ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা
১. ইদানি
‘‘তেনাতিআদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকাৰতো;
দস্সযন্তো কৰিস্সামি, ৱিনযস্সত্থৱণ্ণন’’ন্তি.
ৱুত্তত্তা তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱাতিআদীনং অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামি. সেয্যথিদং – তেনাতি অনিযমনিদ্দেসৱচনং. তস্স সৰূপেন অৱুত্তেনপি অপৰভাগে অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৱচনেন পটিনিদ্দেসো কাতব্বো. অপৰভাগে হি ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পৰিৱিতক্কো সিদ্ধো. তস্মা যেন সমযেন সো পৰিৱিতক্কো উদপাদি, তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতি এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. অযঞ্হি সব্বস্মিম্পি ৱিনযে যুত্তি, যদিদং যত্থ যত্থ ‘‘তেনা’’তি ৱুচ্চতি তত্থ তত্থ পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱা অত্থতো সিদ্ধেন ‘‘যেনা’’তি ইমিনা ৱচনেন পটিনিদ্দেসো কাতব্বোতি.
তত্ৰিদং মুখমত্তনিদস্সনং – ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, ভিক্খূনং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সামি, যেন সুদিন্নো মেথুনং ধম্মং পটিসেৱি; যস্মা পটিসেৱি, তস্মা পঞ্ঞপেস্সামী’’তি ৱুত্তং হোতি. এৱং তাৱ পুব্বে অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৱচনেন পটিনিদ্দেসো যুজ্জতি. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি, যেন সমযেন ধনিযো কুম্ভকাৰপুত্তো ৰঞ্ঞো দাৰূনি অদিন্নং আদিযীতি এৱং পচ্ছা অত্থতো সিদ্ধেন যেনাতি ইমিনা ৱচনেন পটিনিদ্দেসো যুজ্জতীতি ৱুত্তো তেনাতি ৱচনস্স অত্থো. সমযেনাতি এত্থ পন সমযসদ্দো তাৱ –
সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতু-দিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স – ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭) এৱমাদীসু সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তি (অ. নি. ৮.২৯) এৱমাদীসু খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তি (পাচি. ৩৫৮) এৱমাদীসু কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তি এৱমাদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি – ‘ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি – ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তি (ম. নি. ২.১৩৫) এৱমাদীসু হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তি (ম. নি. ২.২৬০) এৱমাদীসু দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯);
এৱমাদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৮) এৱমাদীসু পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.৮) এৱমাদীসু পটিৱেধো অত্থো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তস্মা যেন কালেন আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনহেতুভূতো পৰিৱিতক্কো উদপাদি, তেন কালেনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এত্থাহ – ‘‘অথ কস্মা যথা সুত্তন্তে ‘একং সময’ন্তি উপযোগৱচনেন নিদ্দেসো কতো, অভিধম্মে চ ‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰ’ন্তি ভুম্মৱচনেন, তথা অকত্ৱা ইধ ‘তেন সমযেনা’তি কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো’’তি? তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৱতো. কথং? সুত্তন্তে তাৱ অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৱতি. যঞ্হি সমযং ভগৱা ব্ৰহ্মজালাদীনি সুত্তন্তানি দেসেসি, অচ্চন্তমেৱ তং সমযং কৰুণাৱিহাৰেন ৱিহাসি; তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ উপযোগনিদ্দেসো কতো. অভিধম্মে চ অধিকৰণত্থো ভাৱেনভাৱলক্খণত্থো চ সম্ভৱতি. অধিকৰণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খিযতি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৱচনেন নিদ্দেসো কতো. ইধ পন হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সাৰিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন কৰণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞাপযন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৱা তত্থ তত্থ ৱিহাসি; তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো. হোতি চেত্থ –
‘‘উপযোগেন ভুম্মেন, তং তং অত্থমপেক্খিয;
অঞ্ঞত্ৰ সমযো ৱুত্তো, কৰণেনেৱ সো ইধা’’তি.
পোৰাণা পন ৱণ্ণযন্তি – ‘একং সময’ন্তি ৱা ‘যস্মিং সমযে’তি ৱা ‘তেন সমযেনা’তি ৱা অভিলাপমত্তভেদো এস, সব্বত্থ ভুম্মমেৱ অত্থো’’তি. তস্মা তেসং লদ্ধিযা ‘‘তেন সমযেনা’’তি ৱুত্তেপি ‘‘তস্মিং সমযে’’তি অত্থো ৱেদিতব্বো.
বুদ্ধো ভগৱাতি ইমেসং পদানং পৰতো অত্থং ৱণ্ণযিস্সাম. ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতি এত্থ পন ৱেৰঞ্জাতি অঞ্ঞতৰস্স নগৰস্সেতং অধিৱচনং, তস্সং ৱেৰঞ্জাযং; সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. ৱিহৰতীতি অৱিসেসেন ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেসু অঞ্ঞতৰৱিহাৰসমঙ্গীপৰিদীপনমেতং, ইধ পন ঠানগমননিসজ্জাসযনপ্পভেদেসু ইৰিযাপথেসু অঞ্ঞতৰইৰিযাপথসমাযোগপৰিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৱা ৱিহৰতিচ্চেৱ ৱেদিতব্বো. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনং অঞ্ঞেন ইৰিযাপথেন ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা অপৰিপতন্তং অত্তভাৱং হৰতি পৱত্তেতি, তস্মা ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.
নড়েৰুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ নড়েৰু নাম যক্খো, পুচিমন্দোতি নিম্বৰুক্খো, মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূলসদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপী’’তি (অ. নি. ৪.১৯৫) -আদীসু মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫) -আদীসু অসাধাৰণহেতুম্হি. ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তিআদীসু সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা নড়েৰুযক্খেন অধিগ্গহিতস্স পুচিমন্দস্স সমীপেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সো কিৰ পুচিমন্দো ৰমণীযো পাসাদিকো অনেকেসং ৰুক্খানং আধিপচ্চং ৱিয কুৰুমানো তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে অহোসি. অথ ভগৱা ৱেৰঞ্জং গন্ত্ৱা পতিৰূপে ঠানে ৱিহৰন্তো তস্স ৰুক্খস্স সমীপে হেট্ঠাভাগে ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি.
তত্থ সিযা যদি তাৱ ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি, ‘‘নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি ন ৱত্তব্বং, অথ তত্থ ৱিহৰতি, ‘‘ৱেৰঞ্জায’’ন্তি ন ৱত্তব্বং, ন হি সক্কা উভযত্থ তেনেৱ সমযেন অপুব্বং অচৰিমং ৱিহৰিতুন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং, ননু অৱোচুম্হ ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৱচন’’ন্তি. তস্মা যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চৰন্তানি ‘‘গঙ্গায চৰন্তি, যমুনায চৰন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি; এৱমিধাপি যদিদং ৱেৰঞ্জায সমীপে নড়েৰুপুচিমন্দমূলং তত্থ ৱিহৰন্তো ৱুচ্চতি ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি. গোচৰগামনিদস্সনত্থং হিস্স ৱেৰঞ্জাৱচনং. পব্বজিতানুৰূপনিৱাসনট্ঠাননিদস্সনত্থং নড়েৰুপুচিমন্দমূলৱচনং.
তত্থ ৱেৰঞ্জাকিত্তনেন আযস্মা উপালিত্থেৰো ভগৱতো গহট্ঠানুগ্গহকৰণং দস্সেতি, নড়েৰুপুচিমন্দমূলকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকৰণং, তথা পুৰিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৱিৱজ্জনং, পচ্ছিমেন ৱত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৱিৱজ্জনুপাযদস্সনং; পুৰিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৱিৱেকাধিমুত্তিং; পুৰিমেন কৰুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন পঞ্ঞায অপগমনং; পুৰিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্ততং, পচ্ছিমেন পৰহিতসুখকৰণে নিৰুপলেপনং; পুৰিমেন ধম্মিকসুখাপৰিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৱিহাৰং, পচ্ছিমেন উত্তৰিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং; পুৰিমেন মনুস্সানং উপকাৰবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৱতানং; পুৰিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৱড্ঢভাৱং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততং; পুৰিমেন ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সানং. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭০) ৱচনতো যদত্থং ভগৱা উপ্পন্নো তদত্থপৰিনিপ্ফাদনং, পচ্ছিমেন যত্থ উপ্পন্নো তদনুৰূপৱিহাৰং. ভগৱা হি পঠমং লুম্বিনীৱনে, দুতিযং বোধিমণ্ডেতি লোকিযলোকুত্তৰায উপ্পত্তিযা ৱনেযেৱ উপ্পন্নো, তেনস্স ৱনেযেৱ ৱিহাৰং দস্সেতীতি এৱমাদিনা নযেনেত্থ অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা.
মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিন্তি এত্থ মহতাতি গুণমহত্তেনপি মহতা; সঙ্খ্যামহত্তেনপি, সো হি ভিক্খুসঙ্ঘো গুণেহিপি মহা অহোসি, যস্মা যো তত্থ পচ্ছিমকো সো সোতাপন্নো; সঙ্খ্যাযপি মহা পঞ্চসতসঙ্খ্যত্তা. ভিক্খূনং সঙ্ঘেন ভিক্খুসঙ্ঘেন; দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্খাতসঙ্ঘাতেন সমণগণেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্তি একতো. পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহীতি পঞ্চ মত্তা এতেসন্তি পঞ্চমত্তানি. মত্তাতি পমাণং ৱুচ্চতি. তস্মা যথা ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি ৱুত্তে ভোজনে মত্তং জানাতি, পমাণং জানাতীতি অত্থো হোতি; এৱমিধাপি তেসং ভিক্খুসতানং পঞ্চ মত্তা পঞ্চপ্পমাণন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ভিক্খূনং সতানি ভিক্খুসতানি, তেহি পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. এতেন যং ৱুত্তং – ‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধি’’ন্তি, এত্থ তস্স মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স সঙ্খ্যামহত্তং দস্সিতং হোতি. পৰতো পনস্স ‘‘নিৰব্বুদো হি, সাৰিপুত্ত ভিক্খুসঙ্ঘো নিৰাদীনৱো অপগতকাড়কো সুদ্ধো সাৰে পতিট্ঠিতো. ইমেসঞ্হি, সাৰিপুত্ত, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং যো পচ্ছিমকো সো সোতাপন্নো’’তি ৱচনেন গুণমহত্তং আৱিভৱিস্সতি.
অস্সোসি খো ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণোতি অস্সোসীতি সুণি উপলভি, সোতদ্ৱাৰসম্পত্তৱচননিগ্ঘোসানুসাৰেন অঞ্ঞাসি. খোতি পদপূৰণমত্তে অৱধাৰণত্থে ৱা নিপাতো. তত্থ অৱধাৰণত্থেন অস্সোসি এৱ, নাস্স কোচি সৱনন্তৰাযো অহোসীতি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. পদপূৰণেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱ. ৱেৰঞ্জাযং জাতো, ৱেৰঞ্জাযং ভৱো, ৱেৰঞ্জা ৱা অস্স নিৱাসোতি ৱেৰঞ্জো. মাতাপিতূহি কতনামৱসেন পনাযং ‘‘উদযো’’তি ৱুচ্চতি. ব্ৰহ্মং অণতীতি ব্ৰাহ্মণো, মন্তে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইদমেৱ হি জাতিব্ৰাহ্মণানং নিৰুত্তিৱচনং. অৰিযা পন বাহিতপাপত্তা ‘‘ব্ৰাহ্মণা’’তি ৱুচ্চন্তি.
ইদানি যমত্থং ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো অস্সোসি, তং পকাসেন্তো সমণো খলু ভো গোতমোতিআদিমাহ. তত্থ সমিতপাপত্তা সমণোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তং হেতং – ‘‘বাহিতপাপোতি ব্ৰাহ্মণো (ধ. প. ৩৮৮), সমিতপাপত্তা সমণোতি ৱুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫). ভগৱা চ অনুত্তৰেন অৰিযমগ্গেন সমিতপাপো, তেনস্স যথাভুচ্চগুণাধিগতমেতং নামং যদিদং সমণোতি. খলূতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো. ভোতি ব্ৰাহ্মণজাতিকানং জাতিসমুদাগতং আলপনমত্তং. ৱুত্তম্পি হেতং –
‘‘ভোৱাদী নামসো হোতি, সচে হোতি সকিঞ্চনো’’তি. (ধ. প. ৩৯৬; সু. নি. ৬২৫). গোতমোতি ভগৱন্তং গোত্তৱসেন পৰিকিত্তেতি, তস্মা ‘‘সমণো খলু ভো গোতমো’’তি এত্থ সমণো কিৰ ভো গোতমগোত্তোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. সক্যপুত্তোতি ইদং পন ভগৱতো উচ্চাকুলপৰিদীপনং. সক্যকুলা পব্বজিতোতি সদ্ধাপব্বজিতভাৱপৰিদীপনং, কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন অনভিভূতো অপৰিক্খীণংযেৱ, তং কুলং পহায সদ্ধায পব্বজিতোতি ৱুত্তং হোতি. ততো পৰং ৱুত্তত্থমেৱ. তং খো পনাতি ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনং, তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো. কল্যাণোতি কল্যাণগুণসমন্নাগতো; সেট্ঠোতি ৱুত্তং হোতি. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তি এৱ, থুতিঘোসো ৱা.
ইতিপি সো ভগৱাতিআদীসু পন অযং তাৱ যোজনা – সো ভগৱা ইতিপি অৰহং, ইতিপি সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱাতি ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি.
ইদানি ৱিনযধৰানং সুত্তন্তনযকোসল্লত্থং ৱিনযসংৱণ্ণনাৰম্ভে বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায চিত্তসম্পহংসনত্থঞ্চ এতেসং পদানং ৱিত্থাৰনযেন ৱণ্ণনং কৰিস্সামি. তস্মা যং ৱুত্তং – ‘‘সো ভগৱা ইতিপি অৰহ’’ন্তিআদি; তত্থ আৰকত্তা, অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱাতি ইমেহি তাৱ কাৰণেহি সো ভগৱা অৰহন্তি ৱেদিতব্বো. আৰকা হি সো সব্বকিলেসেহি সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতো, মগ্গেন সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তাতি আৰকত্তা অৰহং; তে চানেন কিলেসাৰযো মগ্গেন হতাতি অৰীনং হতত্তাপি অৰহং. যঞ্চেতং অৱিজ্জাভৱতণ্হামযনাভিপুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খাৰাৰং জৰামৰণনেমি আসৱসমুদযমযেন অক্খেন ৱিজ্ঝিত্ৱা তিভৱৰথে সমাযোজিতং অনাদিকালপ্পৱত্তং সংসাৰচক্কং, তস্সানেন বোধিমণ্ডে ৱীৰিযপাদেহি সীলপথৱিযং পতিট্ঠায সদ্ধাহত্থেন কম্মক্খযকৰং ঞাণফৰসুং গহেত্ৱা সব্বে অৰা হতাতি অৰানং হতত্তাপি অৰহং.
অথ ৱা সংসাৰচক্কন্তি অনমতগ্গসংসাৰৱট্টং ৱুচ্চতি, তস্স চ অৱিজ্জা নাভি, মূলত্তা; জৰামৰণং নেমি, পৰিযোসানত্তা; সেসা দস ধম্মা অৰা, অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযন্তত্তা চ. তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জা, কামভৱে চ অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি. ৰূপভৱে অৱিজ্জা ৰূপভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি. অৰূপভৱে অৱিজ্জা অৰূপভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতি. কামভৱে সঙ্খাৰা কামভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযা হোন্তি. এস নযো ইতৰেসু. কামভৱে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং কামভৱে নামৰূপস্স পচ্চযো হোতি, তথা ৰূপভৱে. অৰূপভৱে নামস্সেৱ পচ্চযো হোতি. কামভৱে নামৰূপং কামভৱে সড়াযতনস্স পচ্চযো হোতি. ৰূপভৱে নামৰূপং ৰূপভৱে তিণ্ণং আযতনানং পচ্চযো হোতি. অৰূপভৱে নামং অৰূপভৱে একস্সাযতনস্স পচ্চযো হোতি. কামভৱে সড়াযতনং কামভৱে ছব্বিধস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. ৰূপভৱে তীণি আযতনানি ৰূপভৱে তিণ্ণং ফস্সানং; অৰূপভৱে একমাযতনং অৰূপভৱে একস্স ফস্সস্স পচ্চযো হোতি. কামভৱে ছ ফস্সা কামভৱে ছন্নং ৱেদনানং পচ্চযা হোন্তি. ৰূপভৱে তযো তত্থেৱ তিস্সন্নং; অৰূপভৱে একো তত্থেৱ একিস্সা ৱেদনায পচ্চযো হোতি. কামভৱে ছ ৱেদনা কামভৱে ছন্নং তণ্হাকাযানং পচ্চযা হোন্তি. ৰূপভৱে তিস্সো তত্থেৱ তিণ্ণং; অৰূপভৱে একা ৱেদনা অৰূপভৱে একস্স তণ্হাকাযস্স পচ্চযো হোতি. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হা তস্স তস্স উপাদানস্স পচ্চযো; উপাদানাদযো ভৱাদীনং.
কথং? ইধেকচ্চো ‘‘কামে পৰিভুঞ্জিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতি, ৱাচায মনসা দুচ্চৰিতং চৰতি; দুচ্চৰিতপাৰিপূৰিযা অপাযে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৱো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পৰিপাকো জৰা, ভেদো মৰণং.
অপৰো ‘‘সগ্গসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামী’’তি তথেৱ সুচৰিতং চৰতি; সুচৰিতপাৰিপূৰিযা সগ্গে উপপজ্জতি. তত্থস্স উপপত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱোতি সো এৱ নযো.
অপৰো পন ‘‘ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামী’’তি কামুপাদানপচ্চযা এৱ মেত্তং ভাৱেতি, কৰুণং… মুদিতং… উপেক্খং ভাৱেতি, ভাৱনাপাৰিপূৰিযা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱোতি সোযেৱ নযো.
অপৰো ‘‘অৰূপৱভসম্পত্তিং অনুভৱিস্সামী’’তি তথেৱ আকাসানঞ্চাযতনাদিসমাপত্তিযো ভাৱেতি, ভাৱনাপাৰিপূৰিযা তত্থ নিব্বত্ততি. তত্থস্স নিব্বত্তিহেতুভূতং কম্মং কম্মভৱো, কম্মনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৱো, খন্ধানং নিব্বত্তি জাতি, পৰিপাকো জৰা, ভেদো মৰণন্তি. এস নযো সেসুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু.
এৱং ‘‘অযং অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং; অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানং; অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি এতেন নযেন সব্বপদানি ৱিত্থাৰেতব্বানি. তত্থ অৱিজ্জা সঙ্খাৰা একো সঙ্খেপো, ৱিঞ্ঞাণ-নামৰূপ-সড়াযতন-ফস্স-ৱেদনা একো, তণ্হুপাদানভৱা একো, জাতি-জৰা-মৰণং একো. পুৰিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা, দ্ৱে মজ্ঝিমা পচ্চুপ্পন্নো, জাতিজৰামৰণং অনাগতো. অৱিজ্জাসঙ্খাৰগ্গহণেন চেত্থ তণ্হুপাদানভৱা গহিতাৱ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে কম্মৱট্টং; ৱিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ ধম্মা এতৰহি ৱিপাকৱট্টং. তণ্হুপাদানভৱগ্গহণেন অৱিজ্জাসঙ্খাৰা গহিতাৱ হোন্তীতি ইমে পঞ্চ ধম্মা এতৰহি কম্মৱট্টং; জাতিজৰামৰণাপদেসেন ৱিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা ইমে পঞ্চ ধম্মা আযতিং ৱিপাকৱট্টং. তে আকাৰতো ৱীসতিৱিধা হোন্তি. সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণানঞ্চেত্থ অন্তৰা একো সন্ধি, ৱেদনাতণ্হানমন্তৰা একো, ভৱজাতীনমন্তৰা একো. ইতি ভগৱা এৱং চতুসঙ্খেপং, তিযদ্ধং, ৱীসতাকাৰং, তিসন্ধিং পটিচ্চসমুপ্পাদং সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতি. তং ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি. ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেন ভগৱা তে ধম্মে যথাভূতং ঞত্ৱা তেসু নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ইমস্স সংসাৰচক্কস্স অৰে হনি ৱিহনি ৱিদ্ধংসেসি. এৱম্পি অৰানং হতত্তা অৰহং.
অগ্গদক্খিণেয্যত্তা চ চীৱৰাদিপচ্চযে অৰহতি পূজাৱিসেসঞ্চ; তেনেৱ চ উপ্পন্নে তথাগতে যে কেচি মহেসক্খা দেৱমনুস্সা ন তে অঞ্ঞত্থ পূজং কৰোন্তি. তথা হি ব্ৰহ্মা সহম্পতি সিনেৰুমত্তেন ৰতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞেপি দেৱা মনুস্সা চ বিম্বিসাৰকোসলৰাজাদযো. পৰিনিব্বুতম্পি চ ভগৱন্তং উদ্দিস্স ছন্নৱুতিকোটিধনং ৱিসজ্জেত্ৱা অসোকমহাৰাজা সকলজম্বুদীপে চতুৰাসীতিৱিহাৰসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি. কো পন ৱাদো অঞ্ঞেসং পূজাৱিসেসানন্তি! এৱং পচ্চযাদীনং অৰহত্তাপি অৰহং. যথা চ লোকে কেচি পণ্ডিতমানিনো বালা অসিলোকভযেন ৰহো পাপং কৰোন্তি; এৱমেস ন কদাচি কৰোতীতি পাপকৰণে ৰহাভাৱতোপি অৰহং. হোতি চেত্থ –
‘‘আৰকত্তা হতত্তা চ, কিলেসাৰীন সো মুনি;
হতসংসাৰচক্কাৰো, পচ্চযাদীন চাৰহো;
ন ৰহো কৰোতি পাপানি, অৰহং তেন ৱুচ্চতী’’তি.
সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধো. তথা হেস সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো, অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধো, পৰিঞ্ঞেয্যে ধম্মে পৰিঞ্ঞেয্যতো, পহাতব্বে ধম্মে পহাতব্বতো, সচ্ছিকাতব্বে ধম্মে সচ্ছিকাতব্বতো, ভাৱেতব্বে ধম্মে ভাৱেতব্বতো. তেনেৱ চাহ –
‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৱেতব্বঞ্চ ভাৱিতং;
পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্ৰাহ্মণা’’তি. (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৬৩);
অপিচ চক্খু দুক্খসচ্চং, তস্স মূলকাৰণভাৱেন তংসমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা সমুদযসচ্চং, উভিন্নমপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চন্তি এৱং একেকপদুদ্ধাৰেনাপি সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো. এস নযো সোত-ঘান-জিৱ্হা-কাযমনেসুপি. এতেনেৱ নযেন ৰূপাদীনি ছ আযতনানি, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদযো ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা, চক্খুসম্ফস্সাদযো ছ ফস্সা, চক্খুসম্ফস্সজাদযো ছ ৱেদনা, ৰূপসঞ্ঞাদযো ছ সঞ্ঞা, ৰূপসঞ্চেতনাদযো ছ চেতনা, ৰূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা, ৰূপৱিতক্কাদযো ছ ৱিতক্কা, ৰূপৱিচাৰাদযো ছ ৱিচাৰা, ৰূপক্খন্ধাদযো পঞ্চক্খন্ধা, দস কসিণানি, দস অনুস্সতিযো, উদ্ধুমাতকসঞ্ঞাদিৱসেন দস সঞ্ঞা, কেসাদযো দ্ৱত্তিংসাকাৰা, দ্ৱাদসাযতনানি, অট্ঠাৰস ধাতুযো, কামভৱাদযো নৱ ভৱা, পঠমাদীনি চত্তাৰি ঝানানি, মেত্তাভাৱনাদযো চতস্সো অপ্পমঞ্ঞা, চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো, পটিলোমতো জৰামৰণাদীনি, অনুলোমতো অৱিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি চ যোজেতব্বানি.
তত্ৰাযং একপদযোজনা – ‘‘জৰামৰণং দুক্খসচ্চং, জাতি সমুদযসচ্চং, উভিন্নম্পি নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননা পটিপদা মগ্গসচ্চ’’ন্তি. এৱং একেকপদুদ্ধাৰেন সব্বধম্মে সম্মা সামঞ্চ বুদ্ধো অনুবুদ্ধো পটিৱিদ্ধো. তেন ৱুত্তং – সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধোতি.
ৱিজ্জাহি পন চৰণেন চ সম্পন্নত্তা ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো; তত্থ ৱিজ্জাতি তিস্সোপি ৱিজ্জা, অট্ঠপি ৱিজ্জা. তিস্সো ৱিজ্জা ভযভেৰৱসুত্তে (ম. নি. ১.৩৪ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা, অট্ঠ ৱিজ্জা অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্ৰ হি ৱিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পৰিগ্গহেত্ৱা অট্ঠ ৱিজ্জা ৱুত্তা. চৰণন্তি সীলসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানীতি ইমে পন্নৰস ধম্মা ৱেদিতব্বা. ইমেযেৱ হি পন্নৰস ধম্মা, যস্মা এতেহি চৰতি অৰিযসাৱকো গচ্ছতি অমতং দিসং তস্মা, চৰণন্তি ৱুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলৱা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) ৱিত্থাৰো. ভগৱা ইমাহি ৱিজ্জাহি ইমিনা চ চৰণেন সমন্নাগতো, তেন ৱুচ্চতি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নোতি. তত্থ ৱিজ্জাসম্পদা ভগৱতো সব্বঞ্ঞুতং পূৰেত্ৱা ঠিতা, চৰণসম্পদা মহাকাৰুণিকতং. সো সব্বঞ্ঞুতায সব্বসত্তানং অত্থানত্থং ঞত্ৱা মহাকাৰুণিকতায অনত্থং পৰিৱজ্জেত্ৱা অত্থে নিযোজেতি, যথা তং ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো. তেনস্স সাৱকা সুপ্পটিপন্না হোন্তি নো দুপ্পটিপন্না, ৱিজ্জাচৰণৱিপন্নানঞ্হি সাৱকা অত্তন্তপাদযো ৱিয.
সোভনগমনত্তা, সুন্দৰং ঠানং গতত্তা, সম্মাগতত্তা, সম্মা চ গদত্তা সুগতো. গমনম্পি হি গতন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ ভগৱতো সোভনং পৰিসুদ্ধমনৱজ্জং. কিং পন তন্তি? অৰিযমগ্গো. তেন হেস গমনেন খেমং দিসং অসজ্জমানো গতোতি সোভনগমনত্তা সুগতো. সুন্দৰং চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বানন্তি সুন্দৰং ঠানং গতত্তাপি সুগতো. সম্মা চ গতো তেন তেন মগ্গেন পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো. ৱুত্তঞ্চেতং – ‘‘সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো…পে… অৰহত্তমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি ন পচ্চেতি ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতো’’তি (মহানি. ৩৮). সম্মা ৱা আগতো দীপঙ্কৰপাদমূলতো পভুতি যাৱ বোধিমণ্ডো তাৱ সমতিংসপাৰমিপূৰিতায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বলোকস্স হিতসুখমেৱ কৰোন্তো সস্সতং উচ্ছেদং কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে চ অন্তে অনুপগচ্ছন্তো আগতোতি সম্মাগতত্তাপি সুগতো. সম্মা চেস গদতি, যুত্তট্ঠানে যুত্তমেৱ ৱাচং ভাসতীতি সম্মা গদত্তাপি সুগতো.
তত্ৰিদং সাধকসুত্তং – ‘‘যং তথাগতো ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং অপ্পিযা অমনাপা, তত্ৰ কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণায. যং তথাগতো ৱাচং জানাতি অভূতং অতচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, ন তং তথাগতো ৱাচং ভাসতি. যম্পি তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অনত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, তম্পি তথাগতো ৱাচং ন ভাসতি. যঞ্চ খো তথাগতো ৱাচং জানাতি ভূতং তচ্ছং অত্থসংহিতং, সা চ পৰেসং পিযা মনাপা, তত্ৰ কালঞ্ঞূ তথাগতো হোতি তস্সা ৱাচায ৱেয্যাকৰণাযা’’তি (ম. নি. ২.৮৬). এৱং সম্মা গদত্তাপি সুগতোতি ৱেদিতব্বো.
সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা পন লোকৱিদূ. সো হি ভগৱা সভাৱতো সমুদযতো নিৰোধতো নিৰোধূপাযতোতি সব্বথা লোকং অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. যথাহ – ‘‘যত্থ খো, আৱুসো, ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৱতি ন উপপজ্জতি, নাহং তং গমনেন লোকস্স অন্তং ঞাতেয্যং দট্ঠেয্যং পত্তেয্যন্তি ৱদামি; ন চাহং, আৱুসো, অপ্পত্ৱাৱ লোকস্স অন্তং দুক্খস্স অন্তকিৰিযং ৱদামি. অপি চাহং, আৱুসো, ইমস্মিংযেৱ ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিৰোধঞ্চ লোকনিৰোধগামিনিঞ্চ পটিপদং.
‘‘গমনেন ন পত্তব্বো, লোকস্সন্তো কুদাচনং;
ন চ অপ্পত্ৱা লোকন্তং, দুক্খা অত্থি পমোচনং.
‘‘তস্মা হৱে লোকৱিদূ সুমেধো;
লোকন্তগূ ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো;
লোকস্স অন্তং সমিতাৱি ঞত্ৱা;
নাসীসতী লোকমিমং পৰঞ্চা’’তি. (অ. নি. ৪.৪৫; সং. নি. ১.১০৭);
অপিচ তযো লোকা – সঙ্খাৰলোকো, সত্তলোকো, ওকাসলোকোতি; তত্থ ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি (পটি. ম. ১.১১২) আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো. ‘‘সস্সতো লোকোতি ৱা অসস্সতো লোকোতি ৱা’’তি (দী. নি. ১.৪২১) আগতট্ঠানে সত্তলোকো.
‘‘যাৱতা চন্দিমসূৰিযা, পৰিহৰন্তি দিসা ভন্তি ৱিৰোচনা;
তাৱ সহস্সধা লোকো, এত্থ তে ৱত্ততী ৱসো’’তি. (ম. নি. ১.৫০৩) –
আগতট্ঠানে ওকাসলোকো, তম্পি ভগৱা সব্বথা অৱেদি. তথা হিস্স – ‘‘একো লোকো – সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. দ্ৱে লোকা – নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. তযো লোকা – তিস্সো ৱেদনা. চত্তাৰো লোকা – চত্তাৰো আহাৰা. পঞ্চ লোকা – পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা – ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা – অট্ঠ লোকধম্মা. নৱ লোকা – নৱ সত্তাৱাসা. দস লোকা – দসাযতনানি. দ্ৱাদস লোকা – দ্ৱাদসাযতনানি. অট্ঠাৰস লোকা – অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তি (পটি. ম. ১.১১২). অযং সঙ্খাৰলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো.
যস্মা পনেস সব্বেসম্পি সত্তানং আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতি, চৰিতং জানাতি, অধিমুত্তিং জানাতি, অপ্পৰজক্খে মহাৰজক্খে তিক্খিন্দ্ৰিযে মুদিন্দ্ৰিযে স্ৱাকাৰে দ্ৱাকাৰে সুৱিঞ্ঞাপযে দুৱিঞ্ঞাপযে ভব্বে অভব্বে সত্তে জানাতি, তস্মাস্স সত্তলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো. যথা চ সত্তলোকো এৱং ওকাসলোকোপি. তথা হেস একং চক্কৱাড়ং আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনানং দ্ৱাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তাৰি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পৰিক্খেপতো –
সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পৰিমণ্ডলং;
দসঞ্চেৱ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ.
তত্থ –
দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা.
তস্সা এৱ সন্ধাৰকং –
চত্তাৰি সতসহস্সানি, অট্ঠেৱ নহুতানি চ;
এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৱাতে পতিট্ঠিতং.
তস্সাপি সন্ধাৰকো –
নৱসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;
সট্ঠি চেৱ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.
এৱং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –
চতুৰাসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;
অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, সিনেৰুপব্বতুত্তমো.
ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;
অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতা দিব্বা, নানাৰতনচিত্তিতা.
যুগন্ধৰো ঈসধৰো, কৰৱীকো সুদস্সনো;
নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰী ব্ৰহা.
এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেৰুস্স সমন্ততো;
মহাৰাজানমাৱাসা, দেৱযক্খনিসেৱিতা.
যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো;
যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৱিত্থতো;
চতুৰাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.
তিপঞ্চযোজনক্খন্ধ, পৰিক্খেপা নগৱ্হযা;
পঞ্ঞাস যোজনক্খন্ধ, সাখাযামা সমন্ততো.
সতযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা;
জম্বূ যস্সানুভাৱেন, জম্বুদীপো পকাসিতো.
দ্ৱে অসীতি সহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;
অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, চক্কৱাড়সিলুচ্চযো;
পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতো.
তত্থ চন্দমণ্ডলং একূনপঞ্ঞাসযোজনং, সূৰিযমণ্ডলং পঞ্ঞাসযোজনং, তাৱতিংসভৱনং দসসহস্সযোজনং; তথা অসুৰভৱনং, অৱীচিমহানিৰযো, জম্বুদীপো চ. অপৰগোযানং সত্তসহস্সযোজনং; তথা পুব্বৱিদেহো. উত্তৰকুৰু অট্ঠসহস্সযোজনো, একমেকো চেত্থ মহাদীপো পঞ্চসতপঞ্চসতপৰিত্তদীপপৰিৱাৰো; তং সব্বম্পি একং চক্কৱাড়ং, একা লোকধাতু, তদন্তৰেসু লোকন্তৰিকনিৰযা. এৱং অনন্তানি চক্কৱাড়ানি অনন্তা লোকধাতুযো ভগৱা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৱেদি, অঞ্ঞাসি, পটিৱিজ্ঝি. এৱমস্স ওকাসলোকোপি সব্বথা ৱিদিতো. এৱম্পি সব্বথা ৱিদিতলোকত্তা লোকৱিদূ.
অত্তনো পন গুণেহি ৱিসিট্ঠতৰস্স কস্সচি অভাৱা নত্থি এতস্স উত্তৰোতি অনুত্তৰো. তথা হেস সীলগুণেনাপি সব্বং লোকমভিভৱতি, সমাধি…পে… পঞ্ঞা… ৱিমুত্তি… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি, সীলগুণেনাপি অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলো…পে… ৱিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেনাপি. যথাহ – ‘‘ন খো পনাহং, ভিক্খৱে, সমনুপস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে…পে… সদেৱমনুস্সায অত্তনা সীলসম্পন্নতৰ’’ন্তি ৱিত্থাৰো.
এৱং অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থী’’তিআদিকা গাথাযো (ম. নি. ১.২৮৫; মহাৱ. ১১) চ ৱিত্থাৰেতব্বা.
পুৰিসদম্মে সাৰেতীতি পুৰিসদম্মসাৰথি, দমেতি ৱিনেতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ পুৰিসদম্মাতি অদন্তা দমেতুং যুত্তা তিৰচ্ছানপুৰিসাপি মনুস্সপুৰিসাপি অমনুস্সপুৰিসাপি. তথা হি ভগৱতা তিৰচ্ছানপুৰিসাপি অপলাড়ো নাগৰাজা, চূড়োদৰো, মহোদৰো, অগ্গিসিখো, ধূমসিখো, ধনপালকো হত্থীতি এৱমাদযো দমিতা, নিব্বিসা কতা, সৰণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা. মনুস্সপুৰিসাপি সচ্চকনিগণ্ঠপুত্ত-অম্বট্ঠমাণৱ-পোক্খৰসাতি-সোণদণ্ডকূটদন্তাদযো. অমনুস্সপুৰিসাপি আড়ৱক-সূচিলোম-খৰলোম-যক্খ-সক্কদেৱৰাজাদযো দমিতা ৱিনীতা ৱিচিত্ৰেহি ৱিনযনূপাযেহি. ‘‘অহং খো, কেসি, পুৰিসদম্মং সণ্হেনপি ৱিনেমি, ফৰুসেনপি ৱিনেমি, সণ্হফৰুসেনপি ৱিনেমী’’তি (অ. নি. ৪.১১১) ইদঞ্চেত্থ সুত্তং ৱিত্থাৰেতব্বং. অথ ৱা ৱিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনি সোতাপন্নাদীনঞ্চ উত্তৰিমগ্গপটিপদং আচিক্খন্তো দন্তেপি দমেতিযেৱ.
অথ ৱা অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথীতি একমেৱিদং অত্থপদং. ভগৱা হি তথা পুৰিসদম্মে সাৰেতি, যথা একপল্লঙ্কেনেৱ নিসিন্না অট্ঠ দিসা অসজ্জমানা ধাৱন্তি. তস্মা ‘‘অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথী’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘হত্থিদমকেন, ভিক্খৱে, হত্থিদম্মো সাৰিতো একংযেৱ দিসং ধাৱতী’’তি ইদঞ্চেত্থ সুত্তং (ম. নি. ৩.৩১২) ৱিত্থাৰেতব্বং.
দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং অনুসাসতীতি সত্থা. অপিচ সত্থা ৱিযাতি সত্থা, ভগৱা সত্থৱাহো. ‘‘যথা সত্থৱাহো সত্থে কন্তাৰং তাৰেতি, চোৰকন্তাৰং তাৰেতি, ৱাড়কন্তাৰং তাৰেতি, দুব্ভিক্খকন্তাৰং তাৰেতি, নিৰুদককন্তাৰং তাৰেতি, উত্তাৰেতি নিত্তাৰেতি পতাৰেতি খেমন্তভূমিং সম্পাপেতি; এৱমেৱ ভগৱা সত্থা সত্থৱাহো সত্তে কন্তাৰং তাৰেতি জাতিকন্তাৰং তাৰেতী’’তিআদিনা (মহানি. ১৯০) নিদ্দেসনযেনপেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
দেৱমনুস্সানন্তি দএৱানঞ্চ মনুস্সানঞ্চ উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেনেতং ৱুত্তং, ভব্বপুগ্গলপৰিচ্ছেদৱসেন চ. ভগৱা পন তিৰচ্ছানগতানম্পি অনুসাসনিপ্পদানেন সত্থাযেৱ. তেপি হি ভগৱতো ধম্মসৱনেন উপনিস্সযসম্পত্তিং পত্ৱা তায এৱ উপনিস্সযসম্পত্তিযা দুতিযে ততিযে ৱা অত্তভাৱে মগ্গফলভাগিনো হোন্তি. মণ্ডূকদেৱপুত্তাদযো চেত্থ নিদস্সনং. ভগৱতি কিৰ গগ্গৰায পোক্খৰণিযা তীৰে চম্পানগৰৱাসীনং ধম্মং দেসযমানে একো মণ্ডূকো ভগৱতো সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসি. তং একো ৱচ্ছপালকো দণ্ডমোলুব্ভ তিট্ঠন্তো তস্স সীসে সন্নিৰুম্ভিত্ৱা অট্ঠাসি. সো তাৱদেৱ কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে দ্ৱাদসযোজনিকে কনকৱিমানে নিব্বত্তি. সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয চ তত্থ অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতং অত্তানং দিস্ৱা ‘‘অৰে, অহম্পি নাম ইধ নিব্বত্তোস্মি! কিং নু খো কম্মং অকাসি’’ন্তি আৱজ্জেন্তো নাঞ্ঞং কিঞ্চি অদ্দস, অঞ্ঞত্ৰ ভগৱতো সৰে নিমিত্তগ্গাহা. সো তআৱদেৱ সহ ৱিমানেন আগন্ত্ৱা ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দি. ভগৱা জানন্তোৱ পুচ্ছি –
‘‘কো মে ৱন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি.
‘‘মণ্ডূকোহং পুৰে আসিং, উদকে ৱাৰিগোচৰো;
তৱ ধম্মং সুণন্তস্স, অৱধি ৱচ্ছপালকো’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৫৭-৮৫৮);
ভগৱা তস্স ধম্মং দেসেসি. দেসনাৱসানে চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. দেৱপুত্তোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায সিতং কত্ৱা পক্কামীতি.
যং পন কিঞ্চি অত্থি ঞেয্যং নাম, তস্স সব্বস্স বুদ্ধত্তা ৱিমোক্খন্তিকঞাণৱসেন বুদ্ধো. যস্মা ৱা চত্তাৰি সচ্চানি অত্তনাপি বুজ্ঝি, অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসি; তস্মা এৱমাদীহিপি কাৰণেহি বুদ্ধো. ইমস্স চত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনত্থং ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি এৱং পৱত্তো সব্বোপি নিদ্দেসনযো (মহানি. ১৯২) পটিসম্ভিদানযো (পটি. ম. ১.১৬২) ৱা ৱিত্থাৰেতব্বো.
ভগৱাতি ইদং পনস্স গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনং. তেনাহু পোৰাণা –
‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠং, ভগৱাতি ৱচনমুত্তমং;
গৰু গাৰৱযুত্তো সো, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
চতুব্বিধঞ্হি নামং – আৱত্থিকং, লিঙ্গিকং, নেমিত্তিকং, অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম লোকিযৱোহাৰেন ‘‘যদিচ্ছক’’ন্তি ৱুত্তং হোতি. তত্থ ‘‘ৱচ্ছো দম্মো বলিবদ্দো’’তি এৱমাদি আৱত্থিকং. ‘‘দণ্ডী ছত্তী সিখী কৰী’’তি এৱমাদি লিঙ্গিকং. ‘‘তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো’’তি এৱমাদি নেমিত্তিকং. ‘‘সিৰিৱড্ঢকো ধনৱড্ঢকো’’তি এৱমাদি ৱচনত্থমনপেক্খিত্ৱা পৱত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৱাতি নামং নেমিত্তিকং, ন মহামাযায ন সুদ্ধোদনমহাৰাজেন ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৱতাৱিসেসেহি. ৱুত্তঞ্হেতং ধম্মসেনাপতিনা – ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কতং…পে… ৱিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তি, যদিদং ভগৱা’’তি (মহানি. ৮৪).
যংগুণনেমিত্তিকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৱদন্তি –
‘‘ভগী ভজী ভাগী ৱিভত্তৱা ইতি;
অকাসি ভগ্গন্তি গৰূতি ভাগ্যৱা;
বহূহি ঞাযেহি সুভাৱিতত্তনো;
ভৱন্তগো সো ভগৱাতি ৱুচ্চতী’’তি.
নিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ চেত্থ তেসং তেসং পদানমত্থো দট্ঠব্বো.
অযং পন অপৰো নযো –
‘‘ভাগ্যৱা ভগ্গৱা যুত্তো, ভগেহি চ ৱিভত্তৱা;
ভত্তৱা ৱন্তগমনো, ভৱেসু ভগৱা ততো’’তি.
তত্থ ৱণ্ণাগমো ৱণ্ণৱিপৰিযযোতি এতং নিৰুত্তিলক্খণং গহেত্ৱা সদ্দনযেন ৱা পিসোদৰাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৱা যস্মা লোকিযলোকুত্তৰসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপাৰপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ‘‘ভাগ্যৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুচ্চতীতি ঞাতব্বং. যস্মা পন লোভ-দোস-মোহ-ৱিপৰীতমনসিকাৰ-অহিৰিকানোত্তপ্প-কোধূপনাহ-মক্খ-পড়াসইস্সা-মচ্ছৰিয-মাযাসাঠেয্য-থম্ভ-সাৰম্ভ-মানাতিমান-মদ-পমাদ-তণ্হাৱিজ্জা তিৱিধাকুসলমূল-দুচ্চৰিত-সংকিলেস-মল-ৱিসমসঞ্ঞা-ৱিতক্ক-পপঞ্চ-চতুব্বিধৱিপৰিযেসআসৱ-গন্থ-ওঘ-যোগাগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদান-পঞ্চচেতোখীল-ৱিনিবন্ধ-নীৱৰণাভিনন্দনছৱিৱাদমূল-তণ্হাকায-সত্তানুসয-অট্ঠমিচ্ছত্ত-নৱতণ্হামূলক-দসাকুসলকম দিট্ঠিগত-অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপ্পভেদ-সব্বদৰথ-পৰিড়াহ-কিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৱা পঞ্চ কিলেস-অভিসঙ্খাৰখন্ধমচ্চু-দেৱপুত্ত-মাৰে অভঞ্জি, তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পৰিস্সযানং ভগ্গৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি. আহ চেত্থ –
‘‘ভগ্গৰাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৱো;
ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
ভাগ্যৱন্ততায চস্স সতপুঞ্ঞজলক্খণধৰস্স ৰূপকাযসম্পত্তিদীপিতা হোতি, ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযপৰিক্খকানং বহুমতভাৱো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা, অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৱো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকাৰিতা, লোকিযলোকুত্তৰসুখেহি চ সম্পযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.
যস্মা চ লোকে ইস্সৰিয-ধম্ম-যস-সিৰী-কাম-পযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো ৱত্ততি, পৰমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সৰিযং, অণিমা লঘিমাদিকং ৱা লোকিযসম্মতং সব্বাকাৰপৰিপূৰং অত্থি তথা লোকুত্তৰো ধম্মো লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৱিয পৰিসুদ্ধো যসো, ৰূপকাযদস্সনব্যাৱটজননযনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকাৰপৰিপূৰা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিৰী, যং যং এতেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পৰহিতং ৱা, তস্স তস্স তথেৱ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতিচ্ছি, তত্থ নিপ্ফত্তিসঞ্ঞিতো কামো, সব্বলোকগৰুভাৱপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৱাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি; তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ভগৱাতি ৱুচ্চতি.
যস্মা পন কুসলাদীহি ভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতন-ধাতুসচ্চ-ইন্দ্ৰিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৱা কুসলাদিধম্মে, পীড়ন-সঙ্খত-সন্তাপৱিপৰিণামট্ঠেন ৱা দুক্খমৰিযসচ্চং, আযূহন-নিদান-সংযোগ-পলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খত-অমতট্ঠেন নিৰোধং, নিয্যান-হেতু-দস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৱিভত্তৱা, ৱিভজিত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা দেসিতৱাতি ৱুত্তং হোতি. তস্মা ৱিভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি.
যস্মা চ এস দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰে কাযচিত্তউপধিৱিৱেকে সুঞ্ঞতপ্পণিহিতানিমিত্তৱিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তৰে উত্তৰিমনুস্সধম্মে ভজি সেৱি বহুলমকাসি, তস্মা ভত্তৱাতি ৱত্তব্বে ভগৱাতি ৱুচ্চতি.
যস্মা পন তীসু ভৱেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনমনেন ৱন্তং, তস্মা ভৱেসু ৱন্তগমনোতি ৱত্তব্বে ভৱসদ্দতো ভকাৰং, গমনসদ্দতো গকাৰং, ৱন্তসদ্দতো ৱকাৰঞ্চ দীঘং কত্ৱা আদায ভগৱাতি ৱুচ্চতি. যথা লোকে ‘‘মেহনস্স খস্স মালা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘মেখলা’’তি ৱুচ্চতি.
সো ইমং লোকন্তি সো ভগৱা ইমং লোকং. ইদানি ৱত্তব্বং নিদস্সেতি. সদেৱকন্তি সহ দেৱেহি সদেৱকং; এৱং সহ মাৰেন সমাৰকং; সহ ব্ৰহ্মুনা সব্ৰহ্মকং; সহ সমণব্ৰাহ্মণেহি সস্সমণব্ৰাহ্মণিং; পজাতত্তা পজা, তং পজং; সহ দেৱমনুস্সেহি সদেৱমনুস্সং. তত্থ সদেৱকৱচনেন পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং ৱেদিতব্বং, সমাৰকৱচনেন ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণং, সব্ৰহ্মকৱচনেন ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং, সস্সমণব্ৰাহ্মণীৱচনেন সাসনস্স পচ্চত্থিকপচ্চামিত্তসমণব্ৰাহ্মণগ্গহণং, সমিতপাপ-বাহিতপাপ-সমণব্ৰাহ্মণগ্গহণঞ্চ, পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণং, সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণং. এৱমেত্থ তীহি পদেহি ওকাসলোকো, দ্ৱীহি পজাৱসেন সত্তলোকো গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – সদেৱকগ্গহণেন অৰূপাৱচৰদেৱলোকো গহিতো, সমাৰকগ্গহণেন ছকামাৱচৰদেৱলোকা, সব্ৰহ্মকগ্গহণেন ৰূপীব্ৰহ্মলোকো, সস্সমণব্ৰাহ্মণাদিগ্গহণেন চতুপৰিসৱসেন সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো, অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা.
অপিচেত্থ সদেৱকৱচনেন উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো সব্বস্সাপি লোকস্স সচ্ছিকতভাৱং সাধেন্তো তস্স ভগৱতো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো. ততো যেসং সিযা – ‘‘মাৰো মহানুভাৱো ছকামাৱচৰিস্সৰো ৱসৱত্তী; কিং সোপি এতেন সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সমাৰকন্তি অব্ভুগ্গতো. যেসং পন সিযা – ‘‘ব্ৰহ্মা মহানুভাৱো একঙ্গুলিযা একস্মিং চক্কৱাড়সহস্সে আলোকং ফৰতি, দ্ৱীহি…পে… দসহি অঙ্গুলীহি দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু আলোকং ফৰতি, অনুত্তৰঞ্চ ঝানসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদেতি, কিং সোপি সচ্ছিকতো’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সব্ৰহ্মকন্তি অব্ভুগ্গতো. ততো যেসং সিযা – ‘‘পুথূসমণব্ৰাহ্মণা সাসনপচ্চত্থিকা, কিং তেপি সচ্ছিকতা’’তি? তেসং ৱিমতিং ৱিধমন্তো সস্সমণব্ৰাহ্মণিং পজন্তি অব্ভুগ্গতো. এৱং উক্কট্ঠুক্কট্ঠানং সচ্ছিকতভাৱং পকাসেত্ৱা অথ সম্মুতিদেৱে অৱসেসমনুস্সে চ উপাদায উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদৱসেন সেসসত্তলোকস্স সচ্ছিকতভাৱং পকাসেন্তো সদেৱমনুস্সন্তি অব্ভুগ্গতো. অযমেত্থানুসন্ধিক্কমো.
সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতীতি এত্থ পন সযন্তি সামং, অপৰনেয্যো হুত্ৱা; অভিঞ্ঞাতি অভিঞ্ঞায, অধিকেন ঞাণেন ঞত্ৱাতি অত্থো. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা, এতেন অনুমানাদিপটিক্খেপো কতো হোতি. পৱেদেতীতি বোধেতি ঞাপেতি পকাসেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… পৰিযোসানকল্যাণন্তি সো ভগৱা সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ হিত্ৱাপি অনুত্তৰং ৱিৱেকসুখং ধম্মং দেসেতি. তঞ্চ খো অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতি.
কথং? একগাথাপি হি সমন্তভদ্ৰকত্তা ধম্মস্স পঠমপাদেন আদিকল্যাণা, দুতিযততিযপাদেহি মজ্ঝেকল্যাণা, পচ্ছিমপাদেন পৰিযোসানকল্যাণা. একানুসন্ধিকং সুত্তং নিদানেন আদিকল্যাণং, নিগমনেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেন মজ্ঝেকল্যাণং. নানানুসন্ধিকং সুত্তং পঠমানুসন্ধিনা আদিকল্যাণং, পচ্ছিমেন পৰিযোসানকল্যাণং, সেসেহি মজ্ঝেকল্যাণং. সকলোপি সাসনধম্মো অত্তনো অত্থভূতেন সীলেন আদিকল্যাণো, সমথৱিপস্সনামগ্গফলেহি মজ্ঝেকল্যাণো, নিব্বানেন পৰিযোসানকল্যাণো. সীলসমাধীহি ৱা আদিকল্যাণো, ৱিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো, ফলনিব্বানেহি পৰিযোসানকল্যাণো. বুদ্ধসুবোধিতায ৱা আদিকল্যাণো, ধম্মসুধম্মতায মজ্ঝেকল্যাণো, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপন্নেন অধিগন্তব্বায অভিসম্বোধিযা ৱা আদিকল্যাণো, পচ্চেকবোধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, সাৱকবোধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. সুয্যমানো চেস নীৱৰণৱিক্খম্ভনতো সৱনেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি আদিকল্যাণো, পটিপজ্জিযমানো সমথৱিপস্সনাসুখাৱহনতো পটিপত্তিযাপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি মজ্ঝেকল্যাণো, তথা পটিপন্নো চ পটিপত্তিফলে নিট্ঠিতে তাদিভাৱাৱহনতো পটিপত্তিফলেনপি কল্যাণমেৱ আৱহতীতি পৰিযোসানকল্যাণো. নাথপ্পভৱত্তা চ পভৱসুদ্ধিযা আদিকল্যাণো, অত্থসুদ্ধিযা মজ্ঝেকল্যাণো, কিচ্চসুদ্ধিযা পৰিযোসানকল্যাণো. তস্মা এসো ভগৱা অপ্পং ৱা বহুং ৱা দেসেন্তো আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ দেসেতীতি ৱেদিতব্বো.
সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৱমাদীসু পন যস্মা ইমং ধম্মং দেসেন্তো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, নানানযেহি দীপেতি; তঞ্চ যথানুৰূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সঙ্কাসনপকাসন-ৱিৱৰণ-ৱিভজন-উত্তানীকৰণ-পঞ্ঞত্তি-অত্থপদসমাযোগতো সাত্থং, অক্খৰপদ-ব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. অত্থগম্ভীৰতা-পটিৱেধগম্ভীৰতাহি সাত্থং, ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জনং. অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযতো সাত্থং, ধম্মনিৰুত্তিপটিসম্ভিদাৱিসযতো সব্যঞ্জনং. পণ্ডিতৱেদনীযতো পৰিক্খকজনপ্পসাদকন্তি সাত্থং, সদ্ধেয্যতো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনং. গম্ভীৰাধিপ্পাযতো সাত্থং, উত্তানপদতো সব্যঞ্জনং. উপনেতব্বস্স অভাৱতো সকলপৰিপুণ্ণভাৱেন কেৱলপৰিপুণ্ণং; অপনেতব্বস্স অভাৱতো নিদ্দোসভাৱেন পৰিসুদ্ধং; সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতত্তা ব্ৰহ্মভূতেহি সেট্ঠেহি চৰিতব্বতো তেসঞ্চ চৰিযভাৱতো ব্ৰহ্মচৰিযং. তস্মা ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জনং…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি.
অপিচ যস্মা সনিদানং সউপ্পত্তিকঞ্চ দেসেন্তো আদিকল্যাণং দেসেতি, ৱেনেয্যানং অনুৰূপতো অত্থস্স অৱিপৰীততায চ হেতুদাহৰণযুত্ততো চ মজ্ঝেকল্যাণং, সোতূনং সদ্ধাপটিলাভেন নিগমনেন চ পৰিযোসানকল্যাণং দেসেতি. এৱং দেসেন্তো চ ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতি. তঞ্চ পটিপত্তিযা অধিগমব্যত্তিতো সাত্থং, পৰিযত্তিযা আগমব্যত্তিতো সব্যঞ্জনং, সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততো কেৱলপৰিপুণ্ণং, নিৰুপক্কিলেসতো নিত্থৰণত্থায পৱত্তিতো লোকামিসনিৰপেক্খতো চ পৰিসুদ্ধং, সেট্ঠট্ঠেন ব্ৰহ্মভূতানং বুদ্ধ-পচ্চেকবুদ্ধ-বুদ্ধসাৱকানং চৰিযতো ‘‘ব্ৰহ্মচৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. তস্মাপি ‘‘সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং…পে… ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি ৱুচ্চতি.
সাধু খো পনাতি সুন্দৰং খো পন অত্থাৱহং সুখাৱহন্তি ৱুত্তং হোতি. তথাৰূপানং অৰহতন্তি যথাৰূপো সো ভৱ গোতমো, এৱৰূপানং যথাভুচ্চগুণাধিগমেন লোকে অৰহন্তোতি লদ্ধসদ্দানং অৰহতং. দস্সনং হোতীতি পসাদসোম্মানি অক্খীনি উম্মীলিত্ৱা ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতী’’তি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱা অথ খো ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি.
২. যেনাতি ভুম্মত্থে কৰণৱচনং. তস্মা যত্থ ভগৱা তত্থ উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৱা কাৰণেন ভগৱা দেৱমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কাৰণেন উপসঙ্কমীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কাৰণেন ভগৱা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহাৰুক্খো ৱিয. উপসঙ্কমীতি চ গতোতি ৱুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৱাতি উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপনং. অথ ৱা এৱং গতো ততো আসন্নতৰং ঠানং ভগৱতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৱাতিপি ৱুত্তং হোতি.
ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদীতি যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৱা তেন, এৱং সোপি ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসি, সীতোদকং ৱিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৱং অগমাসি. যায চ ‘‘কচ্চি, ভো, গোতম, খমনীযং; কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো গোতমস্স, চ সাৱকানঞ্চ অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৱিহাৰো’’তিআদিকায কথায সম্মোদি, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতং সম্মোদং জননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো চ সম্মোদনীযং. অত্থব্যঞ্জনমধুৰতায সুচিৰম্পি কালং সাৰেতুং নিৰন্তৰং পৱত্তেতুং অৰহৰূপতো সৰিতব্বভাৱতো চ সাৰণীযং, সুয্যমানসুখতো ৱা সম্মোদনীযং, অনুস্সৰিযমানসুখতো সাৰণীযং. তথা ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপৰিসুদ্ধতায সাৰণীযন্তি. এৱং অনেকেহি পৰিযাযেহি সম্মোদনীযং সাৰণীযং কথং ৱীতিসাৰেত্ৱা পৰিযোসাপেত্ৱা নিট্ঠাপেত্ৱা যেনত্থেন আগতো তং পুচ্ছিতুকামো একমন্তং নিসীদি.
একমন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৱিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি তথা নিসীদীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৱা এতং উপযোগৱচনং. নিসীদীতি উপাৱিসি. পণ্ডিতা হি পুৰিসা গৰুট্ঠানিযং উপসঙ্কমিত্ৱা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ তেসং অঞ্ঞতৰো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা. সেয্যথিদং – অতিদূৰং, অচ্চাসন্নং, উপৰিৱাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং, অতিপচ্ছাতি. অতিদূৰে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং কৰোতি. উপৰিৱাতে নিসিন্নো সৰীৰগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগাৰৱং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি গীৱং পসাৰেত্ৱা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৱজ্জেত্ৱা নিসীদি. তেন ৱুত্তং – ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
একমন্তং নিসিন্নো খো ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচাতি এতন্তি ইদানি ৱত্তব্বমত্থং দস্সেতি. দকাৰো পদসন্ধিকৰো. অৱোচাতি অভাসি. সুতং মেতন্তি সুতং মে এতং, এতং মযা সুতন্তি ইদানি ৱত্তব্বমত্থং দস্সেতি. ভো গোতমাতি ভগৱন্তং গোত্তেন আলপতি.
ইদানি যং তেন সুতং – তং দস্সেন্তো ন সমণো গোতমোতি এৱমাদিমাহ. তত্ৰাযং অনুত্তানপদৱণ্ণনা – ব্ৰাহ্মণেতি জাতিব্ৰাহ্মণে. জিণ্ণেতি জজ্জৰীভূতে জৰায খণ্ডিচ্চাদিভাৱং আপাদিতে. ৱুড্ঢেতি অঙ্গপচ্চঙ্গানং ৱুড্ঢিমৰিযাদপ্পত্তে. মহল্লকেতি জাতিমহল্লকতায সমন্নাগতে, চিৰকালপ্পসুতেতি ৱুত্তং হোতি. অদ্ধগতেতি অদ্ধানং গতে, দ্ৱে তযো ৰাজপৰিৱট্টে অতীতেতি অধিপ্পাযো. ৱযো অনুপ্পত্তেতি পচ্ছিমৱযং সম্পত্তে, পচ্ছিমৱযো নাম ৱস্সসতস্স পচ্ছিমো ততিযভাগো.
অপিচ – জিণ্ণেতি পোৰাণে, চিৰকালপ্পৱত্তকুলন্ৱযেতি ৱুত্তং হোতি. ৱুড্ঢেতি সীলাচাৰাদিগুণৱুড্ঢিযুত্তে. মহল্লকেতি ৱিভৱমহত্ততায সমন্নাগতে মহদ্ধনে মহাভোগে. অদ্ধগতেতি মগ্গপ্পটিপন্নে, ব্ৰাহ্মণানং ৱতচৰিযাদিমৰিযাদং অৱীতিক্কম্ম চৰমানে. ৱযোঅনুপ্পত্তেতি জাতিৱুড্ঢভাৱং অন্তিমৱযং অনুপ্পত্তেতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
ইদানি অভিৱাদেতীতি এৱমাদীনি ‘‘ন সমণো গোতমো’’তি এত্থ ৱুত্তনকাৰেন যোজেত্ৱা এৱমত্থতো ৱেদিতব্বানি – ‘‘ন ৱন্দতি ৱা, নাসনা ৱুট্ঠহতি ৱা, নাপি ‘ইধ ভোন্তো নিসীদন্তূ’তি এৱং আসনেন ৱা উপনিমন্তেতী’’তি. এত্থ হি ৱা সদ্দো ৱিভাৱনে নাম অত্থে, ‘‘ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তিআদীসু ৱিয. এৱং ৱত্ৱা অথ অত্তনো অভিৱাদনাদীনি অকৰোন্তং ভগৱন্তং দিস্ৱা আহ – ‘‘তযিদং ভো গোতম তথেৱা’’তি. যং তং মযা সুতং – তং তথেৱ, তং সৱনঞ্চ মে দস্সনঞ্চ সংসন্দতি সমেতি, অত্থতো একীভাৱং গচ্ছতি. ‘‘ন হি ভৱং গোতমো…পে… আসনেন ৱা নিমন্তেতী’’তি এৱং অত্তনা সুতং দিট্ঠেন নিগমেত্ৱা নিন্দন্তো আহ – ‘‘তযিদং ভো গোতম ন সম্পন্নমেৱা’’তি তং অভিৱাদনাদীনং অকৰণং ন যুত্তমেৱ.
অথস্স ভগৱা অত্তুক্কংসনপৰৱম্ভনদোসং অনুপগম্ম কৰুণাসীতলহদযেন তং অঞ্ঞাণং ৱিধমিত্ৱা যুত্তভাৱং দস্সেতুকামো আহ – ‘‘নাহং তং ব্ৰাহ্মণ …পে… মুদ্ধাপি তস্স ৱিপতেয্যা’’তি. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ‘‘অহং, ব্ৰাহ্মণ, অপ্পটিহতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তোপি তং পুগ্গলং এতস্মিং সদেৱকাদিভেদে লোকে ন পস্সামি, যমহং অভিৱাদেয্যং ৱা পচ্চুট্ঠেয্যং ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেয্যং. অনচ্ছৰিযং ৱা এতং, য্ৱাহং অজ্জ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো এৱৰূপং নিপচ্চকাৰাৰহং পুগ্গলং ন পস্সামি. অপিচ খো যদাপাহং সম্পতিজাতোৱ উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গন্ত্ৱা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসিং; তদাপি এতস্মিং সদেৱকাদিভেদে লোকে তং পুগ্গলং ন পস্সামি, যমহং অভিৱাদেয্যং ৱা পচ্চুট্ঠেয্যং ৱা আসনেন ৱা নিমন্তেয্যং. অথ খো মং সোড়সকপ্পসহস্সাযুকো খীণাসৱমহাব্ৰহ্মাপি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা ‘‘ত্ৱং লোকে মহাপুৰিসো, ত্ৱং সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গো চ জেট্ঠো চ সেট্ঠো চ, নত্থি তযা উত্তৰিতৰো’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো পতিনামেসি; তদাপি চাহং অত্তনা উত্তৰিতৰং অপস্সন্তো আসভিং ৱাচং নিচ্ছাৰেসিং – ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্সা’’তি. এৱং সম্পতিজাতস্সপি ময্হং অভিৱাদনাদিৰহো পুগ্গলো নত্থি, স্ৱাহং ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো কং অভিৱাদেয্যং ৱা…পে… আসনেন ৱা নিমন্তেয্যং. তস্মা ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, মা তথাগতে এৱৰূপং নিপচ্চকাৰং পত্থযিত্থ. যঞ্হি, ব্ৰাহ্মণ, তথাগতো অভিৱাদেয্য ৱা…পে… আসনেন ৱা নিমন্তেয্য, মুদ্ধাপি তস্স পুগ্গলস্স ৰত্তিপৰিযোসানে পৰিপাকসিথিলবন্ধনং ৱণ্টা পৱুত্ততালফলমিৱ গীৱতো পচ্ছিজ্জিত্ৱা সহসাৱ ভূমিযং ৱিপতেয্যাতি.
৩. এৱং ৱুত্তেপি ব্ৰাহ্মণো দুপ্পঞ্ঞতায তথাগতস্স লোকে জেট্ঠভাৱং অসল্লক্খেন্তো কেৱলং তং ৱচনং অসহমানো আহ – ‘‘অৰসৰূপো ভৱং গোতমো’’তি. অযং কিৰস্স অধিপ্পাযো – যং লোকে অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং ‘‘সামগ্গিৰসো’’তি ৱুচ্চতি, তং ভোতো গোতমস্স নত্থি, তস্মা অৰসৰূপো ভৱং গোতমো, অৰসজাতিকো অৰসসভাৱোতি. অথস্স ভগৱা চিত্তমুদুভাৱজননত্থং উজুৱিপচ্চনীকভাৱং পৰিহৰন্তো অঞ্ঞথা তস্স ৱচনস্সত্থং অত্তনি সন্দস্সেন্তো ‘‘অত্থি খ্ৱেস ব্ৰাহ্মণ পৰিযাযো’’তিআদিমাহ.
তত্থ পৰিযাযোতি কাৰণং; অযঞ্হি পৰিযাযসদ্দো দেসনা-ৱাৰ-কাৰণেসু ৱত্ততি. ‘‘মধুপিণ্ডিকপৰিযাযোত্ৱেৱ নং ধাৰেহী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৫) হি এস দেসনাযং ৱত্ততি. ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পৰিযাযো ভিক্খুনিযো ওৱদিতু’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৯৮) ৱাৰে. ‘‘সাধু, ভন্তে, ভগৱা অঞ্ঞং পৰিযাযং আচিক্খতু, যথাযং ভিক্খুসঙ্ঘো অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ১৬৪) কাৰণে. স্ৱাযমিধ কাৰণে ৱত্ততি. তস্মা এত্থ এৱমত্থো দট্ঠব্বো – অত্থি খো, ব্ৰাহ্মণ, এতং কাৰণং; যেন কাৰণেন মং ‘‘অৰসৰূপো ভৱং গোতমো’’তি ৱদমানো পুগ্গলো সম্মা ৱদেয্য, অৱিতথৱাদীতি সঙ্খ্যং গচ্ছেয্য. কতমো পন সোতি? যে তে ব্ৰাহ্মণ ৰূপৰসা…পে… ফোট্ঠব্বৰসা তে তথাগতস্স পহীনাতি. কিং ৱুত্তং হোতি? যে তে জাতিৱসেন ৱা উপপত্তিৱসেন ৱা সেট্ঠসম্মতানম্পি পুথুজ্জনানং ৰূপাৰম্মণাদীনি অস্সাদেন্তানং অভিনন্দন্তানং ৰজ্জন্তানং উপ্পজ্জন্তি কামসুখস্সাদসঙ্খাতা ৰূপৰসসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বৰসা, যে ইমং লোকং গীৱায বন্ধিত্ৱা ৱিয আৱিঞ্ছন্তি, ৱত্থাৰম্মণাদিসামগ্গিযঞ্চ উপ্পন্নত্তা সামগ্গিৰসাতি ৱুচ্চন্তি, তে সব্বেপি তথাগতস্স পহীনাতি. ময্হং পহীনাতি ৱত্তব্বেপি মমাকাৰেন অত্তানং অনুক্খিপন্তো ধম্মং দেসেতি. দেসনাৱিলাসো ৱা এস ভগৱতো.
তত্থ পহীনাতি চিত্তসন্তানতো ৱিগতা জহিতা ৱা. এতস্মিং পনত্থে কৰণে সামিৱচনং দট্ঠব্বং. অৰিযমগ্গসত্থেন উচ্ছিন্নং তণ্হাৱিজ্জামযং মূলমেতেসন্তি উচ্ছিন্নমূলা. তালৱত্থু ৱিয নেসং ৱত্থু কতন্তি তালাৱত্থুকতা. যথা হি তালৰুক্খং সমূলং উদ্ধৰিত্ৱা তস্স ৱত্থুমত্তে তস্মিং পদেসে কতে ন পুন তস্স তালস্স উপ্পত্তি পঞ্ঞাযতি; এৱং অৰিযমগ্গসত্থেন সমূলে ৰূপাদিৰসে উদ্ধৰিত্ৱা তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৱেন ৱত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে সব্বেপি তে ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুচ্চন্তি. অৱিৰূড়্হিধম্মত্তা ৱা মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয কতাতি তালাৱত্থুকতা. যস্মা পন এৱং তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা হোন্তি, যথা নেসং পচ্ছাভাৱো ন হোতি, তথা কতা হোন্তি; তস্মা আহ – ‘‘অনভাৱংকতা’’তি. অযঞ্হেত্থ পদচ্ছেদো – অনুঅভাৱং কতা অনভাৱংকতাতি. ‘‘অনভাৱং গতা’’তিপি পাঠো, তস্স অনুঅভাৱং গতাতি অত্থো. তত্থ পদচ্ছেদো অনুঅভাৱং গতা অনভাৱং গতাতি, যথা অনুঅচ্ছৰিযা অনচ্ছৰিযাতি. আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি অনাগতে অনুপ্পজ্জনকসভাৱা. যে হি অভাৱং গতা, তে পুন কথং উপ্পজ্জিস্সন্তি? তেনাহ – ‘‘অনভাৱং গতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি.
অযং খো ব্ৰাহ্মণ পৰিযাযোতি ইদং খো, ব্ৰাহ্মণ, কাৰণং যেন মং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য ‘‘অৰসৰূপো সমণো গোতমো’’তি. নো চ খো যং ত্ৱং সন্ধায ৱদেসীতি যঞ্চ খো ত্ৱং সন্ধায ৱদেসি, সো পৰিযাযো ন হোতি. কস্মা পন ভগৱা এৱমাহ? ননু এৱং ৱুত্তে যো ব্ৰাহ্মণেন ৱুত্তো সামগ্গিৰসো তস্স অত্তনি ৱিজ্জমানতা অনুঞ্ঞাতা হোতীতি. ৱুচ্চতে, ন হোতি. যো হি তং সামগ্গিৰসং কাতুং ভব্বো হুত্ৱা ন কৰোতি, সো তদভাৱেন অৰসৰূপোতি ৱত্তব্বো ভৱেয্য. ভগৱা পন অভব্বোৱ এতং কাতুং, তেনস্স কৰণে অভব্বতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘নো চ খো যং ত্ৱং সন্ধায ৱদেসী’’তি. যং পৰিযাযং সন্ধায ত্ৱং মং ‘‘অৰসৰূপো’’তি ৱদেসি, সো অম্হেসু নেৱ ৱত্তব্বোতি.
৪. এৱং ব্ৰাহ্মণো অত্তনা অধিপ্পেতং অৰসৰূপতং আৰোপেতুং অসক্কোন্তো অথাপৰং নিব্ভোগো ভৱং গোতমোতিআদিমাহ. সব্বপৰিযাযেসু চেত্থ ৱুত্তনযেনেৱ যোজনক্কমং ৱিদিত্ৱা সন্ধায ভাসিতমত্তং এৱং ৱেদিতব্বং. ব্ৰাহ্মণো তমেৱ ৱযোৱুড্ঢানং অভিৱাদনকম্মাদিং লোকে সামগ্গিপৰিভোগোতি মঞ্ঞমানো তদভাৱেন ভগৱন্তং নিব্ভোগোতি আহ. ভগৱা পন য্ৱাযং ৰূপাদীসু সত্তানং ছন্দৰাগপৰিভোগো তদভাৱং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি.
৫. পুন ব্ৰাহ্মণো যং লোকে ৱযোৱুড্ঢানং অভিৱাদনাদিকুলসমুদাচাৰকম্মং লোকিযা কৰোন্তি তস্স অকিৰিযং সম্পস্সমানো ভগৱন্তং অকিৰিযৱাদোতি আহ. ভগৱা পন, যস্মা কাযদুচ্চৰিতাদীনং অকিৰিযং ৱদতি তস্মা, তং অকিৰিযৱাদং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি. তত্থ চ কাযদুচ্চৰিতন্তি পাণাতিপাত-অদিন্নাদান-মিচ্ছাচাৰচেতনা ৱেদিতব্বা. ৱচীদুচ্চৰিতন্তি মুসাৱাদ-পিসুণৱাচা-ফৰুসৱাচা-সম্ফপ্পলাপচেতনা ৱেদিতব্বা. মনোদুচ্চৰিতন্তি অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো ৱেদিতব্বা. ঠপেত্ৱা তে ধম্মে, অৱসেসা অকুসলা ধম্মা ‘‘অনেকৱিহিতা পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তি ৱেদিতব্বা.
৬. পুন ব্ৰাহ্মণো তমেৱ অভিৱাদনাদিকম্মং ভগৱতি অপস্সন্তো ইমং ‘‘আগম্ম অযং লোকতন্তি লোকপৱেণী উচ্ছিজ্জতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৱন্তং উচ্ছেদৱাদোতি আহ. ভগৱা পন যস্মা অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তেসু পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স দ্ৱীসু অকুসলচিত্তেসু উপ্পজ্জমানকদোসস্স চ অনাগামিমগ্গেন উচ্ছেদং ৱদতি. সব্বাকুসলসম্ভৱস্স পন নিৰৱসেসস্স মোহস্স অৰহত্তমগ্গেন উচ্ছেদং ৱদতি. ঠপেত্ৱা তে তযো, অৱসেসানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং যথানুৰূপং চতূহি মগ্গেহি উচ্ছেদং ৱদতি; তস্মা তং উচ্ছেদৱাদং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি.
৭. পুন ব্ৰাহ্মণো ‘‘জিগুচ্ছতি মঞ্ঞে সমণো গোতমো ইদং ৱযোৱুড্ঢানং অভিৱাদনাদিকুলসমুদাচাৰকম্মং, তেন তং ন কৰোতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৱন্তং জেগুচ্ছীতি আহ. ভগৱা পন যস্মা জিগুচ্ছতি কাযদুচ্চৰিতাদীহি; কিং ৱুত্তং হোতি? যঞ্চ তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং, যঞ্চ চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং, যঞ্চ তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং, যা চ ঠপেত্ৱা তানি দুচ্চৰিতানি অৱসেসানং লামকট্ঠেন পাপকানং অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেন অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তি সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৱো, তং সব্বম্পি গূথং ৱিয মণ্ডনকজাতিযো পুৰিসো জিগুচ্ছতি হিৰীযতি, তস্মা তং জেগুচ্ছিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি. তত্থ ‘‘কাযদুচ্চৰিতেনা’’তি উপযোগত্থে কৰণৱচনং দট্ঠব্বং.
৮. পুন ব্ৰাহ্মণো তমেৱ অভিৱাদনাদিকম্মং ভগৱতি অপস্সন্তো ‘‘অযং ইমং লোকজেট্ঠককম্মং ৱিনেতি ৱিনাসেতি, অথ ৱা যস্মা এতং সামীচিকম্মং ন কৰোতি তস্মা অযং ৱিনেতব্বো নিগ্গণ্হিতব্বো’’তি মঞ্ঞমানো ভগৱন্তং ৱেনযিকোতি আহ. তত্ৰাযং পদত্থো – ৱিনযতীতি ৱিনযো, ৱিনাসেতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিনযো এৱ ৱেনযিকো, ৱিনযং ৱা অৰহতীতি ৱেনযিকো, নিগ্গহং অৰহতীতি ৱুত্তং হোতি. ভগৱা পন, যস্মা ৰাগাদীনং ৱিনযায ৱূপসমায ধম্মং দেসেতি, তস্মা ৱেনযিকো হোতি. অযমেৱ চেত্থ পদত্থো – ৱিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৱেনযিকো. ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তি! স্ৱাযং তং ৱেনযিকভাৱং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি.
৯. পুন ব্ৰাহ্মণো যস্মা অভিৱাদনাদীনি সামীচিকম্মানি কৰোন্তা ৱযোৱুড্ঢে তোসেন্তি হাসেন্তি, অকৰোন্তা পন তাপেন্তি ৱিহেসেন্তি দোমনস্সং নেসং উপ্পাদেন্তি, ভগৱা চ তানি ন কৰোতি; তস্মা ‘‘অযং ৱযোৱুড্ঢে তপতী’’তি মঞ্ঞমানো সপ্পুৰিসাচাৰৱিৰহিতত্তা ৱা ‘‘কপণপুৰিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো ভগৱন্তং তপস্সীতি আহ. তত্ৰাযং পদত্থো – তপতীতি তপো, ৰোসেতি ৱিহেসেতীতি ৱুত্তং হোতি, সামীচিকম্মাকৰণস্সেতং নামং. তপো অস্স অত্থীতি তপস্সী. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে ব্যঞ্জনানি অৱিচাৰেত্ৱা লোকে কপণপুৰিসো ‘‘তপস্সী’’তি ৱুচ্চতি. ভগৱা পন যে অকুসলা ধম্মা লোকং তপনতো তপনীযাতি ৱুচ্চন্তি, তেসং পহীনত্তা যস্মা তপস্সীতি সঙ্খ্যং গতো, তস্মা তং তপস্সিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি. তত্ৰাযং পদত্থো – তপন্তীতি তপা, অকুসলধম্মানমেতং অধিৱচনং. ৱুত্তম্পি হেতং – ‘‘ইধ তপ্পতি পেচ্চ তপ্পতী’’তি. তথা তে তপে অস্সি নিৰস্সি পহাসি ৱিদ্ধংসেসীতি তপস্সী.
১০. পুন ব্ৰাহ্মণো তং অভিৱাদনাদিকম্মং দেৱলোকগব্ভসম্পত্তিযা দেৱলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৱত্ততীতি মঞ্ঞমানো ভগৱতি চস্স অভাৱং দিস্ৱা ভগৱন্তং অপগব্ভোতি আহ. কোধৱসেন ৱা ভগৱতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোপি এৱমাহ. তত্ৰাযং পদত্থো – গব্ভতো অপগতোতি অপগব্ভো, অভব্বো দেৱলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো. হীনো ৱা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো, দেৱলোকগব্ভপৰিবাহিৰত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগীতি, হীনো ৱাস্স মাতুকুচ্ছিম্হি গব্ভৱাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো. ভগৱতো পন যস্মা আযতিং গব্ভসেয্যা অপগতা, তস্মা সো তং অপগব্ভতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপৰম্পি পৰিযাযং অনুজানাতি. তত্ৰ চ যস্স খো ব্ৰাহ্মণ আযতিং গব্ভসেয্যা পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি পহীনাতি এতেসং পদানং এৱমত্থো দট্ঠব্বো – ব্ৰাহ্মণ, যস্স পুগ্গলস্স অনাগতে গব্ভসেয্যা, পুনব্ভৱে চ অভিনিব্বত্তি অনুত্তৰেন মগ্গেন ৱিহতকাৰণত্তা পহীনাতি. গব্ভসেয্যগ্গহণেন চেত্থ জলাবুজযোনি গহিতা. পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিগ্গহণেন ইতৰা তিস্সোপি.
অপিচ গব্ভস্স সেয্যা গব্ভসেয্যা, পুনব্ভৱো এৱ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যথা চ ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীতি ৱুত্তেপি ন ৱিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা ঠিতি অত্থি, এৱমিধাপি ন গব্ভতো অঞ্ঞা সেয্যাতি ৱেদিতব্বা. অভিনিব্বত্তি চ নাম যস্মা পুনব্ভৱভূতাপি অপুনব্ভৱভূতাপি অত্থি, ইধ চ পুনব্ভৱভূতা অধিপ্পেতা. তস্মা ৱুত্তং – ‘‘পুনব্ভৱো এৱ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তী’’তি.
১১. এৱং আগতকালতো পট্ঠায অৰসৰূপতাদীহি অট্ঠহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তম্পি ব্ৰাহ্মণং ভগৱা ধম্মিস্সৰো ধম্মৰাজা ধম্মস্সামী তথাগতো অনুকম্পায সীতলেনেৱ চক্খুনা ওলোকেন্তো যং ধম্মধাতুং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা দেসনাৱিলাসপ্পত্তো হোতি, তস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা ৱিগতৱলাহকে অন্তলিক্খে সমব্ভুগ্গতো পুণ্ণচন্দো ৱিয সৰদকালে সূৰিযো ৱিয চ ব্ৰাহ্মণস্স হদযন্ধকাৰং ৱিধমন্তো তানিযেৱ অক্কোসৱত্থূনি তেন তেন পৰিযাযেন অঞ্ঞথা দস্সেত্ৱা, পুনপি অত্তনো কৰুণাৱিপ্ফাৰং অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পিযভাৱেন পটিলদ্ধং, তাদিগুণলক্খণং পথৱীসমচিত্ততং অকুপ্পধম্মতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো কেৱলং পলিতসিৰখণ্ডদন্তৱলিত্তচতাদীহি অত্তনো ৱুড্ঢভাৱং সঞ্জানাতি, নো চ খো জানাতি অত্তানং জাতিযা অনুগতং জৰায অনুসটং ব্যাধিনা অভিভূতং মৰণেন অব্ভাহতং ৱট্টখাণুভূতং অজ্জ মৰিত্ৱা পুন স্ৱেৱ উত্তানসযনদাৰকভাৱগমনীযং. মহন্তেন খো পন উস্সাহেন মম সন্তিকং আগতো, তদস্স আগমনং সাত্থকং হোতূ’’তি চিন্তেত্ৱা ইমস্মিং লোকে অত্তনো অপ্পটিসমং পুৰেজাতভাৱং দস্সেন্তো সেয্যথাপি ব্ৰাহ্মণাতিআদিনা নযেন ব্ৰাহ্মণস্স ধম্মদেসনং ৱড্ঢেসি.