১৩. তেৱিজ্জসুত্তং

৫১৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি যেন মনসাকটং নাম কোসলানং ব্ৰাহ্মণগামো তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা মনসাকটে ৱিহৰতি উত্তৰেন মনসাকটস্স অচিৰৱতিযা নদিযা তীৰে অম্বৱনে.

৫১৯. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা ব্ৰাহ্মণমহাসালা মনসাকটে পটিৱসন্তি, সেয্যথিদং – চঙ্কী ব্ৰাহ্মণো তাৰুক্খো ব্ৰাহ্মণো পোক্খৰসাতি ব্ৰাহ্মণো জাণুসোণি ব্ৰাহ্মণো তোদেয্যো ব্ৰাহ্মণো অঞ্ঞে চ অভিঞ্ঞাতা অভিঞ্ঞাতা ব্ৰাহ্মণমহাসালা.

৫২০. অথ খো ৱাসেট্ঠভাৰদ্ৱাজানং মাণৱানং জঙ্ঘৱিহাৰং অনুচঙ্কমন্তানং অনুৱিচৰন্তানং মগ্গামগ্গে কথা উদপাদি. অথ খো ৱাসেট্ঠো মাণৱো এৱমাহ – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন পোক্খৰসাতিনা’’তি. ভাৰদ্ৱাজোপি মাণৱো এৱমাহ – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন তাৰুক্খেনা’’তি. নেৱ খো অসক্খি ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভাৰদ্ৱাজং মাণৱং সঞ্ঞাপেতুং, ন পন অসক্খি ভাৰদ্ৱাজো মাণৱোপি ৱাসেট্ঠং মাণৱং সঞ্ঞাপেতুং.

৫২১. অথ খো ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভাৰদ্ৱাজং মাণৱং আমন্তেসি – ‘‘অযং খো, ভাৰদ্ৱাজ, সমণো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো মনসাকটে ৱিহৰতি উত্তৰেন মনসাকটস্স অচিৰৱতিযা নদিযা তীৰে অম্বৱনে. তং খো পন ভৱন্তং গোতমং এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি সত্থা দেৱমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৱা’’তি. আযাম, ভো ভাৰদ্ৱাজ, যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৱা এতমত্থং সমণং গোতমং পুচ্ছিস্সাম. যথা নো সমণো গোতমো ব্যাকৰিস্সতি, তথা নং ধাৰেস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, ভো’’তি খো ভাৰদ্ৱাজো মাণৱো ৱাসেট্ঠস্স মাণৱস্স পচ্চস্সোসি.

মগ্গামগ্গকথা

৫২২. অথ খো ৱাসেট্ঠভাৰদ্ৱাজা মাণৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ভো গোতম, অম্হাকং জঙ্ঘৱিহাৰং অনুচঙ্কমন্তানং অনুৱিচৰন্তানং মগ্গামগ্গে কথা উদপাদি. অহং এৱং ৱদামি – ‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন পোক্খৰসাতিনা’তি. ভাৰদ্ৱাজো মাণৱো এৱমাহ – ‘অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন তাৰুক্খেনা’তি. এত্থ, ভো গোতম, অত্থেৱ ৱিগ্গহো, অত্থি ৱিৱাদো, অত্থি নানাৱাদো’’তি.

৫২৩. ‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, ত্ৱং এৱং ৱদেসি – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন পোক্খৰসাতিনা’’তি. ভাৰদ্ৱাজো মাণৱো এৱমাহ – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায, য্ৱাযং অক্খাতো ব্ৰাহ্মণেন তাৰুক্খেনা’’তি. অথ কিস্মিং পন ৱো, ৱাসেট্ঠ, ৱিগ্গহো, কিস্মিং ৱিৱাদো, কিস্মিং নানাৱাদো’’তি?

৫২৪. ‘‘মগ্গামগ্গে, ভো গোতম. কিঞ্চাপি, ভো গোতম, ব্ৰাহ্মণা নানামগ্গে পঞ্ঞপেন্তি, অদ্ধৰিযা ব্ৰাহ্মণা তিত্তিৰিযা ব্ৰাহ্মণা ছন্দোকা ব্ৰাহ্মণা বৱ্হাৰিজ্ঝা ব্ৰাহ্মণা, অথ খো সব্বানি তানি নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতায.

‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, গামস্স ৱা নিগমস্স ৱা অৱিদূৰে বহূনি চেপি নানামগ্গানি ভৱন্তি, অথ খো সব্বানি তানি গামসমোসৰণানি ভৱন্তি; এৱমেৱ খো, ভো গোতম, কিঞ্চাপি ব্ৰাহ্মণা নানামগ্গে পঞ্ঞপেন্তি, অদ্ধৰিযা ব্ৰাহ্মণা তিত্তিৰিযা ব্ৰাহ্মণা ছন্দোকা ব্ৰাহ্মণা বৱ্হাৰিজ্ঝা ব্ৰাহ্মণা, অথ খো সব্বানি তানি নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’তি.

ৱাসেট্ঠমাণৱানুযোগো

৫২৫. ‘‘নিয্যন্তীতি ৱাসেট্ঠ ৱদেসি’’? ‘‘নিয্যন্তীতি, ভো গোতম, ৱদামি’’. ‘‘নিয্যন্তীতি, ৱাসেট্ঠ, ৱদেসি’’? ‘‘নিয্যন্তীতি, ভো গোতম, ৱদামি’’. ‘‘নিয্যন্তীতি, ৱাসেট্ঠ, ৱদেসি’’? ‘‘নিয্যন্তী’’তি, ভো গোতম, ৱদামি’’.

‘‘কিং পন, ৱাসেট্ঠ, অত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একব্ৰাহ্মণোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘কিং পন, ৱাসেট্ঠ, অত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একাচৰিযোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘কিং পন, ৱাসেট্ঠ, অত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একাচৰিযপাচৰিযোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘কিং পন, ৱাসেট্ঠ, অত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং যাৱ সত্তমা আচৰিযামহযুগা [সত্তমাচৰিযমহযুগা (স্যা.)] যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

৫২৬. ‘‘কিং পন, ৱাসেট্ঠ, যেপি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং [সমীহিতং (স্যা.)], তদনুগাযন্তি, তদনুভাসন্তি, ভাসিতমনুভাসন্তি, ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু. তেপি এৱমাহংসু – ‘মযমেতং জানাম, মযমেতং পস্সাম, যত্থ ৱা ব্ৰহ্মা, যেন ৱা ব্ৰহ্মা, যহিং ৱা ব্ৰহ্মা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

৫২৭. ‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, নত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একব্ৰাহ্মণোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একাচৰিযোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং একাচৰিযপাচৰিযোপি, যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নত্থি কোচি তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং যাৱ সত্তমা আচৰিযামহযুগা যেন ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. যেপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি, তদনুভাসন্তি, ভাসিতমনুভাসন্তি, ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, তেপি ন এৱমাহংসু – ‘মযমেতং জানাম, মযমেতং পস্সাম, যত্থ ৱা ব্ৰহ্মা, যেন ৱা ব্ৰহ্মা, যহিং ৱা ব্ৰহ্মা’তি. তেৱ তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘যং ন জানাম, যং ন পস্সাম, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেম. অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’’তি.

৫২৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, তে ৱত [তেৱ (ক.)], ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যং ন জানন্তি, যং ন পস্সন্তি, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেস্সন্তি. ‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

৫২৯. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, অন্ধৱেণি পৰম্পৰসংসত্তা পুৰিমোপি ন পস্সতি, মজ্ঝিমোপি ন পস্সতি, পচ্ছিমোপি ন পস্সতি. এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, অন্ধৱেণূপমং মঞ্ঞে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং ভাসিতং, পুৰিমোপি ন পস্সতি, মজ্ঝিমোপি ন পস্সতি, পচ্ছিমোপি ন পস্সতি. তেসমিদং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং ভাসিতং হস্সকঞ্ঞেৱ সম্পজ্জতি, নামকঞ্ঞেৱ সম্পজ্জতি, ৰিত্তকঞ্ঞেৱ সম্পজ্জতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৱ সম্পজ্জতি.

৫৩০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, পস্সন্তি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা চন্দিমসূৰিযে, অঞ্ঞে চাপি বহুজনা, যতো চ চন্দিমসূৰিযা উগ্গচ্ছন্তি, যত্থ চ ওগচ্ছন্তি, আযাচন্তি থোমযন্তি পঞ্জলিকা নমস্সমানা অনুপৰিৱত্তন্তী’’তি?

‘‘এৱং, ভো গোতম, পস্সন্তি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা চন্দিমসূৰিযে, অঞ্ঞে চাপি বহুজনা, যতো চ চন্দিমসূৰিযা উগ্গচ্ছন্তি, যত্থ চ ওগচ্ছন্তি, আযাচন্তি থোমযন্তি পঞ্জলিকা নমস্সমানা অনুপৰিৱত্তন্তী’’তি.

৫৩১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, যং পস্সন্তি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা চন্দিমসূৰিযে, অঞ্ঞে চাপি বহুজনা, যতো চ চন্দিমসূৰিযা উগ্গচ্ছন্তি, যত্থ চ ওগচ্ছন্তি, আযাচন্তি থোমযন্তি পঞ্জলিকা নমস্সমানা অনুপৰিৱত্তন্তি, পহোন্তি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা চন্দিমসূৰিযানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতুং – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স চন্দিমসূৰিযানং সহব্যতাযা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, যং পস্সন্তি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা চন্দিমসূৰিযে, অঞ্ঞে চাপি বহুজনা, যতো চ চন্দিমসূৰিযা উগ্গচ্ছন্তি, যত্থ চ ওগচ্ছন্তি, আযাচন্তি থোমযন্তি পঞ্জলিকা নমস্সমানা অনুপৰিৱত্তন্তি, তেসম্পি নপ্পহোন্তি চন্দিমসূৰিযানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতুং – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স চন্দিমসূৰিযানং সহব্যতাযা’’তি.

৫৩২. ‘‘ইতি পন [কিং পন (সী. স্যা. পী.)] ন কিৰ তেৱিজ্জেহি ব্ৰাহ্মণেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযপাচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং যাৱ সত্তমা [সত্তমেহি (?)] আচৰিযামহযুগেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. যেপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি, তদনুভাসন্তি, ভাসিতমনুভাসন্তি, ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, তেপি ন এৱমাহংসু – ‘‘মযমেতং জানাম, মযমেতং পস্সাম, যত্থ ৱা ব্ৰহ্মা, যেন ৱা ব্ৰহ্মা, যহিং ৱা ব্ৰহ্মা’’তি. তেৱ তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘‘যং ন জানাম, যং ন পস্সাম, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেম – অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’তি.

৫৩৩. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যং ন জানন্তি, যং ন পস্সন্তি, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেস্সন্তি – ‘‘অযমেৱ উজুমগ্গো, অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো, নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

জনপদকল্যাণীউপমা

৫৩৪. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, পুৰিসো এৱং ৱদেয্য – ‘‘অহং যা ইমস্মিং জনপদে জনপদকল্যাণী, তং ইচ্ছামি, তং কামেমী’’তি. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং – খত্তিযী ৱা ব্ৰাহ্মণী ৱা ৱেস্সী ৱা সুদ্দী ৱা’’তি? ইতি পুট্ঠো ‘‘নো’’তি ৱদেয্য.

‘‘তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং জনপদকল্যাণিং ইচ্ছসি কামেসি, জানাসি তং জনপদকল্যাণিং – এৱংনামা এৱংগোত্তাতি ৱা, দীঘা ৱা ৰস্সা ৱা মজ্ঝিমা ৱা কাড়ী ৱা সামা ৱা মঙ্গুৰচ্ছৱী ৱাতি, অমুকস্মিং গামে ৱা নিগমে ৱা নগৰে ৱা’’তি? ইতি পুট্ঠো ‘নো’তি ৱদেয্য. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং ন জানাসি ন পস্সসি, তং ত্ৱং ইচ্ছসি কামেসী’’তি? ইতি পুট্ঠো ‘‘আমা’’তি ৱদেয্য.

৫৩৫. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

৫৩৬. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, ন কিৰ তেৱিজ্জেহি ব্ৰাহ্মণেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো, নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো, নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযপাচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং যাৱ সত্তমা আচৰিযামহযুগেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. যেপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি, তদনুভাসন্তি, ভাসিতমনুভাসন্তি, ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, তেপি ন এৱমাহংসু – ‘‘মযমেতং জানাম, মযমেতং পস্সাম, যত্থ ৱা ব্ৰহ্মা, যেন ৱা ব্ৰহ্মা, যহিং ৱা ব্ৰহ্মা’’তি. তেৱ তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘‘যং ন জানাম, যং ন পস্সাম, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেম – অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’তি.

৫৩৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যং ন জানন্তি, যং ন পস্সন্তি, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেস্সন্তি – অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

নিস্সেণীউপমা

৫৩৮. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, পুৰিসো চাতুমহাপথে নিস্সেণিং কৰেয্য – পাসাদস্স আৰোহণায. তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘অম্ভো পুৰিস, যস্স ত্ৱং [যং ত্ৱং (স্যা.)] পাসাদস্স আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোসি, জানাসি তং পাসাদং – পুৰত্থিমায ৱা দিসায দক্খিণায ৱা দিসায পচ্ছিমায ৱা দিসায উত্তৰায ৱা দিসায উচ্চো ৱা নীচো ৱা মজ্ঝিমো ৱা’’তি? ইতি পুট্ঠো ‘‘নো’’তি ৱদেয্য.

‘‘তমেনং এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘অম্ভো পুৰিস, যং ত্ৱং ন জানাসি, ন পস্সসি, তস্স ত্ৱং পাসাদস্স আৰোহণায নিস্সেণিং কৰোসী’’তি? ইতি পুট্ঠো ‘‘আমা’’তি ৱদেয্য.

৫৩৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তস্স পুৰিসস্স অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

৫৪০. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, ন কিৰ তেৱিজ্জেহি ব্ৰাহ্মণেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো, নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো, নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং আচৰিযপাচৰিযেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো, নপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং যাৱ সত্তমা আচৰিযামহযুগেহি ব্ৰহ্মা সক্খিদিট্ঠো. যেপি কিৰ তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তাৰো মন্তানং পৱত্তাৰো, যেসমিদং এতৰহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা পোৰাণং মন্তপদং গীতং পৱুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি, তদনুভাসন্তি, ভাসিতমনুভাসন্তি, ৱাচিতমনুৱাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৱামকো ৱামদেৱো ৱেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীৰসো ভাৰদ্ৱাজো ৱাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, তেপি ন এৱমাহংসু – মযমেতং জানাম, মযমেতং পস্সাম, যত্থ ৱা ব্ৰহ্মা, যেন ৱা ব্ৰহ্মা, যহিং ৱা ব্ৰহ্মাতি. তেৱ তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা এৱমাহংসু – ‘‘যং ন জানাম, যং ন পস্সাম, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেম, অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসহব্যতাযা’’তি.

৫৪১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ননু এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি? ‘‘অদ্ধা খো, ভো গোতম, এৱং সন্তে তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপ্পাটিহীৰকতং ভাসিতং সম্পজ্জতী’’তি.

‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ. তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যং ন জানন্তি, যং ন পস্সন্তি, তস্স সহব্যতায মগ্গং দেসেস্সন্তি. অযমেৱ উজুমগ্গো অযমঞ্জসাযনো নিয্যানিকো নিয্যাতি তক্কৰস্স ব্ৰহ্মসব্যতাযাতি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

অচিৰৱতীনদীউপমা

৫৪২. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, অযং অচিৰৱতী নদী পূৰা উদকস্স সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য পাৰত্থিকো পাৰগৱেসী পাৰগামী পাৰং তৰিতুকামো. সো ওৰিমে তীৰে ঠিতো পাৰিমং তীৰং অৱ্হেয্য – ‘‘এহি পাৰাপাৰং, এহি পাৰাপাৰ’’ন্তি.

৫৪৩. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, অপি নু তস্স পুৰিসস্স অৱ্হাযনহেতু ৱা আযাচনহেতু ৱা পত্থনহেতু ৱা অভিনন্দনহেতু ৱা অচিৰৱতিযা নদিযা পাৰিমং তীৰং ওৰিমং তীৰং আগচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

৫৪৪. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যে ধম্মা ব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে পহায ৱত্তমানা, যে ধম্মা অব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে সমাদায ৱত্তমানা এৱমাহংসু – ‘‘ইন্দমৱ্হযাম, সোমমৱ্হযাম, ৱৰুণমৱ্হযাম, ঈসানমৱ্হযাম, পজাপতিমৱ্হযাম, ব্ৰহ্মমৱ্হযাম, মহিদ্ধিমৱ্হযাম, যমমৱ্হযামা’’তি.

‘‘তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যে ধম্মা ব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে পহায ৱত্তমানা, যে ধম্মা অব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে সমাদায ৱত্তমানা অৱ্হাযনহেতু ৱা আযাচনহেতু ৱা পত্থনহেতু ৱা অভিনন্দনহেতু ৱা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ব্ৰহ্মানং সহব্যূপগা ভৱিস্সন্তী’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

৫৪৫. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, অযং অচিৰৱতী নদী পূৰা উদকস্স সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য পাৰত্থিকো পাৰগৱেসী পাৰগামী পাৰং তৰিতুকামো. সো ওৰিমে তীৰে দড়্হায অন্দুযা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বদ্ধো.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, অপি নু সো পুৰিসো অচিৰৱতিযা নদিযা ওৰিমা তীৰা পাৰিমং তীৰং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

৫৪৬. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, পঞ্চিমে কামগুণা অৰিযস্স ৱিনযে অন্দূতিপি ৱুচ্চন্তি, বন্ধনন্তিপি ৱুচ্চন্তি. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা.

‘‘ইমে খো, ৱাসেট্ঠ, পঞ্চ কামগুণা অৰিযস্স ৱিনযে অন্দূতিপি ৱুচ্চন্তি, বন্ধনন্তিপি ৱুচ্চন্তি. ইমে খো ৱাসেট্ঠ পঞ্চ কামগুণে তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না অনাদীনৱদস্সাৱিনো অনিস্সৰণপঞ্ঞা পৰিভুঞ্জন্তি. তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যে ধম্মা ব্ৰাহ্মণকাৰকা, তে ধম্মে পহায ৱত্তমানা, যে ধম্মা অব্ৰাহ্মণকাৰকা, তে ধম্মে সমাদায ৱত্তমানা পঞ্চ কামগুণে গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোপন্না অনাদীনৱদস্সাৱিনো অনিস্সৰণপঞ্ঞা পৰিভুঞ্জন্তা কামন্দুবন্ধনবদ্ধা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ব্ৰহ্মানং সহব্যূপগা ভৱিস্সন্তী’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

৫৪৭. ‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, অযং অচিৰৱতী নদী পূৰা উদকস্স সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য পাৰত্থিকো পাৰগৱেসী পাৰগামী পাৰং তৰিতুকামো. সো ওৰিমে তীৰে সসীসং পাৰুপিত্ৱা নিপজ্জেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, অপি নু সো পুৰিসো অচিৰৱতিযা নদিযা ওৰিমা তীৰা পাৰিমং তীৰং গচ্ছেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

৫৪৮. ‘‘এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, পঞ্চিমে নীৱৰণা অৰিযস্স ৱিনযে আৱৰণাতিপি ৱুচ্চন্তি, নীৱৰণাতিপি ৱুচ্চন্তি, ওনাহনাতিপি ৱুচ্চন্তি, পৰিযোনাহনাতিপি ৱুচ্চন্তি. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দনীৱৰণং, ব্যাপাদনীৱৰণং, থিনমিদ্ধনীৱৰণং, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৱৰণং, ৱিচিকিচ্ছানীৱৰণং. ইমে খো, ৱাসেট্ঠ, পঞ্চ নীৱৰণা অৰিযস্স ৱিনযে আৱৰণাতিপি ৱুচ্চন্তি, নীৱৰণাতিপি ৱুচ্চন্তি, ওনাহনাতিপি ৱুচ্চন্তি, পৰিযোনাহনাতিপি ৱুচ্চন্তি.

৫৪৯. ‘‘ইমেহি খো, ৱাসেট্ঠ, পঞ্চহি নীৱৰণেহি তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা আৱুটা নিৱুটা ওনদ্ধা [ওফুটা (সী. ক.), ওফুতা (স্যা.)] পৰিযোনদ্ধা. তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা যে ধম্মা ব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে পহায ৱত্তমানা, যে ধম্মা অব্ৰাহ্মণকাৰকা তে ধম্মে সমাদায ৱত্তমানা পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুটা নিৱুটা ওনদ্ধা পৰিযোনদ্ধা [পৰিযোনদ্ধা, তে (স্যা. ক.)] কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ব্ৰহ্মানং সহব্যূপগা ভৱিস্সন্তী’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

সংসন্দনকথা

৫৫০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, কিন্তি তে সুতং ব্ৰাহ্মণানং ৱুদ্ধানং মহল্লকানং আচৰিযপাচৰিযানং ভাসমানানং, সপৰিগ্গহো ৱা ব্ৰহ্মা অপৰিগ্গহো ৱা’’তি? ‘‘অপৰিগ্গহো, ভো গোতম’’. ‘‘সৱেৰচিত্তো ৱা অৱেৰচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অৱেৰচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘সব্যাপজ্জচিত্তো ৱা অব্যাপজ্জচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অব্যাপজ্জচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘সংকিলিট্ঠচিত্তো ৱা অসংকিলিট্ঠচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অসংকিলিট্ঠচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘ৱসৱত্তী ৱা অৱসৱত্তী ৱা’’তি? ‘‘ৱসৱত্তী, ভো গোতম’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, সপৰিগ্গহা ৱা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা অপৰিগ্গহা ৱা’’তি? ‘‘সপৰিগ্গহা, ভো গোতম’’. ‘‘সৱেৰচিত্তা ৱা অৱেৰচিত্তা ৱা’’তি? ‘‘সৱেৰচিত্তা, ভো গোতম’’. ‘‘সব্যাপজ্জচিত্তা ৱা অব্যাপজ্জচিত্তা ৱা’’তি? ‘‘সব্যাপজ্জচিত্তা, ভো গোতম’’. ‘‘সংকিলিট্ঠচিত্তা ৱা অসংকিলিট্ঠচিত্তা ৱা’’তি? ‘‘সংকিলিট্ঠচিত্তা, ভো গোতম’’. ‘‘ৱসৱত্তী ৱা অৱসৱত্তী ৱা’’তি? ‘‘অৱসৱত্তী, ভো গোতম’’.

৫৫১. ‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, সপৰিগ্গহা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা অপৰিগ্গহো ব্ৰহ্মা. অপি নু খো সপৰিগ্গহানং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং অপৰিগ্গহেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, সপৰিগ্গহা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপৰিগ্গহস্স ব্ৰহ্মুনো সহব্যূপগা ভৱিস্সন্তী’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, সৱেৰচিত্তা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা, অৱেৰচিত্তো ব্ৰহ্মা…পে… সব্যাপজ্জচিত্তা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা অব্যাপজ্জচিত্তো ব্ৰহ্মা… সংকিলিট্ঠচিত্তা তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা অসংকিলিট্ঠচিত্তো ব্ৰহ্মা… অৱসৱত্তী তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা ৱসৱত্তী ব্ৰহ্মা, অপি নু খো অৱসৱত্তীনং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং ৱসৱত্তিনা ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, তে ৱত, ৱাসেট্ঠ, অৱসৱত্তী তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ৱসৱত্তিস্স ব্ৰহ্মুনো সহব্যূপগা ভৱিস্সন্তী’’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

৫৫২. ‘‘ইধ খো পন তে, ৱাসেট্ঠ, তেৱিজ্জা ব্ৰাহ্মণা আসীদিত্ৱা [আদিসিত্ৱা (ক.)] সংসীদন্তি, সংসীদিত্ৱা ৱিসাৰং [ৱিসাদং (সী. পী.), ৱিসত্তং (স্যা.)] পাপুণন্তি, সুক্খতৰং [সুক্খতৰণং (ক.)] মঞ্ঞে তৰন্তি. তস্মা ইদং তেৱিজ্জানং ব্ৰাহ্মণানং তেৱিজ্জাইৰিণন্তিপি ৱুচ্চতি, তেৱিজ্জাৱিৱনন্তিপি ৱুচ্চতি, তেৱিজ্জাব্যসনন্তিপি ৱুচ্চতী’’তি.

৫৫৩. এৱং ৱুত্তে, ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম, সমণো গোতমো ব্ৰহ্মানং সহব্যতায মগ্গং জানাতী’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ. আসন্নে ইতো মনসাকটং, ন ইতো দূৰে মনসাকট’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম, আসন্নে ইতো মনসাকটং, ন ইতো দূৰে মনসাকট’’ন্তি.

৫৫৪. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, ইধস্স পুৰিসো মনসাকটে জাতসংৱদ্ধো. তমেনং মনসাকটতো তাৱদেৱ অৱসটং মনসাকটস্স মগ্গং পুচ্ছেয্যুং. সিযা নু খো, ৱাসেট্ঠ, তস্স পুৰিসস্স মনসাকটে জাতসংৱদ্ধস্স মনসাকটস্স মগ্গং পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৱা ৱিত্থাযিতত্তং ৱা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভো গোতম, পুৰিসো মনসাকটে জাতসংৱদ্ধো, তস্স সব্বানেৱ মনসাকটস্স মগ্গানি সুৱিদিতানী’’তি.

‘‘সিযা খো, ৱাসেট্ঠ, তস্স পুৰিসস্স মনসাকটে জাতসংৱদ্ধস্স মনসাকটস্স মগ্গং পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৱা ৱিত্থাযিতত্তং ৱা, ন ত্ৱেৱ তথাগতস্স ব্ৰহ্মলোকে ৱা ব্ৰহ্মলোকগামিনিযা ৱা পটিপদায পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৱা ৱিত্থাযিতত্তং ৱা. ব্ৰহ্মানং চাহং, ৱাসেট্ঠ, পজানামি ব্ৰহ্মলোকঞ্চ ব্ৰহ্মলোকগামিনিঞ্চ পটিপদং, যথা পটিপন্নো চ ব্ৰহ্মলোকং উপপন্নো, তঞ্চ পজানামী’’তি.

৫৫৫. এৱং ৱুত্তে, ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম, সমণো গোতমো ব্ৰহ্মানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতী’’তি. ‘‘সাধু নো ভৱং গোতমো ব্ৰহ্মানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতু উল্লুম্পতু ভৱং গোতমো ব্ৰাহ্মণিং পজ’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ৱাসেট্ঠ, সুণাহি; সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং ভো’’তি খো ৱাসেট্ঠো মাণৱো ভগৱতো পচ্চস্সোসি.

ব্ৰহ্মলোকমগ্গদেসনা

৫৫৬. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘ইধ, ৱাসেট্ঠ, তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অৰহং, সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… (যথা ১৯০-২১২ অনুচ্ছেদেসু এৱং ৱিত্থাৰেতব্বং). এৱং খো, ৱাসেট্ঠ, ভিক্খু সীলসম্পন্নো হোতি…পে… তস্সিমে পঞ্চ নীৱৰণে পহীনে অত্তনি সমনুপস্সতো পামোজ্জং জাযতি, পমুদিতস্স পীতি জাযতি, পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি.

‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি.

‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, বলৱা সঙ্খধমো অপ্পকসিৰেনেৱ চতুদ্দিসা ৱিঞ্ঞাপেয্য; এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, এৱং ভাৱিতায মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্ৰাৱসিস্সতি, ন তং তত্ৰাৱতিট্ঠতি. অযম্পি খো, ৱাসেট্ঠ, ব্ৰহ্মানং সহব্যতায মগ্গো.

‘‘পুন চপৰং, ৱাসেট্ঠ, ভিক্খু কৰুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি. তথা দুতিযং. তথা ততিযং. তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিৰিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৱন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৱিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৱেৰেন অব্যাপজ্জেন ফৰিত্ৱা ৱিহৰতি.

‘‘সেয্যথাপি, ৱাসেট্ঠ, বলৱা সঙ্খধমো অপ্পকসিৰেনেৱ চতুদ্দিসা ৱিঞ্ঞাপেয্য. এৱমেৱ খো, ৱাসেট্ঠ, এৱং ভাৱিতায উপেক্খায চেতোৱিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্ৰাৱসিস্সতি, ন তং তত্ৰাৱতিট্ঠতি. অযং খো, ৱাসেট্ঠ, ব্ৰহ্মানং সহব্যতায মগ্গো.

৫৫৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱাসেট্ঠ, এৱংৱিহাৰী ভিক্খু সপৰিগ্গহো ৱা অপৰিগ্গহো ৱা’’তি? ‘‘অপৰিগ্গহো, ভো গোতম’’. ‘‘সৱেৰচিত্তো ৱা অৱেৰচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অৱেৰচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘সব্যাপজ্জচিত্তো ৱা অব্যাপজ্জচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অব্যাপজ্জচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘সংকিলিট্ঠচিত্তো ৱা অসংকিলিট্ঠচিত্তো ৱা’’তি? ‘‘অসংকিলিট্ঠচিত্তো, ভো গোতম’’. ‘‘ৱসৱত্তী ৱা অৱসৱত্তী ৱা’’তি? ‘‘ৱসৱত্তী, ভো গোতম’’.

‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, অপৰিগ্গহো ভিক্খু, অপৰিগ্গহো ব্ৰহ্মা. অপি নু খো অপৰিগ্গহস্স ভিক্খুনো অপৰিগ্গহেন ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতী’’তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম’’. ‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, সো ৱত ৱাসেট্ঠ অপৰিগ্গহো ভিক্খু কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপৰিগ্গহস্স ব্ৰহ্মুনো সহব্যূপগো ভৱিস্সতী’’তি, ঠানমেতং ৱিজ্জতি.

৫৫৮. ‘‘ইতি কিৰ, ৱাসেট্ঠ, অৱেৰচিত্তো ভিক্খু, অৱেৰচিত্তো ব্ৰহ্মা…পে… অব্যাপজ্জচিত্তো ভিক্খু, অব্যাপজ্জচিত্তো ব্ৰহ্মা… অসংকিলিট্ঠচিত্তো ভিক্খু, অসংকিলিট্ঠচিত্তো ব্ৰহ্মা… ৱসৱত্তী ভিক্খু, ৱসৱত্তী ব্ৰহ্মা, অপি নু খো ৱসৱত্তিস্স ভিক্খুনো ৱসৱত্তিনা ব্ৰহ্মুনা সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতী’’তি? ‘‘এৱং, ভো গোতম’’. ‘‘সাধু, ৱাসেট্ঠ, সো ৱত, ৱাসেট্ঠ, ৱসৱত্তী ভিক্খু কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা ৱসৱত্তিস্স ব্ৰহ্মুনো সহব্যূপগো ভৱিস্সতীতি, ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তি.

৫৫৯. এৱং ৱুত্তে, ৱাসেট্ঠভাৰদ্ৱাজা মাণৱা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য ‘চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তী’তি. এৱমেৱং ভোতা গোতমেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছাম, ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সৰণং গতে’’তি.

তেৱিজ্জসুত্তং নিট্ঠিতং তেৰসমং.