৯. পোট্ঠপাদসুত্তং
পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকৱত্থু
৪০৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতি মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং তিংসমত্তেহি পৰিব্বাজকসতেহি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি.
৪০৭. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং. যংনূনাহং যেন সমযপ্পৱাদকো তিন্দুকাচীৰো একসালকো মল্লিকায আৰামো, যেন পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা যেন সমযপ্পৱাদকো তিন্দুকাচীৰো একসালকো মল্লিকায আৰামো তেনুপসঙ্কমি.
৪০৮. তেন খো পন সমযেন পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো মহতিযা পৰিব্বাজকপৰিসায সদ্ধিং নিসিন্নো হোতি উন্নাদিনিযা উচ্চাসদ্দমহাসদ্দায অনেকৱিহিতং তিৰচ্ছানকথং কথেন্তিযা. সেয্যথিদং – ৰাজকথং চোৰকথং মহামত্তকথং সেনাকথং ভযকথং যুদ্ধকথং অন্নকথং পানকথং ৱত্থকথং সযনকথং মালাকথং গন্ধকথং ঞাতিকথং যানকথং গামকথং নিগমকথং নগৰকথং জনপদকথং ইত্থিকথং সূৰকথং ৱিসিখাকথং কুম্ভট্ঠানকথং পুব্বপেতকথং নানত্তকথং লোকক্খাযিকং সমুদ্দক্খাযিকং ইতিভৱাভৱকথং ইতি ৱা.
৪০৯. অদ্দসা খো পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং; দিস্ৱান সকং পৰিসং সণ্ঠপেসি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো হোন্তু, মা ভোন্তো সদ্দমকত্থ. অযং সমণো গোতমো আগচ্ছতি. অপ্পসদ্দকামো খো সো আযস্মা অপ্পসদ্দস্স ৱণ্ণৱাদী. অপ্পেৱ নাম অপ্পসদ্দং পৰিসং ৱিদিত্ৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি. এৱং ৱুত্তে তে পৰিব্বাজকা তুণ্হী অহেসুং.
৪১০. অথ খো ভগৱা যেন পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো তেনুপসঙ্কমি. অথ খো পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতু খো, ভন্তে, ভগৱা. স্ৱাগতং, ভন্তে, ভগৱতো. চিৰস্সং খো, ভন্তে, ভগৱা ইমং পৰিযাযমকাসি, যদিদং ইধাগমনায. নিসীদতু, ভন্তে, ভগৱা, ইদং আসনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি.
নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. পোট্ঠপাদোপি খো পৰিব্বাজকো অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো পোট্ঠপাদং পৰিব্বাজকং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কায নুত্থ [কায নোত্থ (স্যা. ক.)], পোট্ঠপাদ, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি?
অভিসঞ্ঞানিৰোধকথা
৪১১. এৱং ৱুত্তে পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘তিট্ঠতেসা, ভন্তে, কথা, যায মযং এতৰহি কথায সন্নিসিন্না. নেসা, ভন্তে, কথা ভগৱতো দুল্লভা ভৱিস্সতি পচ্ছাপি সৱনায. পুৰিমানি, ভন্তে, দিৱসানি পুৰিমতৰানি, নানাতিত্থিযানং সমণব্ৰাহ্মণানং কোতূহলসালায সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অভিসঞ্ঞানিৰোধে কথা উদপাদি – ‘কথং নু খো, ভো, অভিসঞ্ঞানিৰোধো হোতী’তি? তত্ৰেকচ্চে এৱমাহংসু – ‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুৰিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপি. যস্মিং সমযে উপ্পজ্জন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি. যস্মিং সমযে নিৰুজ্ঝন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি. ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিৰোধং পঞ্ঞপেন্তি.
‘‘তমঞ্ঞো এৱমাহ – ‘ন খো পন মেতং [ন খো নামেতং (সী. পী.)], ভো, এৱং ভৱিস্সতি. সঞ্ঞা হি, ভো, পুৰিসস্স অত্তা. সা চ খো উপেতিপি অপেতিপি. যস্মিং সমযে উপেতি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি. যস্মিং সমযে অপেতি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি. ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিৰোধং পঞ্ঞপেন্তি.
‘‘তমঞ্ঞো এৱমাহ – ‘ন খো পন মেতং, ভো, এৱং ভৱিস্সতি. সন্তি হি, ভো, সমণব্ৰাহ্মণা মহিদ্ধিকা মহানুভাৱা. তে ইমস্স পুৰিসস্স সঞ্ঞং উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপি. যস্মিং সমযে উপকড্ঢন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি. যস্মিং সমযে অপকড্ঢন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি. ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিৰোধং পঞ্ঞপেন্তি.
‘‘তমঞ্ঞো এৱমাহ – ‘ন খো পন মেতং, ভো, এৱং ভৱিস্সতি. সন্তি হি, ভো, দেৱতা মহিদ্ধিকা মহানুভাৱা. তা ইমস্স পুৰিসস্স সঞ্ঞং উপকড্ঢন্তিপি অপকড্ঢন্তিপি. যস্মিং সমযে উপকড্ঢন্তি, সঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতি. যস্মিং সমযে অপকড্ঢন্তি, অসঞ্ঞী তস্মিং সমযে হোতী’তি. ইত্থেকে অভিসঞ্ঞানিৰোধং পঞ্ঞপেন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, ভগৱন্তংযেৱ আৰব্ভ সতি উদপাদি – ‘অহো নূন ভগৱা, অহো নূন সুগতো, যো ইমেসং ধম্মানং সুকুসলো’তি. ভগৱা, ভন্তে, কুসলো, ভগৱা পকতঞ্ঞূ অভিসঞ্ঞানিৰোধস্স. কথং নু খো, ভন্তে, অভিসঞ্ঞানিৰোধো হোতী’’তি?
সহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিৰোধকথা
৪১২. ‘‘তত্ৰ, পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘অহেতূ অপ্পচ্চযা পুৰিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপী’তি, আদিতোৱ তেসং অপৰদ্ধং. তং কিস্স হেতু? সহেতূ হি, পোট্ঠপাদ, সপ্পচ্চযা পুৰিসস্স সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপি. সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি’’.
৪১৩. ‘‘কা চ সিক্খা’’তি? ভগৱা অৱোচ – ‘‘ইধ, পোট্ঠপাদ, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং, সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… (যথা ১৯০-২১২ অনুচ্ছেদেসু, এৱং ৱিত্থাৰেতব্বং). এৱং খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি…পে… তস্সিমে পঞ্চনীৱৰণে পহীনে অত্তনি সমনুপস্সতো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. সো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি, সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা কামসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুম-সচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযং সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা ৱিৱেকজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা সমাধিজপীতিসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা উপেক্খাসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. অদুক্খমসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, অদুক্খমসুখসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা ৰূপসঞ্ঞা [পুৰিমসঞ্ঞা (ক.)], সা নিৰুজ্ঝতি. আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা আকাসানঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
‘‘পুন চপৰং, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. তস্স যা পুৰিমা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা, সা নিৰুজ্ঝতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞা তস্মিং সমযে হোতি, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসুখুমসচ্চসঞ্ঞীযেৱ তস্মিং সমযে হোতি. এৱম্পি সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতি. অযম্পি সিক্খা’’তি ভগৱা অৱোচ.
৪১৪. ‘‘যতো খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ইধ সকসঞ্ঞী হোতি, সো ততো অমুত্ৰ ততো অমুত্ৰ অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি. তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্স এৱং হোতি – ‘চেতযমানস্স মে পাপিযো, অচেতযমানস্স মে সেয্যো. অহঞ্চেৱ খো পন চেতেয্যং, অভিসঙ্খৰেয্যং, ইমা চ মে সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুং, অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা সঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং; যংনূনাহং ন চেৱ চেতেয্যং ন চ অভিসঙ্খৰেয্য’ন্তি. সো ন চেৱ চেতেতি, ন চ অভিসঙ্খৰোতি. তস্স অচেতযতো অনভিসঙ্খৰোতো তা চেৱ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি, অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা সঞ্ঞা ন উপ্পজ্জন্তি. সো নিৰোধং ফুসতি. এৱং খো, পোট্ঠপাদ, অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিৰোধ-সম্পজান-সমাপত্তি হোতি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, অপি নু তে ইতো পুব্বে এৱৰূপা অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিৰোধ-সম্পজান-সমাপত্তি সুতপুব্বা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে. এৱং খো অহং, ভন্তে, ভগৱতো ভাসিতং আজানামি – ‘যতো খো, পোট্ঠপাদ, ভিক্খু ইধ সকসঞ্ঞী হোতি, সো ততো অমুত্ৰ ততো অমুত্ৰ অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতি, তস্স সঞ্ঞগ্গে ঠিতস্স এৱং হোতি – ‘‘চেতযমানস্স মে পাপিযো, অচেতযমানস্স মে সেয্যো. অহঞ্চেৱ খো পন চেতেয্যং অভিসঙ্খৰেয্যং, ইমা চ মে সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুং, অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা সঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যুং; যংনূনাহং ন চেৱ চেতেয্যং, ন চ অভিসঙ্খৰেয্য’’ন্তি. সো ন চেৱ চেতেতি, ন চাভিসঙ্খৰোতি, তস্স অচেতযতো অনভিসঙ্খৰোতো তা চেৱ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি, অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা সঞ্ঞা ন উপ্পজ্জন্তি. সো নিৰোধং ফুসতি. এৱং খো, পোট্ঠপাদ, অনুপুব্বাভিসঞ্ঞানিৰোধ-সম্পজান-সমাপত্তি হোতী’’’তি. ‘‘এৱং, পোট্ঠপাদা’’তি.
৪১৫. ‘‘একঞ্ঞেৱ নু খো, ভন্তে, ভগৱা সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেতি, উদাহু পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেতী’’তি? ‘‘একম্পি খো অহং, পোট্ঠপাদ, সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেমী’’তি. ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, ভগৱা একম্পি সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেতি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেতী’’তি? ‘‘যথা যথা খো, পোট্ঠপাদ, নিৰোধং ফুসতি, তথা তথাহং সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি. এৱং খো অহং, পোট্ঠপাদ, একম্পি সঞ্ঞগ্গং পঞ্ঞপেমি, পুথূপি সঞ্ঞগ্গে পঞ্ঞপেমী’’তি.
৪১৬. ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, উদাহু ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা সঞ্ঞা, উদাহু সঞ্ঞা চ ঞাণঞ্চ অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জন্তী’’তি? ‘‘সঞ্ঞা খো, পোট্ঠপাদ, পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন ঞাণুপ্পাদো হোতি. সো এৱং পজানাতি – ‘ইদপ্পচ্চযা কিৰ মে ঞাণং উদপাদী’তি. ইমিনা খো এতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং – যথা সঞ্ঞা পঠমং উপ্পজ্জতি, পচ্ছা ঞাণং, সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন ঞাণুপ্পাদো হোতী’’তি.
সঞ্ঞাঅত্তকথা
৪১৭. ‘‘সঞ্ঞা নু খো, ভন্তে, পুৰিসস্স অত্তা, উদাহু অঞ্ঞা সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তা’’তি? ‘‘কং পন ত্ৱং, পোট্ঠপাদ, অত্তানং পচ্চেসী’’তি? ‘‘ওড়াৰিকং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি ৰূপিং চাতুমহাভূতিকং কবড়ীকাৰাহাৰভক্খ’’ন্তি [কবড়ীকাৰভক্খন্তি (স্যা. ক.)]. ‘‘ওড়াৰিকো চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৱিস্স ৰূপী চাতুমহাভূতিকো কবড়ীকাৰাহাৰভক্খো. এৱং সন্তং খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তিট্ঠতেৱ সাযং [তিট্ঠতেৱাযং (সী. পী.)], পোট্ঠপাদ, ওড়াৰিকো অত্তা ৰূপী চাতুমহাভূতিকো কবড়ীকাৰাহাৰভক্খো, অথ ইমস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি. ইমিনা খো এতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি.
৪১৮. ‘‘মনোমযং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং অহীনিন্দ্ৰিয’’ন্তি. ‘‘মনোমযো চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৱিস্স সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্ৰিযো, এৱং সন্তম্পি খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তিট্ঠতেৱ সাযং, পোট্ঠপাদ, মনোমযো অত্তা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্ৰিযো, অথ ইমস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি. ইমিনাপি খো এতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি.
৪১৯. ‘‘অৰূপিং খো অহং, ভন্তে, অত্তানং পচ্চেমি সঞ্ঞাময’’ন্তি. ‘‘অৰূপী চ হি তে, পোট্ঠপাদ, অত্তা অভৱিস্স সঞ্ঞামযো, এৱং সন্তম্পি খো তে, পোট্ঠপাদ, অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তদমিনাপেতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা. তিট্ঠতেৱ সাযং, পোট্ঠপাদ, অৰূপী অত্তা সঞ্ঞামযো, অথ ইমস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তি. ইমিনাপি খো এতং, পোট্ঠপাদ, পৰিযাযেন ৱেদিতব্বং যথা অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতি অঞ্ঞো অত্তা’’তি.
৪২০. ‘‘সক্কা পনেতং, ভন্তে, মযা ঞাতুং – ‘সঞ্ঞা পুৰিসস্স অত্তা’তি ৱা ‘অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তাতি ৱা’তি? ‘‘দুজ্জানং খো এতং [এৱং (ক.)], পোট্ঠপাদ, তযা অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞৰুচিকেন অঞ্ঞত্ৰাযোগেন অঞ্ঞত্ৰাচৰিযকেন – ‘সঞ্ঞা পুৰিসস্স অত্তা’তি ৱা, ‘অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তাতি ৱা’’’তি.
‘‘সচে তং, ভন্তে, মযা দুজ্জানং অঞ্ঞদিট্ঠিকেন অঞ্ঞখন্তিকেন অঞ্ঞৰুচিকেন অঞ্ঞত্ৰাযোগেন অঞ্ঞত্ৰাচৰিযকেন – ‘সঞ্ঞা পুৰিসস্স অত্তা’তি ৱা, ‘অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা অঞ্ঞো অত্তা’তি ৱা; ‘কিং পন, ভন্তে, সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি? অব্যাকতং খো এতং, পোট্ঠপাদ, মযা – ‘সস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি? ‘‘এতম্পি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অব্যাকতং – ‘অসস্সতো লোকো, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ‘অন্তৱা লোকো…পে… ‘অনন্তৱা লোকো … ‘তং জীৱং তং সৰীৰং… ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰং… ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা… ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা… ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি? ‘‘এতম্পি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অব্যাকতং – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’’ন্তি.
‘‘কস্মা পনেতং, ভন্তে, ভগৱতা অব্যাকত’’ন্তি? ‘‘ন হেতং, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতং ন ধম্মসংহিতং নাদিব্ৰহ্মচৰিযকং, ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্ততি, তস্মা এতং মযা অব্যাকত’’ন্তি.
‘‘কিং পন, ভন্তে, ভগৱতা ব্যাকত’’ন্তি? ‘‘ইদং দুক্খন্তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং. অযং দুক্খসমুদযোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং. অযং দুক্খনিৰোধোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকতং. অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ব্যাকত’’ন্তি.
‘‘কস্মা পনেতং, ভন্তে, ভগৱতা ব্যাকত’’ন্তি? ‘‘এতঞ্হি, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতং, এতং ধম্মসংহিতং, এতং আদিব্ৰহ্মচৰিযকং, এতং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি; তস্মা এতং মযা ব্যাকত’’ন্তি. ‘‘এৱমেতং, ভগৱা, এৱমেতং, সুগত. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো ভগৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
৪২১. অথ খো তে পৰিব্বাজকা অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো পোট্ঠপাদং পৰিব্বাজকং সমন্ততো ৱাচা [ৱাচায (স্যা. ক.)] সন্নিতোদকেন সঞ্ঝব্ভৰিমকংসু – ‘‘এৱমেৱ পনাযং ভৱং পোট্ঠপাদো যঞ্ঞদেৱ সমণো গোতমো ভাসতি, তং তদেৱস্স অব্ভনুমোদতি – ‘এৱমেতং ভগৱা এৱমেতং, সুগতা’তি. ন খো পন মযং কিঞ্চি [কঞ্চি (পী.)] সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানাম – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা, ‘অসস্সতো লোকো’তি ৱা, ‘অন্তৱা লোকো’তি ৱা, ‘অনন্তৱা লোকো’তি ৱা, ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তি ৱা, ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি ৱা, ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা, ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা’’তি.
এৱং ৱুত্তে পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো তে পৰিব্বাজকে এতদৱোচ – ‘‘অহম্পি খো, ভো, ন কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৱা, ‘অসস্সতো লোকো’তি ৱা…পে… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি ৱা; অপি চ সমণো গোতমো ভূতং তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেতি ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং. ভূতং খো পন তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেন্তস্স ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং, কথঞ্হি নাম মাদিসো ৱিঞ্ঞূ সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদেয্যা’’তি?
চিত্তহত্থিসাৰিপুত্তপোট্ঠপাদৱত্থু
৪২২. অথ খো দ্ৱীহতীহস্স অচ্চযেন চিত্তো চ হত্থিসাৰিপুত্তো পোট্ঠপাদো চ পৰিব্বাজকো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. পোট্ঠপাদো পন পৰিব্বাজকো ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘তদা মং, ভন্তে, তে পৰিব্বাজকা অচিৰপক্কন্তস্স ভগৱতো সমন্ততো ৱাচাসন্নিতোদকেন সঞ্ঝব্ভৰিমকংসু – ‘এৱমেৱ পনাযং ভৱং পোট্ঠপাদো যঞ্ঞদেৱ সমণো গোতমো ভাসতি, তং তদেৱস্স অব্ভনুমোদতি – ‘এৱমেতং ভগৱা এৱমেতং সুগতা’’তি. ন খো পন মযং কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানাম – ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৱা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৱা, ‘‘অন্তৱা লোকো’’তি ৱা, ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি ৱা, ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তি ৱা, ‘‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’’ন্তি ৱা, ‘‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা, ‘‘ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা, ‘‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা, ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা’তি. এৱং ৱুত্তাহং, ভন্তে, তে পৰিব্বাজকে এতদৱোচং – ‘অহম্পি খো, ভো, ন কিঞ্চি সমণস্স গোতমস্স একংসিকং ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘‘সস্সতো লোকো’’তি ৱা, ‘‘অসস্সতো লোকো’’তি ৱা…পে… ‘‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’তি ৱা; অপি চ সমণো গোতমো ভূতং তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেতি ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং. ভূতং খো পন তচ্ছং তথং পটিপদং পঞ্ঞপেন্তস্স ধম্মট্ঠিততং ধম্মনিযামতং, কথঞ্হি নাম মাদিসো ৱিঞ্ঞূ সমণস্স গোতমস্স সুভাসিতং সুভাসিততো নাব্ভনুমোদেয্যা’’তি?
৪২৩. ‘‘সব্বেৱ খো এতে, পোট্ঠপাদ, পৰিব্বাজকা অন্ধা অচক্খুকা; ত্ৱংযেৱ নেসং একো চক্খুমা. একংসিকাপি হি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা; অনেকংসিকাপি হি খো, পোট্ঠপাদ, মযা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা.
‘‘কতমে চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? ‘সস্সতো লোকো’তি [লোকোতি ৱা (সী. ক.)] খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো; ‘অসস্সতো লোকো’তি [লোকোতি ৱা (সী. ক.)] খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো; ‘অন্তৱা লোকো’তি [লোকোতি ৱা (সী. ক.)] খো পোট্ঠপাদ…পে… ‘অনন্তৱা লোকো’তি [লোকোতি ৱা (সী. ক.)] খো পোট্ঠপাদ… ‘তং জীৱং তং সৰীৰ’ন্তি খো পোট্ঠপাদ… ‘অঞ্ঞং জীৱং অঞ্ঞং সৰীৰ’ন্তি খো পোট্ঠপাদ… ‘হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো পোট্ঠপাদ… ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো.
‘‘কস্মা চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? ন হেতে, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতা ন ধম্মসংহিতা ন আদিব্ৰহ্মচৰিযকা ন নিব্বিদায ন ৱিৰাগায ন নিৰোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৱত্তন্তি. তস্মা তে মযা অনেকংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা’’.
একংসিকধম্মো
৪২৪. ‘‘কতমে চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? ইদং দুক্খন্তি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো. অযং দুক্খসমুদযোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো. অযং দুক্খনিৰোধোতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো. অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি খো, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকো ধম্মো দেসিতো পঞ্ঞত্তো.
‘‘কস্মা চ তে, পোট্ঠপাদ, মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা? এতে, পোট্ঠপাদ, অত্থসংহিতা, এতে ধম্মসংহিতা, এতে আদিব্ৰহ্মচৰিযকা এতে নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্তন্তি. তস্মা তে মযা একংসিকা ধম্মা দেসিতা পঞ্ঞত্তা.
৪২৫. ‘‘সন্তি, পোট্ঠপাদ, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি? তে চে মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৱিহৰথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৱা ৰত্তিং একং ৱা দিৱসং উপড্ঢং ৱা ৰত্তিং উপড্ঢং ৱা দিৱসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি [সম্পজানাথাতি (সী. স্যা. ক.)]? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ – ‘‘অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’’’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৱতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না, তাসং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ – ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযায; মযম্পি হি, মাৰিসা, এৱংপটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
৪২৬. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘অহং যা ইমস্মিং জনপদে জনপদকল্যাণী, তং ইচ্ছামি তং কামেমী’তি. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং খত্তিযী ৱা ব্ৰাহ্মণী ৱা ৱেস্সী ৱা সুদ্দী ৱা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৱদেয্য. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং এৱংনামা এৱংগোত্তাতি ৱা, দীঘা ৱা ৰস্সা ৱা মজ্ঝিমা ৱা কাড়ী ৱা সামা ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱী ৱাতি, অমুকস্মিং গামে ৱা নিগমে ৱা নগৰে ৱা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৱদেয্য. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং ন জানাসি ন পস্সসি, তং ত্ৱং ইচ্ছসি কামেসী’তি? ইতি পুট্ঠো ‘আমা’তি ৱদেয্য.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
‘‘এৱমেৱ খো, পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? তে চে মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৱিহৰথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৱা ৰত্তিং একং ৱা দিৱসং উপড্ঢং ৱা ৰত্তিং উপড্ঢং ৱা দিৱসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ – ‘‘অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৱতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না, তাসং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ – ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযায; মযম্পি হি, মাৰিসা, এৱংপটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’’’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
৪২৭. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুৰিসো চাতুমহাপথে নিস্সেণিং কৰেয্য পাসাদস্স আৰোহণায. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যস্স ত্ৱং [যং ত্ৱং (সী. ক.)] পাসাদস্স আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোসি, জানাসি তং পাসাদং পুৰত্থিমায ৱা দিসায দক্খিণায ৱা দিসায পচ্ছিমায ৱা দিসায উত্তৰায ৱা দিসায উচ্চো ৱা নীচো ৱা মজ্ঝিমো ৱা’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৱদেয্য. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং ন জানাসি ন পস্সসি, তস্স ত্ৱং পাসাদস্স আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোসী’তি? ইতি পুট্ঠো ‘আমা’তি ৱদেয্য.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
‘‘এৱমেৱ খো, পোট্ঠপাদ, যে তে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি. ত্যাহং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং ৱদামি – ‘সচ্চং কিৰ তুম্হে আযস্মন্তো এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি? তে চে মে এৱং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একন্তসুখং লোকং জানং পস্সং ৱিহৰথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো একং ৱা ৰত্তিং একং ৱা দিৱসং উপড্ঢং ৱা ৰত্তিং উপড্ঢং ৱা দিৱসং একন্তসুখিং অত্তানং সঞ্জানাথা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি. ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো জানাথ অযং মগ্গো অযং পটিপদা একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযাযা’তি? ইতি পুট্ঠা ‘নো’তি ৱদন্তি.
‘‘ত্যাহং এৱং ৱদামি – ‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো যা তা দেৱতা একন্তসুখং লোকং উপপন্না’ তাসং দেৱতানং ভাসমানানং সদ্দং সুণাথ- ‘‘সুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, উজুপ্পটিপন্নাত্থ, মাৰিসা, একন্তসুখস্স লোকস্স সচ্ছিকিৰিযায; মযম্পি হি, মাৰিসা, এৱং পটিপন্না একন্তসুখং লোকং উপপন্না’তি? ইতি পুট্ঠা ‘‘নো’’তি ৱদন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তেসং সমণব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
তযো অত্তপটিলাভা
৪২৮. ‘‘তযো খো মে, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভা – ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো, মনোমযো অত্তপটিলাভো, অৰূপো অত্তপটিলাভো. কতমো চ, পোট্ঠপাদ, ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো? ৰূপী চাতুমহাভূতিকো কবড়ীকাৰাহাৰভক্খো [কবড়ীকাৰভক্খো (স্যা. ক.)], অযং ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো. কতমো মনোমযো অত্তপটিলাভো? ৰূপী মনোমযো সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী অহীনিন্দ্ৰিযো, অযং মনোমযো অত্তপটিলাভো. কতমো অৰূপো অত্তপটিলাভো? অৰূপী সঞ্ঞামযো, অযং অৰূপো অত্তপটিলাভো.
৪২৯. ‘‘ওড়াৰিকস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি – যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথাতি. সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৱমস্স – সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, দুক্খো চ খো ৱিহাৰোতি, ন খো পনেতং, পোট্ঠপাদ, এৱং দট্ঠব্বং. সংকিলেসিকা চেৱ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা চ ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, পামুজ্জং চেৱ ভৱিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৱিহাৰো.
৪৩০. ‘‘মনোমযস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথাতি. সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৱমস্স – ‘সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, দুক্খো চ খো ৱিহাৰো’তি, ন খো পনেতং, পোট্ঠপাদ, এৱং দট্ঠব্বং. সংকিলেসিকা চেৱ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা চ ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, পামুজ্জং চেৱ ভৱিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৱিহাৰো.
৪৩১. ‘‘অৰূপস্সপি খো অহং, পোট্ঠপাদ, অত্তপটিলাভস্স পহানায ধম্মং দেসেমি যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথাতি. সিযা খো পন তে, পোট্ঠপাদ, এৱমস্স – ‘সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, দুক্খো চ খো ৱিহাৰো’তি, ন খো পনেতং, পোট্ঠপাদ, এৱং দট্ঠব্বং. সংকিলেসিকা চেৱ ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা চ ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতি, পামুজ্জং চেৱ ভৱিস্সতি পীতি চ পস্সদ্ধি চ সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সুখো চ ৱিহাৰো.
৪৩২. ‘‘পৰে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৱুসো, ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি, তেসং মযং এৱং পুট্ঠা এৱং ব্যাকৰেয্যাম – ‘অযং ৱা সো, আৱুসো, ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো, যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি.
৪৩৩. ‘‘পৰে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৱুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি? তেসং মযং এৱং পুট্ঠা এৱং ব্যাকৰেয্যাম – ‘অযং ৱা সো, আৱুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি.
৪৩৪. ‘‘পৰে চে, পোট্ঠপাদ, অম্হে এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৱুসো, অৰূপো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি, তেসং মযং এৱং পুট্ঠা এৱং ব্যাকৰেয্যাম – ‘অযং ৱা সো, আৱুসো, অৰূপো অত্তপটিলাভো যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
৪৩৫. ‘‘সেয্যথাপি, পোট্ঠপাদ, পুৰিসো নিস্সেণিং কৰেয্য পাসাদস্স আৰোহণায তস্সেৱ পাসাদস্স হেট্ঠা. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্ভো পুৰিস, যস্স ত্ৱং পাসাদস্স আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোসি, জানাসি তং পাসাদং, পুৰত্থিমায ৱা দিসায দক্খিণায ৱা দিসায পচ্ছিমায ৱা দিসায উত্তৰায ৱা দিসায উচ্চো ৱা নীচো ৱা মজ্ঝিমো ৱা’তি? সো এৱং ৱদেয্য – ‘অযং ৱা সো, আৱুসো, পাসাদো, যস্সাহং আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোমি, তস্সেৱ পাসাদস্স হেট্ঠা’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
৪৩৬. ‘‘এৱমেৱ খো, পোট্ঠপাদ, পৰে চে অম্হে এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘কতমো পন সো, আৱুসো, ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো…পে… কতমো পন সো, আৱুসো, মনোমযো অত্তপটিলাভো…পে… কতমো পন সো, আৱুসো, অৰূপো অত্তপটিলাভো, যস্স তুম্হে পহানায ধম্মং দেসেথ, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি, তেসং মযং এৱং পুট্ঠা এৱং ব্যাকৰেয্যাম – ‘অযং ৱা সো, আৱুসো, অৰূপো অত্তপটিলাভো, যস্স মযং পহানায ধম্মং দেসেম, যথাপটিপন্নানং ৱো সংকিলেসিকা ধম্মা পহীযিস্সন্তি, ৱোদানিযা ধম্মা অভিৱড্ঢিস্সন্তি, পঞ্ঞাপাৰিপূৰিং ৱেপুল্লত্তঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সথা’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, পোট্ঠপাদ, ননু এৱং সন্তে সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভন্তে, এৱং সন্তে সপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.
৪৩৭. এৱং ৱুত্তে চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যস্মিং, ভন্তে, সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি; ওড়াৰিকো ৱাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতি. যস্মিং, ভন্তে, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি; মনোমযো ৱাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতি. যস্মিং, ভন্তে, সমযে অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘস্স তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি, মোঘো মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি; অৰূপো ৱাস্স অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো হোতী’’তি.
‘‘যস্মিং, চিত্ত, সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অৰূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভোত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অৰূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; মনোমযো অত্তপটিলাভোত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. যস্মিং, চিত্ত, সমযে অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অৰূপো অত্তপটিলাভোত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি.
৪৩৮. ‘‘সচে তং, চিত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘অহোসি ত্ৱং অতীতমদ্ধানং, ন ত্ৱং নাহোসি; ভৱিস্সসি ত্ৱং অনাগতমদ্ধানং, ন ত্ৱং ন ভৱিস্সসি; অত্থি ত্ৱং এতৰহি, ন ত্ৱং নত্থী’তি, এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, চিত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি?
‘‘সচে মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘অহোসি ত্ৱং অতীতমদ্ধানং, ন ত্ৱং ন অহোসি; ভৱিস্সসি ত্ৱং অনাগতমদ্ধানং, ন ত্ৱং ন ভৱিস্সসি; অত্থি ত্ৱং এতৰহি, ন ত্ৱং নত্থী’তি. এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘অহোসাহং অতীতমদ্ধানং, নাহং ন অহোসিং; ভৱিস্সামহং অনাগতমদ্ধানং, নাহং ন ভৱিস্সামি; অত্থাহং এতৰহি, নাহং নত্থী’তি. এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.
‘‘সচে পন তং, চিত্ত, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো তে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৱ [স্ৱেৱ (সী. পী.), সোযেৱ (স্যা.)] তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো? যো [যো ৱা (পী.)] তে ভৱিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৱ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো? যো [যো ৱা (পী.)] তে এতৰহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৱ [সো চ (ক.)] তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি. এৱং পুট্ঠো ত্ৱং, চিত্ত, কিন্তি ব্যাকৰেয্যাসী’’তি?
‘‘সচে পন মং, ভন্তে, এৱং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো তে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৱ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যো তে ভৱিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৱ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যো তে এতৰহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৱ তে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি. এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্যং – ‘যো মে অহোসি অতীতো অত্তপটিলাভো, সোৱ মে অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসি, মোঘো অনাগতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যো মে ভৱিস্সতি অনাগতো অত্তপটিলাভো, সোৱ মে অত্তপটিলাভো তস্মিং সমযে সচ্চো ভৱিস্সতি, মোঘো অতীতো, মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যো মে এতৰহি পচ্চুপ্পন্নো অত্তপটিলাভো, সোৱ মে অত্তপটিলাভো সচ্চো, মোঘো অতীতো, মোঘো অনাগতো’তি. এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, এৱং ব্যাকৰেয্য’’ন্তি.
৪৩৯. ‘‘এৱমেৱ খো, চিত্ত, যস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন অৰূপো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি. ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি…পে… যস্মিং, চিত্ত, সমযে অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অৰূপো অত্তপটিলাভো ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি.
৪৪০. ‘‘সেয্যথাপি, চিত্ত, গৱা খীৰং, খীৰম্হা দধি, দধিম্হা নৱনীতং, নৱনীতম্হা সপ্পি, সপ্পিম্হা সপ্পিমণ্ডো. যস্মিং সমযে খীৰং হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে দধীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন নৱনীতন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পিমণ্ডোতি সঙ্খং গচ্ছতি; খীৰং ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. যস্মিং সমযে দধি হোতি…পে… নৱনীতং হোতি… সপ্পি হোতি… সপ্পিমণ্ডো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে খীৰন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন দধীতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন নৱনীতন্তি সঙ্খং গচ্ছতি, ন সপ্পীতি সঙ্খং গচ্ছতি; সপ্পিমণ্ডো ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, চিত্ত, যস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো হোতি…পে… যস্মিং, চিত্ত, সমযে মনোমযো অত্তপটিলাভো হোতি…পে… যস্মিং, চিত্ত, সমযে অৰূপো অত্তপটিলাভো হোতি, নেৱ তস্মিং সমযে ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি, ন মনোমযো অত্তপটিলাভোতি সঙ্খং গচ্ছতি; অৰূপো অত্তপটিলাভো ত্ৱেৱ তস্মিং সমযে সঙ্খং গচ্ছতি. ইমা খো চিত্ত, লোকসমঞ্ঞা লোকনিৰুত্তিযো লোকৱোহাৰা লোকপঞ্ঞত্তিযো, যাহি তথাগতো ৱোহৰতি অপৰামস’’ন্তি.
৪৪১. এৱং ৱুত্তে, পোট্ঠপাদো পৰিব্বাজকো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে! অভিক্কন্তং, ভন্তে, সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি. এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৱা ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি.
চিত্তহত্থিসাৰিপুত্তউপসম্পদা
৪৪২. চিত্তো পন হত্থিসাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে; অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি. এৱমেৱং ভগৱতা অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি.
৪৪৩. অলত্থ খো চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো ভগৱতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অচিৰূপসম্পন্নো খো পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো ন চিৰস্সেৱ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৱ অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তৰং – ব্ৰহ্মচৰিযপৰিযোসানং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি – অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতৰো খো পনাযস্মা চিত্তো হত্থিসাৰিপুত্তো অৰহতং অহোসীতি.
পোট্ঠপাদসুত্তং নিট্ঠিতং নৱমং.