিস্ৱান আকাৰেনেৱ অঞ্ঞাসি ‘‘এসো খো এত্থ নাগসেনো’’তি.
অথ খো মিলিন্দো ৰাজা দেৱমন্তিযং এতদৱোচ ‘‘এসো খো, দেৱমন্তিয, আযস্মা নাগসেনো’’তি. ‘‘আম, মহাৰাজ, এসো খো নাগসেনো, সুট্ঠু খো, ত্ৱং মহাৰাজ, নাগসেনং অঞ্ঞাসী’’তি. ততো ৰাজা তুট্ঠো অহোসি ‘‘অনক্খাতোৱ মযা নাগসেনো অঞ্ঞাতো’’তি. অথ খো মিলিন্দস্স ৰঞ্ঞো আযস্মন্তং নাগসেনং দিস্ৱাৱ অহুদেৱ ভযং, অহুদেৱ ছম্ভিতত্তং, অহুদেৱ লোমহংসো.
তেনাহু –
‘‘চৰণেন চ সম্পন্নং, সুদন্তং উত্তমে দমে;
দিস্ৱা ৰাজা নাগসেনং, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
‘‘কথিতা [কথিকা (সী. পী.)] মযা বহূ দিট্ঠা, সাকচ্ছা ওসটা বহূ;
ন তাদিসং ভযং আসি, অজ্জ তাসো যথা মম.
‘‘নিস্সংসযং পৰাজযো, মম অজ্জ ভৱিস্সতি;
জযো চ নাগসেনস্স, যথা চিত্তং ন সণ্ঠিত’’ন্তি.
বাহিৰকথা নিট্ঠিতা.