৩. অম্বট্ঠসুত্তং
২৫৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি যেন ইচ্ছানঙ্গলং নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে.
পোক্খৰসাতিৱত্থু
২৫৫. তেন খো পন সমযেন ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি উক্কট্ঠং [পোক্খৰসাতী (সী.), পোক্খৰসাদি (পী.)] অজ্ঝাৱসতি সত্তুস্সদং সতিণকট্ঠোদকং সধঞ্ঞং ৰাজভোগ্গং ৰঞ্ঞা পসেনদিনা কোসলেন দিন্নং ৰাজদাযং ব্ৰহ্মদেয্যং. অস্সোসি খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’ [ভগৱাতি (স্যা. কং.), উপৰিসোণদণ্ডসুত্তাদীসুপি বুদ্ধগুণকথাযং এৱমেৱ দিস্সতি]. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং, সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি.
অম্বট্ঠমাণৱো
২৫৬. তেন খো পন সমযেন ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স অম্বট্ঠো নাম মাণৱো অন্তেৱাসী হোতি অজ্ঝাযকো মন্তধৰো তিণ্ণং ৱেদানং [বেদানং (ক.)] পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং পদকো ৱেয্যাকৰণো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু অনৱযো অনুঞ্ঞাতপটিঞ্ঞাতো সকে আচৰিযকে তেৱিজ্জকে পাৱচনে – ‘‘যমহং জানামি, তং ত্ৱং জানাসি; যং ত্ৱং জানাসি তমহং জানামী’’তি.
২৫৭. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি অম্বট্ঠং মাণৱং আমন্তেসি – ‘‘অযং, তাত অম্বট্ঠ, সমণো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি ইচ্ছানঙ্গলং অনুপ্পত্তো ইচ্ছানঙ্গলে ৱিহৰতি ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডে. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৱা, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং, সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতীতি. এহি ত্ৱং তাত অম্বট্ঠ, যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা সমণং গোতমং জানাহি, যদি ৱা তং ভৱন্তং গোতমং তথাসন্তংযেৱ সদ্দো অব্ভুগ্গতো, যদি ৱা নো তথা. যদি ৱা সো ভৱং গোতমো তাদিসো, যদি ৱা ন তাদিসো, তথা মযং তং ভৱন্তং গোতমং ৱেদিস্সামা’’তি.
২৫৮. ‘‘যথা কথং পনাহং, ভো, তং ভৱন্তং গোতমং জানিস্সামি – ‘যদি ৱা তং ভৱন্তং গোতমং তথাসন্তংযেৱ সদ্দো অব্ভুগ্গতো, যদি ৱা নো তথা. যদি ৱা সো ভৱং গোতমো তাদিসো, যদি ৱা ন তাদিসো’’’তি?
‘‘আগতানি খো, তাত অম্বট্ঠ, অম্হাকং মন্তেসু দ্ৱত্তিংস মহাপুৰিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱেযেৱ গতিযো ভৱন্তি অনঞ্ঞা. সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসতি, ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী ধম্মিকো ধম্মৰাজা চাতুৰন্তো ৱিজিতাৱী জনপদত্থাৱৰিযপ্পত্তো সত্তৰতনসমন্নাগতো. তস্সিমানি সত্ত ৰতনানি ভৱন্তি. সেয্যথিদং – চক্কৰতনং, হত্থিৰতনং, অস্সৰতনং, মণিৰতনং, ইত্থিৰতনং, গহপতিৰতনং, পৰিণাযকৰতনমেৱ সত্তমং. পৰোসহস্সং খো পনস্স পুত্তা ভৱন্তি সূৰা ৱীৰঙ্গৰূপা পৰসেনপ্পমদ্দনা. সো ইমং পথৱিং সাগৰপৰিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসতি. সচে খো পন অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজতি, অৰহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৱিৱট্টচ্ছদো. অহং খো পন, তাত অম্বট্ঠ, মন্তানং দাতা; ত্ৱং মন্তানং পটিগ্গহেতা’’তি.
২৫৯. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো অম্বট্ঠো মাণৱো ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স পটিস্সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা ব্ৰাহ্মণং পোক্খৰসাতিং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা ৱড়ৱাৰথমাৰুয্হ সম্বহুলেহি মাণৱকেহি সদ্ধিং যেন ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডো তেন পাযাসি. যাৱতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৱা যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ আৰামং পাৱিসি. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ এতদৱোচ – ‘‘কহং নু খো, ভো, এতৰহি সো ভৱং গোতমো ৱিহৰতি? তঞ্হি মযং ভৱন্তং গোতমং দস্সনায ইধূপসঙ্কন্তা’’তি.
২৬০. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অযং খো অম্বট্ঠো মাণৱো অভিঞ্ঞাতকোলঞ্ঞো চেৱ অভিঞ্ঞাতস্স চ ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স অন্তেৱাসী. অগৰু খো পন ভগৱতো এৱৰূপেহি কুলপুত্তেহি সদ্ধিং কথাসল্লাপো হোতী’’তি. তে অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচুং – ‘‘এসো অম্বট্ঠ ৱিহাৰো সংৱুতদ্ৱাৰো, তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৱা অতৰমানো আড়িন্দং পৱিসিত্ৱা উক্কাসিত্ৱা অগ্গড়ং আকোটেহি, ৱিৱৰিস্সতি তে ভগৱা দ্ৱাৰ’’ন্তি.
২৬১. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো যেন সো ৱিহাৰো সংৱুতদ্ৱাৰো, তেন অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৱা অতৰমানো আড়িন্দং পৱিসিত্ৱা উক্কাসিত্ৱা অগ্গড়ং আকোটেসি. ৱিৱৰি ভগৱা দ্ৱাৰং. পাৱিসি অম্বট্ঠো মাণৱো. মাণৱকাপি পৱিসিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. অম্বট্ঠো পন মাণৱো চঙ্কমন্তোপি নিসিন্নেন ভগৱতা কঞ্চি কঞ্চি [কিঞ্চি কিঞ্চি (ক.)] কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেতি, ঠিতোপি নিসিন্নেন ভগৱতা কিঞ্চি কিঞ্চি কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেতি.
২৬২. অথ খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘এৱং নু তে, অম্বট্ঠ, ব্ৰাহ্মণেহি ৱুদ্ধেহি মহল্লকেহি আচৰিযপাচৰিযেহি সদ্ধিং কথাসল্লাপো হোতি, যথযিদং চৰং তিট্ঠং নিসিন্নেন মযা কিঞ্চি কিঞ্চি কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেতী’’তি?
পঠমইব্ভৱাদো
২৬৩. ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. গচ্ছন্তো ৱা হি, ভো গোতম, গচ্ছন্তেন ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সল্লপিতুমৰহতি, ঠিতো ৱা হি, ভো গোতম, ঠিতেন ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সল্লপিতুমৰহতি, নিসিন্নো ৱা হি, ভো গোতম, নিসিন্নেন ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সল্লপিতুমৰহতি, সযানো ৱা হি, ভো গোতম, সযানেন ব্ৰাহ্মণো ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সল্লপিতুমৰহতি. যে চ খো তে, ভো গোতম, মুণ্ডকা সমণকা ইব্ভা কণ্হা [কিণ্হা (ক. সী. পী.)] বন্ধুপাদাপচ্চা, তেহিপি মে সদ্ধিং এৱং কথাসল্লাপো হোতি, যথৰিৱ ভোতা গোতমেনা’’তি. ‘‘অত্থিকৱতো খো পন তে, অম্বট্ঠ, ইধাগমনং অহোসি, যাযেৱ খো পনত্থায আগচ্ছেয্যাথ [আগচ্ছেয্যাথো (সী. পী.)], তমেৱ অত্থং সাধুকং মনসি কৰেয্যাথ [মনসিকৰেয্যাথো (সী. পী.)]. অৱুসিতৱাযেৱ খো পন ভো অযং অম্বট্ঠো মাণৱো ৱুসিতমানী কিমঞ্ঞত্ৰ অৱুসিতত্তা’’তি.
২৬৪. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো ভগৱতা অৱুসিতৱাদেন ৱুচ্চমানো কুপিতো অনত্তমনো ভগৱন্তংযেৱ খুংসেন্তো ভগৱন্তংযেৱ ৱম্ভেন্তো ভগৱন্তংযেৱ উপৱদমানো – ‘‘সমণো চ মে, ভো, গোতমো পাপিতো ভৱিস্সতী’’তি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘চণ্ডা, ভো গোতম, সক্যজাতি; ফৰুসা, ভো গোতম, সক্যজাতি; লহুসা, ভো গোতম, সক্যজাতি; ভস্সা, ভো গোতম, সক্যজাতি; ইব্ভা সন্তা ইব্ভা সমানা ন ব্ৰাহ্মণে সক্কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে গৰুং কৰোন্তি [গৰুকৰোন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], ন ব্ৰাহ্মণে মানেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে পূজেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে অপচাযন্তি. তযিদং, ভো গোতম, নচ্ছন্নং, তযিদং নপ্পতিৰূপং, যদিমে সক্যা ইব্ভা সন্তা ইব্ভা সমানা ন ব্ৰাহ্মণে সক্কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে গৰুং কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে মানেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে পূজেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে অপচাযন্তী’’তি. ইতিহ অম্বট্ঠো মাণৱো ইদং পঠমং সক্যেসু ইব্ভৱাদং নিপাতেসি.
দুতিযইব্ভৱাদো
২৬৫. ‘‘কিং পন তে, অম্বট্ঠ, সক্যা অপৰদ্ধু’’ন্তি? ‘‘একমিদাহং, ভো গোতম, সমযং আচৰিযস্স ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স কেনচিদেৱ কৰণীযেন কপিলৱত্থুং অগমাসিং. যেন সক্যানং সন্ধাগাৰং তেনুপসঙ্কমিং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা সক্যা চেৱ সক্যকুমাৰা চ সন্ধাগাৰে [সন্থাগাৰে (সী. পী.)] উচ্চেসু আসনেসু নিসিন্না হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অঙ্গুলিপতোদকেহি [অঙ্গুলিপতোদকেন (পী.)] সঞ্জগ্ঘন্তা সংকীড়ন্তা, অঞ্ঞদত্থু মমঞ্ঞেৱ মঞ্ঞে অনুজগ্ঘন্তা, ন মং কোচি আসনেনপি নিমন্তেসি. তযিদং, ভো গোতম, নচ্ছন্নং, তযিদং নপ্পতিৰূপং, যদিমে সক্যা ইব্ভা সন্তা ইব্ভা সমানা ন ব্ৰাহ্মণে সক্কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে গৰুং কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে মানেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে পূজেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে অপচাযন্তী’’তি. ইতিহ অম্বট্ঠো মাণৱো ইদং দুতিযং সক্যেসু ইব্ভৱাদং নিপাতেসি.
ততিযইব্ভৱাদো
২৬৬. ‘‘লটুকিকাপি খো, অম্বট্ঠ, সকুণিকা সকে কুলাৱকে কামলাপিনী হোতি. সকং খো পনেতং, অম্বট্ঠ, সক্যানং যদিদং কপিলৱত্থুং, নাৰহতাযস্মা অম্বট্ঠো ইমায অপ্পমত্তায অভিসজ্জিতু’’ন্তি. ‘‘চত্তাৰোমে, ভো গোতম, ৱণ্ণা – খত্তিযা ব্ৰাহ্মণা ৱেস্সা সুদ্দা. ইমেসঞ্হি, ভো গোতম, চতুন্নং ৱণ্ণানং তযো ৱণ্ণা – খত্তিযা চ ৱেস্সা চ সুদ্দা চ – অঞ্ঞদত্থু ব্ৰাহ্মণস্সেৱ পৰিচাৰকা সম্পজ্জন্তি. তযিদং, ভো গোতম, নচ্ছন্নং, তযিদং নপ্পতিৰূপং, যদিমে সক্যা ইব্ভা সন্তা ইব্ভা সমানা ন ব্ৰাহ্মণে সক্কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে গৰুং কৰোন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে মানেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে পূজেন্তি, ন ব্ৰাহ্মণে অপচাযন্তী’’তি. ইতিহ অম্বট্ঠো মাণৱো ইদং ততিযং সক্যেসু ইব্ভৱাদং নিপাতেসি.
দাসিপুত্তৱাদো
২৬৭. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অতিবাড়্হং খো অযং অম্বট্ঠো মাণৱো সক্যেসু ইব্ভৱাদেন নিম্মাদেতি, যংনূনাহং গোত্তং পুচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘কথং গোত্তোসি, অম্বট্ঠা’’তি? ‘‘কণ্হাযনোহমস্মি, ভো গোতমা’’তি. পোৰাণং খো পন তে অম্বট্ঠ মাতাপেত্তিকং নামগোত্তং অনুস্সৰতো অয্যপুত্তা সক্যা ভৱন্তি; দাসিপুত্তো ত্ৱমসি সক্যানং. সক্যা খো পন, অম্বট্ঠ, ৰাজানং ওক্কাকং পিতামহং দহন্তি.
‘‘ভূতপুব্বং, অম্বট্ঠ, ৰাজা ওক্কাকো যা সা মহেসী পিযা মনাপা, তস্সা পুত্তস্স ৰজ্জং পৰিণামেতুকামো জেট্ঠকুমাৰে ৰট্ঠস্মা পব্বাজেসি – ওক্কামুখং কৰকণ্ডং [উক্কামুখং কৰকণ্ডুং (সী. স্যা.)] হত্থিনিকং সিনিসূৰং [সিনিপুৰং (সী. স্যা.)]. তে ৰট্ঠস্মা পব্বাজিতা হিমৱন্তপস্সে পোক্খৰণিযা তীৰে মহাসাকসণ্ডো, তত্থ ৱাসং কপ্পেসুং. তে জাতিসম্ভেদভযা সকাহি ভগিনীহি সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেসুং.
‘‘অথ খো, অম্বট্ঠ, ৰাজা ওক্কাকো অমচ্চে পাৰিসজ্জে আমন্তেসি – ‘কহং নু খো, ভো, এতৰহি কুমাৰা সম্মন্তী’তি? ‘অত্থি, দেৱ, হিমৱন্তপস্সে পোক্খৰণিযা তীৰে মহাসাকসণ্ডো, তত্থেতৰহি কুমাৰা সম্মন্তি. তে জাতিসম্ভেদভযা সকাহি ভগিনীহি সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেন্তী’তি. অথ খো, অম্বট্ঠ, ৰাজা ওক্কাকো উদানং উদানেসি – ‘সক্যা ৱত, ভো, কুমাৰা, পৰমসক্যা ৱত, ভো, কুমাৰা’তি. তদগ্গে খো পন অম্বট্ঠ সক্যা পঞ্ঞাযন্তি; সো চ নেসং পুব্বপুৰিসো.
‘‘ৰঞ্ঞো খো পন, অম্বট্ঠ, ওক্কাকস্স দিসা নাম দাসী অহোসি. সা কণ্হং নাম [সা কণ্হং (পী.)] জনেসি. জাতো কণ্হো পব্যাহাসি – ‘ধোৱথ মং, অম্ম, নহাপেথ মং অম্ম, ইমস্মা মং অসুচিস্মা পৰিমোচেথ, অত্থায ৱো ভৱিস্সামী’তি. যথা খো পন অম্বট্ঠ এতৰহি মনুস্সা পিসাচে দিস্ৱা ‘পিসাচা’তি সঞ্জানন্তি; এৱমেৱ খো, অম্বট্ঠ, তেন খো পন সমযেন মনুস্সা পিসাচে ‘কণ্হা’তি সঞ্জানন্তি. তে এৱমাহংসু – ‘অযং জাতো পব্যাহাসি, কণ্হো জাতো, পিসাচো জাতো’তি. তদগ্গে খো পন, অম্বট্ঠ কণ্হাযনা পঞ্ঞাযন্তি, সো চ কণ্হাযনানং পুব্বপুৰিসো. ইতি খো তে, অম্বট্ঠ, পোৰাণং মাতাপেত্তিকং নামগোত্তং অনুস্সৰতো অয্যপুত্তা সক্যা ভৱন্তি, দাসিপুত্তো ত্ৱমসি সক্যান’’ন্তি.
২৬৮. এৱং ৱুত্তে, তে মাণৱকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘মা ভৱং গোতমো অম্বট্ঠং অতিবাড়্হং দাসিপুত্তৱাদেন নিম্মাদেসি. সুজাতো চ, ভো গোতম অম্বট্ঠো মাণৱো, কুলপুত্তো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, বহুস্সুতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, কল্যাণৱাক্কৰণো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পণ্ডিতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পহোতি চ অম্বট্ঠো মাণৱো ভোতা গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৱচনে পটিমন্তেতু’’ন্তি.
২৬৯. অথ খো ভগৱা তে মাণৱকে এতদৱোচ – ‘‘সচে খো তুম্হাকং মাণৱকানং এৱং হোতি – ‘দুজ্জাতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, অকুলপুত্তো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, অপ্পস্সুতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, অকল্যাণৱাক্কৰণো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, দুপ্পঞ্ঞো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, ন চ পহোতি অম্বট্ঠো মাণৱো সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৱচনে পটিমন্তেতু’ন্তি, তিট্ঠতু অম্বট্ঠো মাণৱো, তুম্হে মযা সদ্ধিং মন্তৱ্হো অস্মিং ৱচনে. সচে পন তুম্হাকং মাণৱকানং এৱং হোতি – ‘সুজাতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, কুলপুত্তো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, বহুস্সুতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, কল্যাণৱাক্কৰণো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পণ্ডিতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পহোতি চ অম্বট্ঠো মাণৱো সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৱচনে পটিমন্তেতু’ন্তি, তিট্ঠথ তুম্হে; অম্বট্ঠো মাণৱো মযা সদ্ধিং পটিমন্তেতূ’’তি.
‘‘সুজাতো চ, ভো গোতম, অম্বট্ঠো মাণৱো, কুলপুত্তো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, বহুস্সুতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, কল্যাণৱাক্কৰণো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পণ্ডিতো চ অম্বট্ঠো মাণৱো, পহোতি চ অম্বট্ঠো মাণৱো ভোতা গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৱচনে পটিমন্তেতুং, তুণ্হী মযং ভৱিস্সাম, অম্বট্ঠো মাণৱো ভোতা গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৱচনে পটিমন্তেতূ’’তি.
২৭০. অথ খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘অযং খো পন তে, অম্বট্ঠ, সহধম্মিকো পঞ্হো আগচ্ছতি, অকামা ব্যাকাতব্বো. সচে ত্ৱং ন ব্যাকৰিস্সসি, অঞ্ঞেন ৱা অঞ্ঞং পটিচৰিস্সসি, তুণ্হী ৱা ভৱিস্সসি, পক্কমিস্সসি ৱা এত্থেৱ তে সত্তধা মুদ্ধা ফলিস্সতি. তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, কিন্তি তে সুতং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং কুতোপভুতিকা কণ্হাযনা, কো চ কণ্হাযনানং পুব্বপুৰিসো’’তি?
এৱং ৱুত্তে, অম্বট্ঠো মাণৱো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, কিন্তি তে সুতং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং কুতোপভুতিকা কণ্হাযনা, কো চ কণ্হাযনানং পুব্বপুৰিসো’’তি? দুতিযম্পি খো অম্বট্ঠো মাণৱো তুণ্হী অহোসি. অথ খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘ব্যাকৰোহি দানি অম্বট্ঠ, ন দানি, তে তুণ্হীভাৱস্স কালো. যো খো, অম্বট্ঠ, তথাগতেন যাৱততিযকং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰোতি, এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি.
২৭১. তেন খো পন সমযেন ৱজিৰপাণী যক্খো মহন্তং অযোকূটং আদায আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং [সঞ্জোতিভূতং (স্যা.)] অম্বট্ঠস্স মাণৱস্স উপৰি ৱেহাসং ঠিতো হোতি – ‘‘সচাযং অম্বট্ঠো মাণৱো ভগৱতা যাৱততিযকং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকৰিস্সতি, এত্থেৱস্স সত্তধা মুদ্ধং ফালেস্সামী’’তি. তং খো পন ৱজিৰপাণিং যক্খং ভগৱা চেৱ পস্সতি অম্বট্ঠো চ মাণৱো.
২৭২. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৱন্তংযেৱ তাণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ লেণং গৱেসী ভগৱন্তংযেৱ সৰণং গৱেসী – উপনিসীদিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কিমেতং [কিং মে তং (ক.)] ভৱং গোতমো আহ? পুনভৱং গোতমো ব্ৰৱিতূ’’তি [ব্ৰূতু (স্যা.)].
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, কিন্তি তে সুতং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং কুতোপভুতিকা কণ্হাযনা, কো চ কণ্হাযনানং পুব্বপুৰিসো’’তি? ‘‘এৱমেৱ মে, ভো গোতম, সুতং যথেৱ ভৱং গোতমো আহ. ততোপভুতিকা কণ্হাযনা; সো চ কণ্হাযনানং পুব্বপুৰিসো’’তি.
অম্বট্ঠৱংসকথা
২৭৩. এৱং ৱুত্তে, তে মাণৱকা উন্নাদিনো উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা অহেসুং – ‘‘দুজ্জাতো কিৰ, ভো, অম্বট্ঠো মাণৱো; অকুলপুত্তো কিৰ, ভো, অম্বট্ঠো মাণৱো; দাসিপুত্তো কিৰ, ভো, অম্বট্ঠো মাণৱো সক্যানং. অয্যপুত্তা কিৰ, ভো, অম্বট্ঠস্স মাণৱস্স সক্যা ভৱন্তি. ধম্মৱাদিংযেৱ কিৰ মযং সমণং গোতমং অপসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হা’’তি.
২৭৪. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অতিবাড়্হং খো ইমে মাণৱকা অম্বট্ঠং মাণৱং দাসিপুত্তৱাদেন নিম্মাদেন্তি, যংনূনাহং পৰিমোচেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা তে মাণৱকে এতদৱোচ – ‘‘মা খো তুম্হে, মাণৱকা, অম্বট্ঠং মাণৱং অতিবাড়্হং দাসিপুত্তৱাদেন নিম্মাদেথ. উড়াৰো সো কণ্হো ইসি অহোসি. সো দক্খিণজনপদং গন্ত্ৱা ব্ৰহ্মমন্তে অধীযিত্ৱা ৰাজানং ওক্কাকং উপসঙ্কমিত্ৱা মদ্দৰূপিং ধীতৰং যাচি. তস্স ৰাজা ওক্কাকো – ‘কো নেৱং ৰে অযং ময্হং দাসিপুত্তো সমানো মদ্দৰূপিং ধীতৰং যাচতী’’’ তি, কুপিতো অনত্তমনো খুৰপ্পং সন্নয্হি [সন্নহি (ক.)]. সো তং খুৰপ্পং নেৱ অসক্খি মুঞ্চিতুং, নো পটিসংহৰিতুং.
‘‘অথ খো, মাণৱকা, অমচ্চা পাৰিসজ্জা কণ্হং ইসিং উপসঙ্কমিত্ৱা এতদৱোচুং – ‘সোত্থি, ভদ্দন্তে [ভদন্তে (সী. স্যা.)], হোতু ৰঞ্ঞো; সোত্থি, ভদ্দন্তে, হোতু ৰঞ্ঞো’তি. ‘সোত্থি ভৱিস্সতি ৰঞ্ঞো, অপি চ ৰাজা যদি অধো খুৰপ্পং মুঞ্চিস্সতি, যাৱতা ৰঞ্ঞো ৱিজিতং, এত্তাৱতা পথৱী উন্দ্ৰিযিস্সতী’তি. ‘সোত্থি, ভদ্দন্তে, হোতু ৰঞ্ঞো, সোত্থি জনপদস্সা’তি. ‘সোত্থি ভৱিস্সতি ৰঞ্ঞো, সোত্থি জনপদস্স, অপি চ ৰাজা যদি উদ্ধং খুৰপ্পং মুঞ্চিস্সতি, যাৱতা ৰঞ্ঞো ৱিজিতং, এত্তাৱতা সত্ত ৱস্সানি দেৱো ন ৱস্সিস্সতী’তি. ‘সোত্থি, ভদ্দন্তে, হোতু ৰঞ্ঞো সোত্থি জনপদস্স দেৱো চ ৱস্সতূ’তি. ‘সোত্থি ভৱিস্সতি ৰঞ্ঞো সোত্থি জনপদস্স দেৱো চ ৱস্সিস্সতি, অপি চ ৰাজা জেট্ঠকুমাৰে খুৰপ্পং পতিট্ঠাপেতু, সোত্থি কুমাৰো পল্লোমো ভৱিস্সতী’তি. অথ খো, মাণৱকা, অমচ্চা ওক্কাকস্স আৰোচেসুং – ‘ওক্কাকো জেট্ঠকুমাৰে খুৰপ্পং পতিট্ঠাপেতু. সোত্থি কুমাৰো পল্লোমো ভৱিস্সতী’তি. অথ খো ৰাজা ওক্কাকো জেট্ঠকুমাৰে খুৰপ্পং পতিট্ঠপেসি, সোত্থি কুমাৰো পল্লোমো সমভৱি. অথ খো তস্স ৰাজা ওক্কাকো ভীতো সংৱিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ব্ৰহ্মদণ্ডেন তজ্জিতো মদ্দৰূপিং ধীতৰং অদাসি. মা খো তুম্হে, মাণৱকা, অম্বট্ঠং মাণৱং অতিবাড়্হং দাসিপুত্তৱাদেন নিম্মাদেথ, উড়াৰো সো কণ্হো ইসি অহোসী’’তি.
খত্তিযসেট্ঠভাৱো
২৭৫. অথ খো ভগৱা অম্বট্ঠং মাণৱং আমন্তেসি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ খত্তিযকুমাৰো ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেয্য, তেসং সংৱাসমন্ৱায পুত্তো জাযেথ. যো সো খত্তিযকুমাৰেন ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, অপি নু সো লভেথ ব্ৰাহ্মণেসু আসনং ৱা উদকং ৱা’’তি? ‘‘লভেথ, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা ভোজেয্যুং সদ্ধে ৱা থালিপাকে ৱা যঞ্ঞে ৱা পাহুনে ৱা’’তি? ‘‘ভোজেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা মন্তে ৱাচেয্যুং ৱা নো ৱা’’তি? ‘‘ৱাচেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনুস্স ইত্থীসু আৱটং ৱা অস্স অনাৱটং ৱা’’তি? ‘‘অনাৱটং হিস্স, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘মাতিতো হি, ভো গোতম, অনুপপন্নো’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ ব্ৰাহ্মণকুমাৰো খত্তিযকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেয্য, তেসং সংৱাসমন্ৱায পুত্তো জাযেথ. যো সো ব্ৰাহ্মণকুমাৰেন খত্তিযকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, অপিনু সো লভেথ ব্ৰাহ্মণেসু আসনং ৱা উদকং ৱা’’তি? ‘‘লভেথ, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা ভোজেয্যুং সদ্ধে ৱা থালিপাকে ৱা যঞ্ঞে ৱা পাহুনে ৱা’’তি? ‘‘ভোজেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা মন্তে ৱাচেয্যুং ৱা নো ৱা’’তি? ‘‘ৱাচেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনুস্স ইত্থীসু আৱটং ৱা অস্স অনাৱটং ৱা’’তি? ‘‘অনাৱটং হিস্স, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং খত্তিযা খত্তিযাভিসেকেন অভিসিঞ্চেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পিতিতো হি, ভো গোতম, অনুপপন্নো’’তি.
২৭৬. ‘‘ইতি খো, অম্বট্ঠ, ইত্থিযা ৱা ইত্থিং কৰিত্ৱা পুৰিসেন ৱা পুৰিসং কৰিত্ৱা খত্তিযাৱ সেট্ঠা, হীনা ব্ৰাহ্মণা. তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণং কিস্মিঞ্চিদেৱ পকৰণে খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা ভস্সপুটেন ৱধিত্ৱা ৰট্ঠা ৱা নগৰা ৱা পব্বাজেয্যুং. অপিনু সো লভেথ ব্ৰাহ্মণেসু আসনং ৱা উদকং ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা ভোজেয্যুং সদ্ধে ৱা থালিপাকে ৱা যঞ্ঞে ৱা পাহুনে ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা মন্তে ৱাচেয্যুং ৱা নো ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনুস্স ইত্থীসু আৱটং ৱা অস্স অনাৱটং ৱা’’তি? ‘‘আৱটং হিস্স, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ খত্তিযা খত্তিযং কিস্মিঞ্চিদেৱ পকৰণে খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা ভস্সপুটেন ৱধিত্ৱা ৰট্ঠা ৱা নগৰা ৱা পব্বাজেয্যুং. অপিনু সো লভেথ ব্ৰাহ্মণেসু আসনং ৱা উদকং ৱা’’তি? ‘‘লভেথ, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা ভোজেয্যুং সদ্ধে ৱা থালিপাকে ৱা যঞ্ঞে ৱা পাহুনে ৱা’’তি? ‘‘ভোজেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনু নং ব্ৰাহ্মণা মন্তে ৱাচেয্যুং ৱা নো ৱা’’তি? ‘‘ৱাচেয্যুং, ভো গোতম’’. ‘‘অপিনুস্স ইত্থীসু আৱটং ৱা অস্স অনাৱটং ৱা’’তি? ‘‘অনাৱটং হিস্স, ভো গোতম’’.
২৭৭. ‘‘এত্তাৱতা খো, অম্বট্ঠ, খত্তিযো পৰমনিহীনতং পত্তো হোতি, যদেৱ নং খত্তিযা খুৰমুণ্ডং কৰিত্ৱা ভস্সপুটেন ৱধিত্ৱা ৰট্ঠা ৱা নগৰা ৱা পব্বাজেন্তি. ইতি খো, অম্বট্ঠ, যদা খত্তিযো পৰমনিহীনতং পত্তো হোতি, তদাপি খত্তিযাৱ সেট্ঠা, হীনা ব্ৰাহ্মণা. ব্ৰহ্মুনা পেসা, অম্বট্ঠ [ব্ৰহ্মুনাপি অম্বট্ঠ (ক.), ব্ৰহ্মুনাপি এসো অম্বট্ঠ (পী.)], সনঙ্কুমাৰেন গাথা ভাসিতা –
‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং,
যে গোত্তপটিসাৰিনো;
ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো,
সো সেট্ঠো দেৱমানুসে’তি.
‘‘সা খো পনেসা, অম্বট্ঠ, ব্ৰহ্মুনা সনঙ্কুমাৰেন গাথা সুগীতা নো দুগ্গীতা, সুভাসিতা নো দুব্ভাসিতা, অত্থসংহিতা নো অনত্থসংহিতা, অনুমতা মযা. অহম্পি হি, অম্বট্ঠ, এৱং ৱদামি –
‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং,
যে গোত্তপটিসাৰিনো;
ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো,
সো সেট্ঠো দেৱমানুসে’তি.
ভাণৱাৰো পঠমো.
ৱিজ্জাচৰণকথা
২৭৮. ‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, চৰণং, কতমা চ পন সা ৱিজ্জা’’তি? ‘‘ন খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায জাতিৱাদো ৱা ৱুচ্চতি, গোত্তৱাদো ৱা ৱুচ্চতি, মানৱাদো ৱা ৱুচ্চতি – ‘অৰহসি ৱা মং ত্ৱং, ন ৱা মং ত্ৱং অৰহসী’তি. যত্থ খো, অম্বট্ঠ, আৱাহো ৱা হোতি, ৱিৱাহো ৱা হোতি, আৱাহৱিৱাহো ৱা হোতি, এত্থেতং ৱুচ্চতি জাতিৱাদো ৱা ইতিপি গোত্তৱাদো ৱা ইতিপি মানৱাদো ৱা ইতিপি – ‘অৰহসি ৱা মং ত্ৱং, ন ৱা মং ত্ৱং অৰহসী’তি. যে হি কেচি অম্বট্ঠ জাতিৱাদৱিনিবদ্ধা ৱা গোত্তৱাদৱিনিবদ্ধা ৱা মানৱাদৱিনিবদ্ধা ৱা আৱাহৱিৱাহৱিনিবদ্ধা ৱা, আৰকা তে অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায. পহায খো, অম্বট্ঠ, জাতিৱাদৱিনিবদ্ধঞ্চ গোত্তৱাদৱিনিবদ্ধঞ্চ মানৱাদৱিনিবদ্ধঞ্চ আৱাহৱিৱাহৱিনিবদ্ধঞ্চ অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায সচ্ছিকিৰিযা হোতী’’তি.
২৭৯. ‘‘কতমং পন তং, ভো গোতম, চৰণং, কতমা চ সা ৱিজ্জা’’তি? ‘‘ইধ, অম্বট্ঠ, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা. সো ইমং লোকং সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজং সদেৱমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৱা গহপতিপুত্তো ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি…পে… (যথা ১৯১ আদযো অনুচ্ছেদা, এৱং ৱিত্থাৰেতব্বং).…
‘‘সো ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি, ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি, সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি, ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… ইদম্পিস্স হোতি চৰণস্মিং. ইদং খো তং, অম্বট্ঠ, চৰণং.
‘‘সো এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতি…পে… ইদম্পিস্স হোতি ৱিজ্জায…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি, ইদম্পিস্স হোতি ৱিজ্জায. অযং খো সা, অম্বট্ঠ, ৱিজ্জা.
‘‘অযং ৱুচ্চতি, অম্বট্ঠ, ভিক্খু ‘ৱিজ্জাসম্পন্নো’ ইতিপি, ‘চৰণসম্পন্নো’ ইতিপি, ‘ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো’ ইতিপি. ইমায চ অম্বট্ঠ ৱিজ্জাসম্পদায চৰণসম্পদায চ অঞ্ঞা ৱিজ্জাসম্পদা চ চৰণসম্পদা চ উত্তৰিতৰা ৱা পণীততৰা ৱা নত্থি.
চতুঅপাযমুখং
২৮০. ‘‘ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায চত্তাৰি অপাযমুখানি ভৱন্তি. কতমানি চত্তাৰি? ইধ, অম্বট্ঠ, একচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইমঞ্ঞেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো খাৰিৱিধমাদায [খাৰিৱিৱিধমাদায (সী. স্যা. পী.)] অৰঞ্ঞাযতনং অজ্ঝোগাহতি – ‘পৱত্তফলভোজনো ভৱিস্সামী’তি. সো অঞ্ঞদত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱ পৰিচাৰকো সম্পজ্জতি. ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায ইদং পঠমং অপাযমুখং ভৱতি.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কুদালপিটকং [কুদ্দালপিটকং (সী. স্যা. পী.)] আদায অৰঞ্ঞৱনং অজ্ঝোগাহতি – ‘কন্দমূলফলভোজনো ভৱিস্সামী’তি. সো অঞ্ঞদত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱ পৰিচাৰকো সম্পজ্জতি. ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায ইদং দুতিযং অপাযমুখং ভৱতি.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কন্দমূলফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো গামসামন্তং ৱা নিগমসামন্তং ৱা অগ্যাগাৰং কৰিত্ৱা অগ্গিং পৰিচৰন্তো অচ্ছতি. সো অঞ্ঞদত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱ পৰিচাৰকো সম্পজ্জতি. ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায ইদং ততিযং অপাযমুখং ভৱতি.
‘‘পুন চপৰং, অম্বট্ঠ, ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইমং চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কন্দমূলফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো অগ্গিপাৰিচৰিযঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো চাতুমহাপথে চতুদ্ৱাৰং অগাৰং কৰিত্ৱা অচ্ছতি – ‘যো ইমাহি চতূহি দিসাহি আগমিস্সতি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা, তমহং যথাসত্তি যথাবলং পটিপূজেস্সামী’তি. সো অঞ্ঞদত্থু ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নস্সেৱ পৰিচাৰকো সম্পজ্জতি. ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায ইদং চতুত্থং অপাযমুখং ভৱতি. ইমায খো, অম্বট্ঠ, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায ইমানি চত্তাৰি অপাযমুখানি ভৱন্তি.
২৮১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, অপিনু ত্ৱং ইমায অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায সন্দিস্সসি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘কোচাহং, ভো গোতম, সাচৰিযকো, কা চ অনুত্তৰা ৱিজ্জাচৰণসম্পদা? আৰকাহং, ভো গোতম, অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায সাচৰিযকো’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, অপিনু ত্ৱং ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো খাৰিৱিধমাদায অৰঞ্ঞৱনমজ্ঝোগাহসি সাচৰিযকো – ‘পৱত্তফলভোজনো ভৱিস্সামী’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, অপিনু ত্ৱং ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কুদালপিটকং আদায অৰঞ্ঞৱনমজ্ঝোগাহসি সাচৰিযকো – ‘কন্দমূলফলভোজনো ভৱিস্সামী’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, অপিনু ত্ৱং ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কন্দমূলফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো গামসামন্তং ৱা নিগমসামন্তং ৱা অগ্যাগাৰং কৰিত্ৱা অগ্গিং পৰিচৰন্তো অচ্ছসি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, অপিনু ত্ৱং ইমঞ্চেৱ অনুত্তৰং ৱিজ্জাচৰণসম্পদং অনভিসম্ভুণমানো পৱত্তফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো কন্দমূলফলভোজনতঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো অগ্গিপাৰিচৰিযঞ্চ অনভিসম্ভুণমানো চাতুমহাপথে চতুদ্ৱাৰং অগাৰং কৰিত্ৱা অচ্ছসি সাচৰিযকো – ‘যো ইমাহি চতূহি দিসাহি আগমিস্সতি সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা, তং মযং যথাসত্তি যথাবলং পটিপূজেস্সামা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
২৮২. ‘‘ইতি খো, অম্বট্ঠ, ইমায চেৱ ত্ৱং অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায পৰিহীনো সাচৰিযকো. যে চিমে অনুত্তৰায ৱিজ্জাচৰণসম্পদায চত্তাৰি অপাযমুখানি ভৱন্তি, ততো চ ত্ৱং পৰিহীনো সাচৰিযকো. ভাসিতা খো পন তে এসা, অম্বট্ঠ, আচৰিযেন ব্ৰাহ্মণেন পোক্খৰসাতিনা ৱাচা – ‘কে চ মুণ্ডকা সমণকা ইব্ভা কণ্হা বন্ধুপাদাপচ্চা, কা চ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং সাকচ্ছা’তি অত্তনা আপাযিকোপি অপৰিপূৰমানো. পস্স, অম্বট্ঠ, যাৱ অপৰদ্ধঞ্চ তে ইদং আচৰিযস্স ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স.
পুব্বকইসিভাৱানুযোগো
২৮৩. ‘‘ব্ৰাহ্মণো খো পন, অম্বট্ঠ, পোক্খৰসাতি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স দত্তিকং ভুঞ্জতি. তস্স ৰাজা পসেনদি কোসলো সম্মুখীভাৱম্পি ন দদাতি. যদাপি তেন মন্তেতি, তিৰোদুস্সন্তেন মন্তেতি. যস্স খো পন, অম্বট্ঠ, ধম্মিকং পযাতং ভিক্খং পটিগ্গণ্হেয্য, কথং তস্স ৰাজা পসেনদি কোসলো সম্মুখীভাৱম্পি ন দদেয্য. পস্স, অম্বট্ঠ, যাৱ অপৰদ্ধঞ্চ তে ইদং আচৰিযস্স ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স.
২৮৪. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, ইধ ৰাজা পসেনদি কোসলো হত্থিগীৱায ৱা নিসিন্নো অস্সপিট্ঠে ৱা নিসিন্নো ৰথূপত্থৰে ৱা ঠিতো উগ্গেহি ৱা ৰাজঞ্ঞেহি ৱা কিঞ্চিদেৱ মন্তনং মন্তেয্য. সো তম্হা পদেসা অপক্কম্ম একমন্তং তিট্ঠেয্য. অথ আগচ্ছেয্য সুদ্দো ৱা সুদ্দদাসো ৱা, তস্মিং পদেসে ঠিতো তদেৱ মন্তনং মন্তেয্য – ‘এৱম্পি ৰাজা পসেনদি কোসলো আহ, এৱম্পি ৰাজা পসেনদি কোসলো আহা’তি. অপিনু সো ৰাজভণিতং ৱা ভণতি ৰাজমন্তনং ৱা মন্তেতি? এত্তাৱতা সো অস্স ৰাজা ৱা ৰাজমত্তো ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
২৮৫. ‘‘এৱমেৱ খো ত্ৱং, অম্বট্ঠ, যে তে অহেসুং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি [যমদগ্গি (ক.)] অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু – ‘ত্যাহং মন্তে অধিযামি সাচৰিযকো’তি, তাৱতা ত্ৱং ভৱিস্সসি ইসি ৱা ইসিত্থায ৱা পটিপন্নোতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
২৮৬. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অম্বট্ঠ, কিন্তি তে সুতং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং – যে তে অহেসুং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভৰণা [আমুত্তমালাভৰণা (সী. স্যা. পী.)] ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘…পে… এৱং সু তে সালীনং ওদনং সুচিমংসূপসেচনং ৱিচিতকাড়কং অনেকসূপং অনেকব্যঞ্জনং পৰিভুঞ্জন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘…পে… এৱং সু তে ৱেঠকনতপস্সাহি নাৰীহি পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘…পে… এৱং সু তে কুত্তৱালেহি ৱড়ৱাৰথেহি দীঘাহি পতোদলট্ঠীহি ৱাহনে ৱিতুদেন্তা ৱিপৰিযাযন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘…পে… এৱং সু তে উক্কিণ্ণপৰিখাসু ওক্খিত্তপলিঘাসু নগৰূপকাৰিকাসু দীঘাসিৱুধেহি [দীঘাসিবদ্ধেহি (স্যা. পী.)] পুৰিসেহি ৰক্খাপেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘ইতি খো, অম্বট্ঠ, নেৱ ত্ৱং ইসি ন ইসিত্থায পটিপন্নো সাচৰিযকো. যস্স খো পন, অম্বট্ঠ, মযি কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা সো মং পঞ্হেন, অহং ৱেয্যাকৰণেন সোধিস্সামী’’তি.
দ্ৱেলক্খণাদস্সনং
২৮৭. অথ খো ভগৱা ৱিহাৰা নিক্খম্ম চঙ্কমং অব্ভুট্ঠাসি. অম্বট্ঠোপি মাণৱো ৱিহাৰা নিক্খম্ম চঙ্কমং অব্ভুট্ঠাসি. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো ভগৱন্তং চঙ্কমন্তং অনুচঙ্কমমানো ভগৱতো কাযে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি সমন্নেসি. অদ্দসা খো অম্বট্ঠো মাণৱো ভগৱতো কাযে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি যেভুয্যেন ঠপেত্ৱা দ্ৱে. দ্ৱীসু মহাপুৰিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৱত্থগুয্হে পহূতজিৱ্হতায চ.
২৮৮. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘পস্সতি খো মে অযং অম্বট্ঠো মাণৱো দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি যেভুয্যেন ঠপেত্ৱা দ্ৱে. দ্ৱীসু মহাপুৰিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৱত্থগুয্হে পহূতজিৱ্হতায চা’’তি. অথ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাসি যথা অদ্দস অম্বট্ঠো মাণৱো ভগৱতো কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং. অথ খো ভগৱা জিৱ্হং নিন্নামেত্ৱা উভোপি কণ্ণসোতানি অনুমসি পটিমসি, উভোপি নাসিকসোতানি অনুমসি পটিমসি, কেৱলম্পি নলাটমণ্ডলং জিৱ্হায ছাদেসি. অথ খো অম্বট্ঠস্স মাণৱস্স এতদহোসি – ‘‘সমন্নাগতো খো সমণো গোতমো দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি পৰিপুণ্ণেহি, নো অপৰিপুণ্ণেহী’’তি. ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘হন্দ চ দানি মযং, ভো গোতম, গচ্ছাম, বহুকিচ্চা মযং বহুকৰণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৱং, অম্বট্ঠ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো ৱড়ৱাৰথমাৰুয্হ পক্কামি.
২৮৯. তেন খো পন সমযেন ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি উক্কট্ঠায নিক্খমিত্ৱা মহতা ব্ৰাহ্মণগণেন সদ্ধিং সকে আৰামে নিসিন্নো হোতি অম্বট্ঠংযেৱ মাণৱং পটিমানেন্তো. অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো যেন সকো আৰামো তেন পাযাসি. যাৱতিকা যানস্স ভূমি, যানেন গন্ত্ৱা যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ যেন ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ব্ৰাহ্মণং পোক্খৰসাতিং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
২৯০. একমন্তং নিসিন্নং খো অম্বট্ঠং মাণৱং ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি, তাত অম্বট্ঠ, অদ্দস তং ভৱন্তং গোতম’’ন্তি? ‘‘অদ্দসাম খো মযং, ভো, তং ভৱন্তং গোতম’’ন্তি. ‘‘কচ্চি, তাত অম্বট্ঠ, তং ভৱন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৱ সদ্দো অব্ভুগ্গতো নো অঞ্ঞথা; কচ্চি পন সো ভৱং গোতমো তাদিসো নো অঞ্ঞাদিসো’’তি? ‘‘তথা সন্তংযেৱ, ভো, তং ভৱন্তং গোতমং সদ্দো অব্ভুগ্গতো নো অঞ্ঞথা, তাদিসোৱ সো ভৱং গোতমো নো অঞ্ঞাদিসো. সমন্নাগতো চ সো ভৱং গোতমো দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি পৰিপুণ্ণেহি নো অপৰিপুণ্ণেহী’’তি. ‘‘অহু পন তে, তাত অম্বট্ঠ, সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি? ‘‘অহু খো মে, ভো, সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি. ‘‘যথা কথং পন তে, তাত অম্বট্ঠ, অহু সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি? অথ খো অম্বট্ঠো মাণৱো যাৱতকো [যাৱতিকো (ক. পী.)] অহোসি ভগৱতা সদ্ধিং কথাসল্লাপো, তং সব্বং ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স আৰোচেসি.
২৯১. এৱং ৱুত্তে, ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি অম্বট্ঠং মাণৱং এতদৱোচ – ‘‘অহো ৱত ৰে অম্হাকং পণ্ডিতক [পণ্ডিতকা], অহো ৱত ৰে অম্হাকং বহুস্সুতক [বহুস্সুতকা], অহো ৱত ৰে অম্হাকং তেৱিজ্জক [তেৱিজ্জকা], এৱৰূপেন কিৰ, ভো, পুৰিসো অত্থচৰকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্য. যদেৱ খো ত্ৱং, অম্বট্ঠ, তং ভৱন্তং গোতমং এৱং আসজ্জ আসজ্জ অৱচাসি, অথ খো সো ভৱং গোতমো অম্হেপি এৱং উপনেয্য উপনেয্য অৱচ. অহো ৱত ৰে অম্হাকং পণ্ডিতক, অহো ৱত ৰে অম্হাকং বহুস্সুতক, অহো ৱত ৰে অম্হাকং তেৱিজ্জক, এৱৰূপেন কিৰ, ভো, পুৰিসো অত্থচৰকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জেয্যা’’তি, কুপিতো [সো কুপিতো (পী.)] অনত্তমনো অম্বট্ঠং মাণৱং পদসাযেৱ পৱত্তেসি. ইচ্ছতি চ তাৱদেৱ ভগৱন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুং.
পোক্খৰসাতিবুদ্ধুপসঙ্কমনং
২৯২. অথ খো তে ব্ৰাহ্মণা ব্ৰাহ্মণং পোক্খৰসাতিং এতদৱোচুং – ‘‘অতিৱিকালো খো, ভো, অজ্জ সমণং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিতুং. স্ৱেদানি [দানি স্ৱে (সী. ক.)] ভৱং পোক্খৰসাতি সমণং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সতী’’তি. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি সকে নিৱেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা যানে আৰোপেত্ৱা উক্কাসু ধাৰিযমানাসু উক্কট্ঠায নিয্যাসি, যেন ইচ্ছানঙ্গলৱনসণ্ডো তেন পাযাসি. যাৱতিকা যানস্স ভূমি যানেন গন্ত্ৱা, যানা পচ্চোৰোহিত্ৱা পত্তিকোৱ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি. উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
২৯৩. একমন্তং নিসিন্নো খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘আগমা নু খো ইধ, ভো গোতম, অম্হাকং অন্তেৱাসী অম্বট্ঠো মাণৱো’’তি? ‘‘আগমা খো তে [তেধ (স্যা.), তে ইধ (পী.)], ব্ৰাহ্মণ, অন্তেৱাসী অম্বট্ঠো মাণৱো’’তি. ‘‘অহু পন তে, ভো গোতম, অম্বট্ঠেন মাণৱেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি? ‘‘অহু খো মে, ব্ৰাহ্মণ, অম্বট্ঠেন মাণৱেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি. ‘‘যথাকথং পন তে, ভো গোতম, অহু অম্বট্ঠেন মাণৱেন সদ্ধিং কোচিদেৱ কথাসল্লাপো’’তি? অথ খো ভগৱা যাৱতকো অহোসি অম্বট্ঠেন মাণৱেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো, তং সব্বং ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স আৰোচেসি. এৱং ৱুত্তে, ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘বালো, ভো গোতম, অম্বট্ঠো মাণৱো, খমতু ভৱং গোতমো অম্বট্ঠস্স মাণৱস্সা’’তি. ‘‘সুখী হোতু, ব্ৰাহ্মণ, অম্বট্ঠো মাণৱো’’তি.
২৯৪. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱতো কাযে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি সমন্নেসি. অদ্দসা খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱতো কাযে দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি যেভুয্যেন ঠপেত্ৱা দ্ৱে. দ্ৱীসু মহাপুৰিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৱত্থগুয্হে পহূতজিৱ্হতায চ.
২৯৫. অথ খো ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘পস্সতি খো মে অযং ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি যেভুয্যেন ঠপেত্ৱা দ্ৱে. দ্ৱীসু মহাপুৰিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৱিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৱত্থগুয্হে, পহূতজিৱ্হতায চা’’তি. অথ খো ভগৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাসি যথা অদ্দস ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱতো কোসোহিতং ৱত্থগুয্হং. অথ খো ভগৱা জিৱ্হং নিন্নামেত্ৱা উভোপি কণ্ণসোতানি অনুমসি পটিমসি, উভোপি নাসিকসোতানি অনুমসি পটিমসি, কেৱলম্পি নলাটমণ্ডলং জিৱ্হায ছাদেসি.
২৯৬. অথ খো ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স এতদহোসি – ‘‘সমন্নাগতো খো সমণো গোতমো দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণেহি পৰিপুণ্ণেহি নো অপৰিপুণ্ণেহী’’তি. ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অধিৱাসেতু মে ভৱং গোতমো অজ্জতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
২৯৭. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱন্তং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৱাৰেসি, মাণৱকাপি ভিক্খুসঙ্ঘং. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
২৯৮. একমন্তং নিসিন্নস্স খো ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স ভগৱা অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং; কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং, নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৱা অঞ্ঞাসি ব্ৰাহ্মণং পোক্খৰসাতিং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৱিনীৱৰণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা, তং পকাসেসি – দুক্খং সমুদযং নিৰোধং মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৱত্থং অপগতকাড়কং সম্মদেৱ ৰজনং পটিগ্গণ্হেয্য; এৱমেৱ ব্ৰাহ্মণস্স পোক্খৰসাতিস্স তস্মিঞ্ঞেৱ আসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
পোক্খৰসাতিউপাসকত্তপটিৱেদনা
২৯৯. অথ খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো পৰিযোগাড়্হধম্মো তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো ৱিগতকথংকথো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো অপৰপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম. সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য, ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি; এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো গোতম, সপুত্তো সভৰিযো সপৰিসো সামচ্চো ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গতং. যথা চ ভৱং গোতমো উক্কট্ঠায অঞ্ঞানি উপাসককুলানি উপসঙ্কমতি, এৱমেৱ ভৱং গোতমো পোক্খৰসাতিকুলং উপসঙ্কমতু. তত্থ যে তে মাণৱকা ৱা মাণৱিকা ৱা ভৱন্তং গোতমং অভিৱাদেস্সন্তি ৱা পচ্চুট্ঠিস্সন্তি [পচ্চুট্ঠস্সন্তি (পী.)] ৱা আসনং ৱা উদকং ৱা দস্সন্তি চিত্তং ৱা পসাদেস্সন্তি, তেসং তং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি. ‘‘কল্যাণং ৱুচ্চতি, ব্ৰাহ্মণা’’তি.
অম্বট্ঠসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.