৩. ততিযৱগ্গো
১. পসন্নচিত্তসুত্তং
২১. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, একচ্চং পুগ্গলং পসন্নচিত্তং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – ‘ইমম্হি চাযং সমযে পুগ্গলো কালং কৰেয্য যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং সগ্গে’. তং কিস্স হেতু? চিত্তং হিস্স, ভিক্খৱে, পসন্নং. চেতোপসাদহেতু খো পন, ভিক্খৱে, এৱমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘পসন্নচিত্তং ঞত্ৱান, একচ্চং ইধ পুগ্গলং;
এতমত্থঞ্চ ব্যাকাসি, বুদ্ধো ভিক্খূন সন্তিকে.
‘‘ইমম্হি চাযং সমযে, কালং কযিৰাথ পুগ্গলো;
সুগতিং উপপজ্জেয্য, চিত্তং হিস্স পসাদিতং.
‘‘যথা হৰিত্ৱা নিক্খিপেয্য, এৱমেৱ তথাৱিধো;
চেতোপসাদহেতু হি, সত্তা গচ্ছন্তি সুগ্গতি’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঠমং.
২. মেত্তসুত্তং
২২. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘মা, ভিক্খৱে, পুঞ্ঞানং ভাযিত্থ. সুখস্সেতং, ভিক্খৱে, অধিৱচনং ইট্ঠস্স কন্তস্স পিযস্স মনাপস্স যদিদং পুঞ্ঞানি [পুঞ্ঞানন্তি, (অ. নি. ৭.৬২)]. অভিজানামি খো পনাহং, ভিক্খৱে, দীঘৰত্তং কতানং পুঞ্ঞানং ইট্ঠং কন্তং পিযং মনাপং ৱিপাকং পচ্চনুভূতং. সত্ত ৱস্সানি মেত্তচিত্তং ভাৱেত্ৱা সত্ত সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে নযিমং লোকং পুনৰাগমাসিং. সংৱট্টমানে সুদং, ভিক্খৱে, কপ্পে আভস্সৰূপগো হোমি; ৱিৱট্টমানে কপ্পে সুঞ্ঞং ব্ৰহ্মৱিমানং উপপজ্জামি.
‘‘তত্ৰ সুদং, ভিক্খৱে, ব্ৰহ্মা হোমি মহাব্ৰহ্মা অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৱসৱত্তী. ছত্তিংসক্খত্তুং খো পনাহং, ভিক্খৱে, সক্কো অহোসিং দেৱানমিন্দো; অনেকসতক্খত্তুং ৰাজা অহোসিং চক্কৱত্তী ধম্মিকো ধম্মৰাজা চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো সত্তৰতনসমন্নাগতো. কো পন ৱাদো পদেসৰজ্জস্স!
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘কিস্স নু খো মে ইদং কম্মস্স ফলং, কিস্স কম্মস্স ৱিপাকো, যেনাহং এতৰহি এৱংমহিদ্ধিকো এৱংমহানুভাৱো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘তিণ্ণং খো মে ইদং কম্মানং ফলং, তিণ্ণং কম্মানং ৱিপাকো, যেনাহং এতৰহি এৱংমহিদ্ধিকো এৱংমহানুভাৱোতি, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – দানস্স, দমস্স, সঞ্ঞমস্সা’’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘পুঞ্ঞমেৱ সো সিক্খেয্য, আযতগ্গং সুখুদ্ৰযং;
দানঞ্চ সমচৰিযঞ্চ, মেত্তচিত্তঞ্চ ভাৱযে.
‘‘এতে ধম্মে ভাৱযিত্ৱা, তযো সুখসমুদ্দযে [সুখসমুদ্ৰযে (সী. অট্ঠ.)];
অব্যাপজ্ঝং [অব্যাপজ্জং (স্যা. ক.), অব্যাবজ্ঝং (?)] সুখং লোকং, পণ্ডিতো উপপজ্জতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. দুতিযং.
৩. উভযত্থসুত্তং
২৩. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মো, ভিক্খৱে, ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং সম্পৰাযিকঞ্চ. কতমো একধম্মো? অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসু. অযং খো, ভিক্খৱে, একধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো উভো অত্থে সমধিগয্হ তিট্ঠতি – দিট্ঠধম্মিকঞ্চেৱ অত্থং সম্পৰাযিকঞ্চা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘অপ্পমাদং পসংসন্তি, পুঞ্ঞকিৰিযাসু পণ্ডিতা;
অপ্পমত্তো উভো অত্থে, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ততিযং.
৪. অট্ঠিপুঞ্জসুত্তং
২৪. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘একপুগ্গলস্স, ভিক্খৱে, কপ্পং সন্ধাৱতো সংসৰতো সিযা এৱং মহা অট্ঠিকঙ্কলো অট্ঠিপুঞ্জো অট্ঠিৰাসি যথাযং ৱেপুল্লো পব্বতোः সচে সংহাৰকো অস্স, সম্ভতঞ্চ ন ৱিনস্সেয্যা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘একস্সেকেন কপ্পেন, পুগ্গলস্সট্ঠিসঞ্চযো;
সিযা পব্বতসমো ৰাসি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা.
‘‘সো খো পনাযং অক্খাতো, ৱেপুল্লো পব্বতো মহা;
উত্তৰো গিজ্ঝকূটস্স, মগধানং গিৰিব্বজে.
‘‘যতো চ অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি;
দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
‘‘স সত্তক্খত্তুং পৰমং, সন্ধাৱিত্ৱান পুগ্গলো;
দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, সব্বসংযোজনক্খযা’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. চতুত্থং.
৫. মুসাৱাদসুত্তং
২৫. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘একধম্মং অতীতস্স, ভিক্খৱে, পুৰিসপুগ্গলস্স নাহং তস্স কিঞ্চি পাপকম্মং অকৰণীযন্তি ৱদামি. কতমং একধম্মং? যদিদং [যথযিদং (সী. স্যা. ক.), যথাযিদং (পী.)] ভিক্খৱে, সম্পজানমুসাৱাদো’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘একধম্মং অতীতস্স, মুসাৱাদিস্স জন্তুনো;
ৱিতিণ্ণপৰলোকস্স, নত্থি পাপং অকাৰিয’’ন্তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. পঞ্চমং.
৬. দানসুত্তং
২৬. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘এৱঞ্চে, ভিক্খৱে, সত্তা জানেয্যুং দানসংৱিভাগস্স ৱিপাকং যথাহং জানামি, ন অদত্ৱা ভুঞ্জেয্যুং, ন চ নেসং মচ্ছেৰমলং চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য. যোপি নেসং অস্স চৰিমো আলোপো চৰিমং কবড়ং, ততোপি ন অসংৱিভজিত্ৱা ভুঞ্জেয্যুং, সচে নেসং পটিগ্গাহকা অস্সু. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সত্তা ন এৱং জানন্তি দানসংৱিভাগস্স ৱিপাকং যথাহং জানামি, তস্মা অদত্ৱা ভুঞ্জন্তি, মচ্ছেৰমলঞ্চ নেসং চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘এৱং চে সত্তা জানেয্যুং, যথাৱুত্তং মহেসিনা;
ৱিপাকং সংৱিভাগস্স, যথা হোতি মহপ্ফলং.
‘‘ৱিনেয্য মচ্ছেৰমলং, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা;
দজ্জুং কালেন অৰিযেসু, যত্থ দিন্নং মহপ্ফলং.
‘‘অন্নঞ্চ দত্ৱা [দত্ৱান (স্যা.)] বহুনো, দক্খিণেয্যেসু দক্খিণং;
ইতো চুতা মনুস্সত্তা, সগ্গং গচ্ছন্তি দাযকা.
‘‘তে চ সগ্গগতা [সগ্গং গতা (সী. পী. ক.)] তত্থ, মোদন্তি কামকামিনো;
ৱিপাকং সংৱিভাগস্স, অনুভোন্তি অমচ্ছৰা’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. ছট্ঠং.
৭. মেত্তাভাৱনাসুত্তং
২৭. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা, ৱুত্তমৰহতাতি মে সুতং –
‘‘যানি কানিচি, ভিক্খৱে, ওপধিকানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং. মেত্তাযেৱ তানি চেতোৱিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৱা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, যা কাচি তাৰকৰূপানং পভা সব্বা তা চন্দিযা পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, চন্দপভাযেৱ তা অধিগ্গহেত্ৱা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, মেত্তাযেৱ তানি চেতোৱিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৱা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে সৰদসমযে ৱিদ্ধে ৱিগতৱলাহকে দেৱে [নভে (সী.)] আদিচ্চো নভং অব্ভুস্সক্কমানো [অব্ভুগ্গমমানো (ক. অট্ঠ.)] সব্বং আকাসগতং [আকাসং (স্যা.)] তমগতং অভিৱিহচ্চ [অভিহচ্চ (স্যা.)] ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, মেত্তাযেৱ তানি চেতোৱিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৱা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং ওসধিতাৰকা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চ; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যানি কানিচি ওপধিকানি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি সব্বানি তানি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা কলং নাগ্ঘন্তি সোড়সিং, মেত্তাযেৱ তানি চেতোৱিমুত্তি অধিগ্গহেত্ৱা ভাসতে চ তপতে চ ৱিৰোচতি চা’’তি. এতমত্থং ভগৱা অৱোচ. তত্থেতং ইতি ৱুচ্চতি –
‘‘যো চ মেত্তং ভাৱযতি, অপ্পমাণং পটিস্সতো;
তনূ [তনু (সী.)] সংযোজনা হোন্তি, পস্সতো উপধিক্খযং.
‘‘একম্পি চে পাণমদুট্ঠচিত্তো, মেত্তাযতি কুসলো তেন হোতি;
সব্বে চ পাণে মনসানুকম্পং, পহূতমৰিযো পকৰোতি পুঞ্ঞং.
‘‘যে [যো (সী.)] সত্তসণ্ডং পথৱিং ৱিজিত্ৱা, ৰাজিসযো [ৰাজীসযো (সী.)] যজমানানুপৰিযগা;
অস্সমেধং পুৰিসমেধং, সম্মাপাসং ৱাজপেয্যং নিৰগ্গড়ং.
‘‘মেত্তস্স চিত্তস্স সুভাৱিতস্স, কলম্পি তে নানুভৱন্তি সোড়সিং;
চন্দপ্পভা তাৰগণাৱ সব্বে.
‘‘যো ন হন্তি ন ঘাতেতি, ন জিনাতি ন জাপযে;
মেত্তংসো সব্বভূতেসু, ৱেৰং তস্স ন কেনচী’’তি.
অযম্পি অত্থো ৱুত্তো ভগৱতা, ইতি মে সুতন্তি. সত্তমং.
ততিযো ৱগ্গো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
চিত্তং মেত্তং [ঝাযী (সী. স্যা.), ঝাযি (পী. ক.)] উভো অত্থে, পুঞ্জং ৱেপুল্লপব্বতং;
সম্পজানমুসাৱাদো, দানঞ্চ মেত্তভাৱনা [মেত্তভাৱঞ্চ (সী. স্যা. পী.), মেত্তৱাচঞ্চ (ক.)].
সত্তিমানি চ [সত্তিমানিধ (সী. ক.)] সুত্তানি, পুৰিমানি চ ৱীসতি;
একধম্মেসু সুত্তন্তা, সত্তৱীসতিসঙ্গহাতি.
এককনিপাতো নিট্ঠিতো.