বাহিৰনিদানকথা
তত্থ তং ৱণ্ণযিস্সং ৱিনযন্তি ৱুত্তত্তা ৱিনযো তাৱ ৱৱত্থপেতব্বো. তেনেতং ৱুচ্চতি – ‘‘ৱিনযো নাম ইধ সকলং ৱিনযপিটকং অধিপ্পেত’’ন্তি. সংৱণ্ণনত্থং পনস্স অযং মাতিকা –
ৱুত্তং যেন যদা যস্মা, ধাৰিতং যেন চাভতং;
যত্থপ্পতিট্ঠিতচেতমেতং ৱত্ৱা ৱিধিং ততো.
তেনাতিআদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকাৰতো;
দস্সযন্তো কৰিস্সামি, ৱিনযস্সত্থৱণ্ণনন্তি.
তত্থ ৱুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইদং তাৱ ৱচনং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি এৱমাদিৱচনং সন্ধায ৱুত্তং. ইদঞ্হি বুদ্ধস্স ভগৱতো অত্তপচ্চক্খৱচনং ন হোতি, তস্মা ৱত্তব্বমেতং ‘‘ইদং ৱচনং কেন ৱুত্তং, কদা ৱুত্তং, কস্মা চ ৱুত্ত’’ন্তি? আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ৱুত্তং, তঞ্চ পন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথা
পঠমমহাসঙ্গীতি নাম চেসা কিঞ্চাপি পঞ্চসতিকসঙ্গীতিক্খন্ধকে ৱুত্তা, নিদানকোসল্লত্থং পন ইধাপি ইমিনা নযেন ৱেদিতব্বা. ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা যাৱ সুভদ্দপৰিব্বাজকৱিনযনা কতবুদ্ধকিচ্চে কুসিনাৰাযং উপৱত্তনে মল্লানং সালৱনে যমকসালানমন্তৰে ৱিসাখপুণ্ণমদিৱসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতে ভগৱতি লোকনাথে, ভগৱতো পৰিনিব্বানে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেৰো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপৰিনিব্বুতে ভগৱতি, সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ‘‘অলং, আৱুসো, মা সোচিত্থ, মা পৰিদেৱিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন; উপদ্দুতা চ হোম – ‘ইদং ৱো কপ্পতি, ইদং ৱো ন কপ্পতী’তি! ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং কৰিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং কৰিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭; দী. নি. ২.২৩২) ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তো ‘‘ঠানং খো পনেতং ৱিজ্জতি যং পাপভিক্খূ অতীতসত্থুকং পাৱচনন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৱা নচিৰস্সেৱ সদ্ধম্মং অন্তৰধাপেয্যুং, যাৱ চ ধম্মৱিনযো তিট্ঠতি তাৱ অনতীতসত্থুকমেৱ পাৱচনং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’তি (দী. নি. ২.২১৬).
‘‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিৰট্ঠিতিকং.
যং চাহং ভগৱতা –
‘ধাৰেস্সসি পন মে ত্ৱং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’তি ৱত্ৱা চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেন চেৱ,
‘অহং, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খামি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰামি; কস্সপোপি, ভিক্খৱে, যাৱদে আকঙ্খতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’তি –
এৱমাদিনা নযেন নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তৰিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি; ননু মং ভগৱা ৰাজা ৱিয সককৱচইস্সৰিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৱংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৱংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৱিস্সতী’তি মন্ত্ৱা ইমিনা অসাধাৰণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসী’’তি চিন্তযন্তো ধম্মৱিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি. যথাহ –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘একমিদাহং, আৱুসো, সমযং পাৱায কুসিনাৰং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (দী. নি. ২.২৩১) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং.
ততো পৰং আহ –
‘‘হন্দ মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম. পুৰে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি; অৱিনযো দিপ্পতি, ৱিনযো পটিবাহিয্যতি. পুৰে অধম্মৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ধম্মৱাদিনো দুব্বলা হোন্তি; অৱিনযৱাদিনো বলৱন্তো হোন্তি, ৱিনযৱাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
ভিক্খূ আহংসু – ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেৰো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. থেৰো সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰে পুথুজ্জন-সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামি-সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱভিক্খূ অনেকসতে অনেকসহস্সে চ ৱজ্জেত্ৱা তিপিটকসব্বপৰিযত্তিপ্পভেদধৰে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৱে যেভুয্যেন ভগৱতা এতদগ্গং আৰোপিতে তেৱিজ্জাদিভেদে খীণাসৱভিক্খূযেৱ একূনপঞ্চসতে পৰিগ্গহেসি. যে সন্ধায ইদং ৱুত্তং – ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনাপঞ্চঅৰহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
কিস্স পন থেৰো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেৰস্স ওকাসকৰণত্থং. তেন হাযস্মতা সহাপি ৱিনাপি ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতি কাতুং, সো হাযস্মা সেক্খো সকৰণীযো, তস্মা সহাপি ন সক্কা; যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং ভগৱতো অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থি, তস্মা ৱিনাপি ন সক্কা. যদি এৱং সেক্খোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহুকাৰত্তা থেৰেন উচ্চিনিতব্বো অস্স. অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি? পৰূপৱাদৱিৱজ্জনতো. থেৰো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৱিয ৱিস্সত্থো অহোসি, তথা হি নং সিৰস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) কুমাৰকৱাদেন ওৱদতি. সক্যকুলপ্পসুতো চাযং আযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো. তত্ৰ হি ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৱিয মঞ্ঞমানা ‘‘বহূ অসেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৱা আনন্দং সেক্খপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেৰো উচ্চিনী’’তি উপৱদেয্যুং, তং পৰূপৱাদং পৰিৱজ্জেন্তো ‘‘আনন্দং ৱিনা সঙ্গীতি ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৱ অনুমতিযা গহেস্সামী’’তি ন উচ্চিনি.
অথ সযমেৱ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেৰং যাচিংসু. যথাহ –
‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৱোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেক্খো অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৱতো সন্তিকে ধম্মো চ ৱিনযো চ পৰিযত্তো; তেন হি, ভন্তে, থেৰো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৭).
এৱং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চ থেৰসতানি অহেসুং.
অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি. অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘ৰাজগহং খো মহাগোচৰং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং ৰাজগহে ৱস্সং ৱসন্তা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, ন অঞ্ঞে ভিক্খূ ৰাজগহে ৱস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি. কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ইদং অম্হাকং থাৱৰকম্মং, কোচি ৱিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসিত্ৱা উক্কোটেয্যাতি. অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৱেসি, তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে ৱুত্তনযেনেৱ ঞাতব্বং.
অথ তথাগতস্স পৰিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীড়নদিৱসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৱসেসু ৱীতিৱত্তেসু ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, ইদানি গিম্হানং দিযড্ঢো মাসো সেসো, উপকট্ঠা ৱস্সূপনাযিকা’’তি মন্ত্ৱা মহাকস্সপত্থেৰো ‘‘ৰাজগহং, আৱুসো, গচ্ছামা’’তি উপড্ঢং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা একং মগ্গং গতো. অনুৰুদ্ধত্থেৰোপি উপড্ঢং গহেত্ৱা একং মগ্গং গতো. আনন্দত্থেৰো পন ভগৱতো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো সাৱত্থিং গন্ত্ৱা ৰাজগহং গন্তুকামো যেন সাৱত্থি তেন চাৰিকং পক্কামি. আনন্দত্থেৰেন গতগতট্ঠানে মহাপৰিদেৱো অহোসি – ‘‘ভন্তে আনন্দ, কুহিং সত্থাৰং ঠপেত্ৱা আগতোসী’’তি. অনুপুব্বেন পন সাৱত্থিং অনুপ্পত্তে থেৰে ভগৱতো পৰিনিব্বানদিৱসে ৱিয মহাপৰিদেৱো অহোসি.
তত্ৰ সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৱা জেতৱনং পৱিসিত্ৱা দসবলেন ৱসিতগন্ধকুটিযা দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা মঞ্চপীঠং নীহৰিত্ৱা পপ্ফোটেত্ৱা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৱা মিলাতমালাকচৱৰং ছড্ডেত্ৱা মঞ্চপীঠং অতিহৰিত্ৱা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৱা ভগৱতো ঠিতকালে কৰণীযং ৱত্তং সব্বমকাসি. অথ থেৰো ভগৱতো পৰিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৱসে খীৰৱিৰেচনং পিৱিত্ৱা ৱিহাৰেযেৱ নিসীদি. যং সন্ধায সুভেন মাণৱেন পহিতং মাণৱকং এতদৱোচ –
‘‘অকালো খো, মাণৱক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭).
দুতিযদিৱসে চেতকত্থেৰেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৱা সুভেন মাণৱেন পুট্ঠো দীঘনিকাযে সুভসুত্তংনাম দসমং সুত্তমভাসি.
অথ থেৰো জেতৱনৱিহাৰে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কাৰাপেত্ৱা উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায ৰাজগহং গতো. তথা মহাকস্সপত্থেৰো অনুৰুদ্ধত্থেৰো চ সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৱা ৰাজগহমেৱ গতো.
তেন খো পন সমযেন ৰাজগহে অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰা হোন্তি. তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং. ভগৱতো হি পৰিনিব্বানে সব্বে ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱিহাৰে চ পৰিৱেণে চ ছড্ডেত্ৱা অগমংসু. তত্থ থেৰা ভগৱতো ৱচনপূজনত্থং তিত্থিযৱাদপৰিমোচনত্থঞ্চ ‘‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোমা’’তি চিন্তেসুং. তিত্থিযা হি এৱং ৱদেয্যুং – ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৱকা সত্থৰি ঠিতেযেৱ ৱিহাৰে পটিজগ্গিংসু, পৰিনিব্বুতে ছড্ডেসু’’ন্তি. তেসং ৱাদপৰিমোচনত্থঞ্চ চিন্তেসুন্তি ৱুত্তং হোতি. ৱুত্তম্পি হেতং –
‘‘অথ খো থেৰানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘ভগৱতা খো, আৱুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং ৱণ্ণিতং. হন্দ মযং, আৱুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খৰণং কৰোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৱা ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূড়ৱ. ৪৩৮).
তে দুতিযদিৱসে গন্ত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰে অট্ঠংসু. অজাতসত্তু ৰাজা আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, আগতত্থা’’তি অত্তনা কত্তব্বকিচ্চং পটিপুচ্ছি. থেৰা অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰপটিসঙ্খৰণত্থায হত্থকম্মং পটিৱেদেসুং. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৰাজা হত্থকম্মকাৰকে মনুস্সে অদাসি. থেৰা পঠমং মাসং সব্বৱিহাৰে পটিসঙ্খৰাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহাৰাজ, ৱিহাৰপটিসঙ্খৰণং. ইদানি ধম্মৱিনযসঙ্গহং কৰোমা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, ৱিস্সত্থা কৰোথ. ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু. আণাপেথ, ভন্তে, কিং কৰোমী’’তি? ‘‘সঙ্গহং কৰোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কত্থ কৰোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৱেভাৰপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৱাৰে কাতুং যুত্তং, মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো ৰাজা অজাতসত্তু ৱিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৱিভত্তভিত্তিত্থম্ভসোপানং নানাৱিধমালাকম্মলতআকম্মৱিচিত্তং অভিভৱন্তমিৱ ৰাজভৱনৱিভূতিং অৱহসন্তমিৱ দেৱৱিমানসিৰিং সিৰিযা নিকেতমিৱ একনিপাততিত্থমিৱ চ দেৱমনুস্সনযনৱিহঙ্গানং লোকৰামণেয্যকমিৱ সম্পিণ্ডিতং দট্ঠব্বসাৰমণ্ডং মণ্ডপং কাৰাপেত্ৱা ৱিৱিধকুসুমদাম-ওলম্বক-ৱিনিগ্গলন্তচাৰুৱিতানং ৰতনৱিচিত্তমণিকোট্টিমতলমিৱ চ নং নানাপুপ্ফূপহাৰৱিচিত্তসুপৰিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্ৰহ্মৱিমানসদিসং অলঙ্কৰিত্ৱা তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চ কপ্পিযপচ্চত্থৰণসতানি পঞ্ঞাপেত্ৱা দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তৰাভিমুখং থেৰাসনং মণ্ডপমজ্ঝে পুৰত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৱতো আসনাৰহং ধম্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা দন্তখচিতং বীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স আৰোচাপেসি – ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, মম কিচ্চ’’ন্তি.
তস্মিং খো পন সমযে একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং সন্ধায এৱমাহংসু – ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে একো ভিক্খু ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰতী’’তি. থেৰো তং সুত্ৱা ‘‘ইমস্মিং ভিক্খুসঙ্ঘে অঞ্ঞো ৱিস্সগন্ধং ৱাযন্তো ৱিচৰণকভিক্খু নাম নত্থি, অদ্ধা এতে মং সন্ধায ৱদন্তী’’তি সংৱেগং আপজ্জি. একচ্চে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু – ‘‘স্ৱে, আৱুসো, সন্নিপাতো ত্ৱঞ্চ সেক্খো সকৰণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো – ‘‘স্ৱে সন্নিপাতো, ন খো পন মেতং পতিৰূপং য্ৱাহং সেক্খো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’’ন্তি বহুদেৱ ৰত্তিং কাযগতাযসতিযা ৱীতিনামেত্ৱা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৱজ্জেসি. দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৱীতিনামেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি – ‘‘ননু মং ভগৱা এতদৱোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ; খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’তি (দী. নি. ২.২০৭). বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি. মম অচ্চাৰদ্ধং ৱীৰিযং তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৱত্ততি. হন্দাহং ৱীৰিযসমথং যোজেমী’’তি চঙ্কমা ওৰোহিত্ৱা পাদধোৱনট্ঠানে ঠত্ৱা পাদে ধোৱিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা মঞ্চকে নিসীদিত্ৱা ‘‘থোকং ৱিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে উপনামেসি. দ্ৱে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসঞ্চ বিম্বোহনং অসম্পত্তং. এতস্মিং অন্তৰে অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুত্তং, চতুইৰিযাপথৱিৰহিতং থেৰস্স অৰহত্তং অহোসি. তেন ইমস্মিং সাসনে অনিপন্নো অনিসিন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো ‘‘কো ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’’তি ৱুত্তে ‘‘আনন্দত্থেৰো’’তি ৱত্তুং ৱট্টতি.
অথ খো থেৰা ভিক্খূ দুতিযদিৱসে কতভত্তকিচ্চা পত্তচীৱৰং পটিসামেত্ৱা ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা. আনন্দত্থেৰো পন অত্তনো অৰহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং ন গতো. ভিক্খূ যথাৱুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেৰস্স আসনং ঠপেত্ৱা নিসিন্না. তত্থ কেহিচি ‘‘এতমাসনং কস্সা’’তি ৱুত্তে ‘‘আনন্দত্থেৰস্সা’’তি. ‘‘আনন্দো পন কুহিং গতো’’তি? তস্মিং সমযে থেৰো চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ময্হং গমনকালো’’তি. ততো অত্তনো আনুভাৱং দস্সেন্তো পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা অত্তনো আসনেযেৱ অত্তানং দস্সেসি. আকাসেনাগন্ত্ৱা নিসীদীতিপি একে.
এৱং নিসিন্নে তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেৰো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম, ধম্মং ৱা ৱিনযং ৱা’’তি? ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভন্তে মহাকস্সপ, ৱিনযো নাম বুদ্ধসাসনস্স আযু, ৱিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং হোতি; তস্মা পঠমং ৱিনযং সঙ্গাযামা’’তি,. ‘‘কং ধুৰং কত্ৱা’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি. ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি; অপি চ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধৰমানোযেৱ ৱিনযপৰিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৱিনযধৰানং যদিদং উপালী’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৮). তস্মা উপালিত্থেৰং পুচ্ছিত্ৱা ৱিনযং সঙ্গাযামা’’তি. ততো থেৰো ৱিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নি. উপালিত্থেৰোপি ৱিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি. তত্ৰাযং পাড়ি –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্য’ন্তি.
‘‘আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৱিনযং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
এৱং অত্তনাৱ অত্তানং সম্মন্নিত্ৱা আযস্মা উপালি উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি, দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা. ততো আযস্মা মহাকস্সপো থেৰাসনে নিসীদিত্ৱা আযস্মন্তং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছি – ‘‘পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি? ‘‘ৱেসালিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুদিন্নং কলন্দপুত্তং আৰব্ভা’’তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘মেথুনধম্মে’’তি.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং উপালিং পঠমস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, পঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, অনুপঞ্ঞত্তিম্পি পুচ্ছি, আপত্তিম্পি পুচ্ছি, অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি; যথা চ পঠমস্স তথা দুতিযস্স তথা ততিযস্স তথা চতুত্থস্স পাৰাজিকস্স ৱত্থুম্পি পুচ্ছি…পে… অনাপত্তিম্পি পুচ্ছি. পুট্ঠো পুট্ঠো উপালিত্থেৰো ৱিস্সজ্জেসি. ততো ইমানি চত্তাৰি পাৰাজিকানি ‘‘পাৰাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ঠপেসুং. তেৰস সঙ্ঘাদিসেসানি ‘‘তেৰসক’’ন্তি ঠপেসুং. দ্ৱে সিক্খাপদানি ‘‘অনিযতানী’’তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. দ্ৱেনৱুতি সিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. চত্তাৰি সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকৰণসমথা’’তি ঠপেসুং.
এৱং মহাৱিভঙ্গং সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা ভিক্খুনীৱিভঙ্গে অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাৰাজিককণ্ডং নাম ইদ’’ন্তি ঠপেসুং. সত্তৰস সিক্খাপদানি ‘‘সত্তৰসক’’ন্তি ঠপেসুং. তিংস সিক্খাপদানি ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. ছসট্ঠিসতসিক্খাপদানি ‘‘পাচিত্তিযানী’’তি ঠপেসুং. অট্ঠ সিক্খাপদানি ‘‘পাটিদেসনীযানী’’তি ঠপেসুং. পঞ্চসত্ততি সিক্খাপদানি ‘‘সেখিযানী’’তি ঠপেসুং. সত্ত ধম্মে ‘‘অধিকৰণসমথা’’তি ঠপেসুং. এৱং ভিক্খুনীৱিভঙ্গং সঙ্গহং আৰোপেত্ৱা এতেনেৱ উপাযেন খন্ধকপৰিৱাৰেপি আৰোপেসুং. এৱমেতং সউভতোৱিভঙ্গখন্ধকপৰিৱাৰং ৱিনযপিটকং সঙ্গহমাৰূড়্হং সব্বং মহাকস্সপত্থেৰো পুচ্ছি, উপালিত্থেৰো ৱিস্সজ্জেসি. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনপৰিযোসানে পঞ্চ অৰহন্তসতানি সঙ্গহং আৰোপিতনযেনেৱ গণসজ্ঝাযমকংসু. ৱিনযসঙ্গহাৱসানে উপালিত্থেৰো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৱা ধম্মাসনা ওৰোহিত্ৱা ৱুড্ঢে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি.
ৱিনযং সঙ্গাযিত্ৱা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তেহি কং পুগ্গলং ধুৰং কত্ৱা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ ‘‘আনন্দত্থেৰং ধুৰং কত্ৱা’’তি আহংসু.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৱুসো, সঙ্ঘো. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা থেৰে ভিক্খূ ৱন্দিত্ৱা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৱা. অথ মহাকস্সপত্থেৰো আনন্দত্থেৰং ধম্মং পুচ্ছি – ‘‘ব্ৰহ্মজালং, আৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তৰা চ, ভন্তে, ৰাজগহং অন্তৰা চ নাড়ন্দং ৰাজাগাৰকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি. ‘‘কং আৰব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পৰিব্বাজকং, ব্ৰহ্মদত্তঞ্চ মাণৱ’’ন্তি. ‘‘কিস্মিং ৱত্থুস্মি’’ন্তি? ‘‘ৱণ্ণাৱণ্ণে’’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্ৰহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি, ৱত্থুম্পি পুচ্ছি. ‘‘সামঞ্ঞফলং পনাৱুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘ৰাজগহে, ভন্তে, জীৱকম্বৱনে’’তি. ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৱেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. এতেনেৱ উপাযেন পঞ্চ নিকাযে পুচ্ছি.
পঞ্চনিকাযা নাম – দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি. তত্থ খুদ্দকনিকাযো নাম – চত্তাৰো নিকাযে ঠপেত্ৱা, অৱসেসং বুদ্ধৱচনং. তত্থ ৱিনযো আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ৱিস্সজ্জিতো, সেসখুদ্দকনিকাযো চত্তাৰো চ নিকাযা আনন্দত্থেৰেন. তদেতং সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং ৰসৱসেন একৱিধং, ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৱসেন তিৱিধং; তথা পিটকৱসেন, নিকাযৱসেন পঞ্চৱিধং, অঙ্গৱসেন নৱৱিধং, ধম্মক্খন্ধৱসেন চতুৰাসীতিসহস্সৱিধন্তি ৱেদিতব্বং.
কথং ৰসৱসেন একৱিধং? যঞ্হি ভগৱতা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা যাৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, এত্থন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সানি দেৱমনুস্সনাগযক্খাদযো অনুসাসন্তেন পচ্চৱেক্খন্তেন ৱা ৱুত্তং, সব্বং তং একৰসং ৱিমুত্তিৰসমেৱ হোতি. এৱং ৰসৱসেন একৱিধং.
কথং ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং? সব্বমেৱ চেতং ধম্মো চেৱ ৱিনযো চাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি. তত্থ ৱিনযপিটকং ৱিনযো, অৱসেসং বুদ্ধৱচনং ধম্মো; তেনেৱাহ – ‘‘যংনূন মযং, আৱুসো, ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি. ‘‘অহং উপালিং ৱিনযং পুচ্ছেয্যং, আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চ এৱং ধম্মৱিনযৱসেন দুৱিধং.
কথং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৱসেন তিৱিধং? সব্বমেৱ হিদং পঠমবুদ্ধৱচনং, মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনং, পচ্ছিমবুদ্ধৱচনন্তি তিপ্পভেদং হোতি. তত্থ –
‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;
গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;
ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);
ইদং পঠমবুদ্ধৱচনং.
কেচি ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা’’তি খন্ধকে উদানগাথং আহু. এসা পন পাটিপদদিৱসে সব্বঞ্ঞুভাৱপ্পত্তস্স সোমনস্সমযঞাণেন পচ্চযাকাৰং পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না উদানগাথাতি ৱেদিতব্বা.
যং পন পৰিনিব্বানকালে অভাসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৱে, আমন্তযামি ৱো, ৱযধম্মা সঙ্খাৰা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি (দী. নি. ২.২১৮) ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৱচনং.
উভিন্নমন্তৰে যং ৱুত্তং এতং মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনন্তি. এৱং পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমৱসেন তিৱিধং.
কথং পিটকৱসেন তিৱিধং? সব্বম্পি হেতং ৱিনযপিটকং সুত্তন্তপিটকং অভিধম্মপিটকন্তি তিপ্পভেদমেৱ হোতি. তত্থ পঠমসঙ্গীতিযং সঙ্গীতঞ্চ অসঙ্গীতঞ্চ সব্বম্পি সমোধানেত্ৱা উভযানি পাতিমোক্খানি, দ্ৱে ৱিভঙ্গানি, দ্ৱাৱীসতি খন্ধকানি, সোড়সপৰিৱাৰাতি ইদং ৱিনযপিটকং নাম.
ব্ৰহ্মজালাদি চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো দীঘনিকাযো, মূলপৰিযাযসুত্তাদি দিযড্ঢসতদ্ৱেসুত্তসঙ্গহো মজ্ঝিমনিকাযো, ওঘতৰণসুত্তাদি সত্তসুত্তসহস্স সত্তসত দ্ৱাসট্ঠিসুত্তসঙ্গহো সংযুত্তনিকাযো, চিত্তপৰিযাদানসুত্তাদি নৱসুত্তসহস্স পঞ্চসত সত্তপঞ্ঞাসসুত্তসঙ্গহো অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকপাঠ-ধম্মপদ-উদান-ইতিৱুত্তক-সুত্তনিপাত-ৱিমানৱত্থু-পেতৱত্থু-থেৰগাথা-থেৰীগাথা-জাতকনিদ্দেস-পটিসম্ভিদা-অপদান-বুদ্ধৱংস-চৰিযাপিটকৱসেন পন্নৰসপ্পভেদো খুদ্দকনিকাযোতি ইদং সুত্তন্তপিটকং নাম.
ধম্মসঙ্গহো, ৱিভঙ্গো, ধাতুকথা, পুগ্গলপঞ্ঞত্তি, কথাৱত্থু, যমকং, পট্ঠানন্তি ইদং অভিধম্মপিটকং নাম. তত্থ –
ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা, ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;
ৱিনযত্থৱিদূহি অযং, ৱিনযো ৱিনযোতি অক্খাতো.
ৱিৱিধা হি এত্থ পঞ্চৱিধ পাতিমোক্খুদ্দেস পাৰাজিকাদি সত্তআপত্তিক্খন্ধমাতিকা ৱিভঙ্গাদিপ্পভেদা নযা, ৱিসেসভূতা চ দড়্হীকম্মসিথিলকৰণপ্পযোজনা অনুপঞ্ঞত্তিনযা, কাযিকৱাচসিকঅজ্ঝাচাৰনিসেধনতো চেস কাযং ৱাচঞ্চ ৱিনেতি, তস্মা ৱিৱিধনযত্তা ৱিসেসনযত্তা কাযৱাচানঞ্চ ৱিনযনতো ‘‘ৱিনযো’’তি অক্খাতো. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –
‘‘ৱিৱিধৱিসেসনযত্তা, ৱিনযনতো চেৱ কাযৱাচানং;
ৱিনযত্থৱিদূহি অযং, ৱিনযো ৱিনযোতি অক্খাতো’’তি.
ইতৰং পন –
অত্থানং সূচনতো, সুৱুত্ততো সৱনতোথ সূদনতো;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাতং.
তঞ্হি অত্তত্থপৰত্থাদিভেদে অত্থে সূচেতি, সুৱুত্তা চেত্থ অত্থা ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুলোমেন ৱুত্তত্তা. সৱতি চেতং অত্থে সস্সমিৱ ফলং পসৱতীতি ৱুত্তং হোতি. সূদতি চেতং ধেনুৱিয খীৰং, পগ্ঘৰতীতি ৱুত্তং হোতি. সুট্ঠু চ নে তাযতি ৰক্খতীতি ৱুত্তং হোতি. সুত্তসভাগঞ্চেতং, যথা হি তচ্ছকানং সুত্তং পমাণং হোতি; এৱমেতম্পি ৱিঞ্ঞূনং. যথা চ সুত্তেন সঙ্গহিতানি পুপ্ফানি ন ৱিকিৰিযন্তি ন ৱিদ্ধংসিযন্তি; এৱমেতেন সঙ্গহিতা অত্থা. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –
‘‘অত্থানং সূচনতো, সুৱুত্ততো সৱনতোথ সূদনতো;
সুত্তাণা সুত্তসভাগতো চ, সুত্তন্তি অক্খাত’’ন্তি.
ইতৰো পন –
যং এত্থ ৱুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পৰিচ্ছিন্না;
ৱুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো.
অযঞ্হি অভিসদ্দো ৱুড্ঢিলক্খণপূজিতপৰিচ্ছিন্নাধিকেসু দিস্সতি. তথাহেস – ‘‘বাড়্হা মে আৱুসো দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি নো পটিক্কমন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৮৯; সং. নি. ৫.১৯৫) ৱুড্ঢিযং আগতো. ‘‘যা তা ৰত্তিযো অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৯) লক্খণে. ‘‘ৰাজাভিৰাজা মনুজিন্দো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৮) পূজিতে. ‘‘পটিবলো ৱিনেতুং অভিধম্মে অভিৱিনযে’’তিআদীসু (মহাৱ. ৮৫) পৰিচ্ছিন্নে. অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৱিৰহিতে ধম্মে চ ৱিনযে চাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অভিক্কন্তেন ৱণ্ণেনা’’তিআদীসু (ৱি. ৱ. ৭৫) অধিকে.
এত্থ চ ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি, মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১৬০ আদযো) নযেন ৱুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৱুত্তা. ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা সদ্দাৰম্মণং ৱা’’তিআদিনা নযেন আৰম্মণাদীহি লক্খণীযত্তা সলক্খণাপি. ‘‘সেক্খা ধম্মা, অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন পূজিতাপি পূজাৰহাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ফস্সো হোতি ৱেদনা হোতী’’তিআদিনা নযেন সভাৱপৰিচ্ছিন্নত্তা পৰিচ্ছিন্নাপি. ‘‘মহগ্গতা ধম্মা, অপ্পমাণা ধম্মা, অনুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন অধিকাপি ধম্মা ৱুত্তা. তেনেতমেতস্স ৱচনত্থকোসল্লত্থং ৱুত্তং –
‘‘যং এত্থ ৱুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পৰিচ্ছিন্না;
ৱুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি.
যং পনেত্থ অৱিসিট্ঠং, তং –
পিটকং পিটকত্থৱিদূ, পৰিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু;
তেন সমোধানেত্ৱা, তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা.
পৰিযত্তিপি হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) পিটকন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটকং আদাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৮; অ. নি. ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি. তস্মা পিটকং পিটকত্থৱিদূ, পৰিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু.
ইদানি তেন সমোধানেত্ৱা তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যাতি. তেন এৱং দুৱিধত্থেন পিটকসদ্দেন সহ সমাসং কত্ৱা ৱিনযো চ সো পিটকঞ্চ পৰিযত্তিভাৱতো তস্স তস্স অত্থস্স ভাজনতো চাতি ৱিনযপিটকং, যথাৱুত্তেনেৱ নযেন সুত্তন্তঞ্চ তং পিটকঞ্চাতি সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মো চ সো পিটকঞ্চাতি অভিধম্মপিটকন্তি এৱমেতে তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা.
এৱং ঞত্ৱা চ পুনপি তেস্ৱেৱ পিটকেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং –
দেসনাসাসনকথা, ভেদং তেসু যথাৰহং;
সিক্খাপহানগম্ভীৰ, ভাৱঞ্চ পৰিদীপযে.
পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৱিপত্তিং চাপি যং যহিং;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযে.
তত্ৰাযং পৰিদীপনা ৱিভাৱনা চ, এতানি হি তীণি পিটকানি যথাক্কমং আণা ৱোহাৰ পৰমত্থদেসনা যথাপৰাধ-যথানুলোম-যথাধম্মসাসনানি, সংৱৰাসংৱৰদিট্ঠিৱিনিৱেঠনামৰূপপৰিচ্ছেদকথাতি চ ৱুচ্চন্তি.
এত্থ হি ৱিনযপিটকং আণাৰহেন ভগৱতা আণাবাহুল্লতো দেসিতত্তা আণাদেসনা, সুত্তন্তপিটকং ৱোহাৰকুসলেন ভগৱতা ৱোহাৰবাহুল্লতো দেসিতত্তা ৱোহাৰদেসনা, অভিধম্মপিটকং পৰমত্থকুসলেন ভগৱতা পৰমত্থবাহুল্লতো দেসিতত্তা পৰমত্থদেসনাতি ৱুচ্চতি.
তথা পঠমং যে তে পচুৰাপৰাধা সত্তা তে যথাপৰাধং এত্থ সাসিতাতি যথাপৰাধসাসনং, দুতিযং অনেকজ্ঝাসযানুসযচৰিযাধিমুত্তিকা সত্তা যথানুলোমং এত্থ সাসিতাতি যথানুলোমসাসনং, ততিযং ধম্মপুঞ্জমত্তে ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো সত্তা যথাধম্মং এত্থ সাসিতাতি যথাধম্মসাসনন্তি ৱুচ্চতি.
তথা পঠমং অজ্ঝাচাৰপটিপক্খভূতো সংৱৰাসংৱৰো এত্থ কথিতোতি সংৱৰাসংৱৰকথা, দুতিযং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিপটিপক্খভূতা দিট্ঠিৱিনিৱেঠনা এত্থ কথিতাতি দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথা, ততিযং ৰাগাদিপটিপক্খভূতো নামৰূপপৰিচ্ছেদো এত্থ কথিতোতি নামৰূপপৰিচ্ছেদকথাতি ৱুচ্চতি.
তীসুপি চ চেতেসু তিস্সো সিক্খা, তীণি পহানানি, চতুব্বিধো চ গম্ভীৰভাৱো ৱেদিতব্বো. তথা হি – ৱিনযপিটকে ৱিসেসেন অধিসীলসিক্খা ৱুত্তা, সুত্তন্তপিটকে অধিচিত্তসিক্খা, অভিধম্মপিটকে অধিপঞ্ঞাসিক্খা.
ৱিনযপিটকে চ ৱীতিক্কমপ্পহানং কিলেসানং, ৱীতিক্কমপটিপক্খত্তা সীলস্স. সুত্তন্তপিটকে পৰিযুট্ঠানপ্পহানং, পৰিযুট্ঠানপটিপক্খত্তা সমাধিস্স. অভিধম্মপিটকে অনুসযপ্পহানং অনুসযপটিপক্খত্তা পঞ্ঞায.
পঠমে চ তদঙ্গপ্পহানং কিলেসানং, ইতৰেসু ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপ্পহানানি. পঠমে চ দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স পহানং, ইতৰেসু তণ্হাদিট্ঠিসংকিলেসানং.
একমেকস্মিঞ্চেত্থ চতুব্বিধোপি ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধগম্ভীৰভাৱো ৱেদিতব্বো. তত্থ ধম্মোতি পাড়ি. অত্থোতি তস্সাযেৱত্থো. দেসনাতি তস্সা মনসাৱৱত্থাপিতায পাড়িযা দেসনা. পটিৱেধোতি পাড়িযা পাড়িঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধা যস্মা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. এৱং একমেকস্মিং এত্থ চতুব্বিধোপি গম্ভীৰভাৱো ৱেদিতব্বো.
অপৰো নযো – ধম্মোতি হেতু. ৱুত্তং হেতং – ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি. অত্থোতি হেতুফলং. ৱুত্তং হেতং – ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি. দেসনাতি পঞ্ঞত্তি, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপোতি অধিপ্পাযো. পটিৱেধোতি অভিসমযো, সো চ লোকিযলোকুত্তৰো ৱিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থানুৰূপং ধম্মেসু, ধম্মানুৰূপং অত্থেসু, পঞ্ঞত্তিপথানুৰূপং পঞ্ঞত্তীসু অৱবোধো.
ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসু যং যং ধম্মজাতং ৱা অত্থজাতং ৱা, যা চাযং যথা যথা ঞাপেতব্বো অত্থো সোতূনং ঞাণস্স অভিমুখো হোতি, তথা তথা তদত্থজোতিকা দেসনা, যো চেত্থ অৱিপৰীতাৱবোধসঙ্খাতো পটিৱেধো সব্বমেতং অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি দুপ্পঞ্ঞেহি সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাহং অলব্ভনেয্যপতিট্ঠঞ্চ, তস্মা গম্ভীৰং. এৱম্পি একমেকস্মিং এত্থ চতুব্বিধোপি গম্ভীৰভাৱো ৱেদিতব্বো.
এত্তাৱতা চ –
‘‘দেসনা-সাসনকথা, ভেদং তেসু যথাৰহং;
সিক্খাপহানগম্ভীৰভাৱঞ্চ পৰিদীপযে’’তি.
অযং গাথা ৱুত্তত্থা হোতি.
‘‘পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৱিপত্তিঞ্চাপি যং যহিং;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযে’’তি.
এত্থ পন তীসু পিটকেসু তিৱিধো পৰিযত্তিভেদো দট্ঠব্বো. তিস্সো হি পৰিযত্তিযো – অলগদ্দূপমা, নিস্সৰণত্থা, ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তীতি.
তত্থ যা দুগ্গহিতা উপাৰম্ভাদিহেতু পৰিযাপুটা, অযং অলগদ্দূপমা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো অলগদ্দত্থিকো অলগদ্দগৱেসী অলগদ্দপৰিযেসনং চৰমানো, সো পস্সেয্য মহন্তং অলগদ্দং. তমেনং ভোগে ৱা নঙ্গুট্ঠে ৱা গণ্হেয্য. তস্স সো অলগদ্দো পটিপৰিৱত্তিত্ৱা হত্থে ৱা বাহায ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গে ডংসেয্য. সো ততোনিদানং মৰণং ৱা নিগচ্ছেয্য, মৰণমত্তং ৱা দুক্খং. তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৱে, অলগদ্দস্স. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চে মোঘপুৰিসা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি সুত্তং…পে… ৱেদল্লং. তে তং ধম্মং পৰিযাপুণিত্ৱা তেসং ধম্মানং পঞ্ঞায অত্থং ন উপপৰিক্খন্তি. তেসং তে ধম্মা পঞ্ঞায অত্থং অনুপপৰিক্খতং ন নিজ্ঝানং খমন্তি. তে উপাৰম্ভানিসংসা চেৱ ধম্মং পৰিযাপুণন্তি ইতিৱাদপ্পমোক্খানিসংসা চ. যস্স চত্থায ধম্মং পৰিযাপুণন্তি, তঞ্চস্স অত্থং নানুভোন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতা দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? দুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৱে, ধম্মান’’ন্তি (ম. নি. ১.২৩৮).
যা পন সুগ্গহিতা সীলক্খন্ধাদিপাৰিপূৰিংযেৱ আকঙ্খমানেন পৰিযাপুটা ন উপাৰম্ভাদি হেতু, অযং নিস্সৰণত্থা. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তেসং তে ধম্মা সুগ্গহিতা দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্তন্তি. তং কিস্স হেতু? সুগ্গহিতত্তা, ভিক্খৱে, ধম্মান’’ন্তি (ম. নি. ১.২৩৯).
যং পন পৰিঞ্ঞাতক্খন্ধো পহীনকিলেসো ভাৱিতমগ্গো পটিৱিদ্ধাকুপ্পো সচ্ছিকতনিৰোধো খীণাসৱো কেৱলং পৱেণীপালনত্থায ৱংসানুৰক্খণত্থায পৰিযাপুণাতি, অযং ভণ্ডাগাৰিকপঅযত্তীতি.
ৱিনযে পন সুপ্পটিপন্নো ভিক্খু সীলসম্পত্তিং নিস্সায তিস্সো ৱিজ্জা পাপুণাতি, তাসংযেৱ চ তত্থ পভেদৱচনতো. সুত্তে সুপ্পটিপন্নো সমাধিসম্পদং নিস্সায ছ অভিঞ্ঞা পাপুণাতি, তাসংযেৱ চ তত্থ পভেদৱচনতো. অভিধম্মে সুপ্পটিপন্নো পঞ্ঞাসম্পদং নিস্সায চতস্সো পটিসম্ভিদা পাপুণাতি, তাসঞ্চ তত্থেৱ পভেদৱচনতো. এৱমেতেসু সুপ্পটিপন্নো যথাক্কমেন ইমং ৱিজ্জাত্তযছড়ভিঞ্ঞাচতুপটিসম্ভিদাভেদং সম্পত্তিং পাপুণাতি.
ৱিনযে পন দুপ্পটিপন্নো অনুঞ্ঞাতসুখসম্ফস্সঅত্থৰণপাৱুৰণাদিফস্সসামঞ্ঞতো পটিক্খিত্তেসু উপাদিন্নফস্সাদীসু অনৱজ্জসঞ্ঞী হোতি. ৱুত্তম্পি হেতং – ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা ভগৱতা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’’তি (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৪) ততো দুস্সীলভাৱং পাপুণাতি. সুত্তে দুপ্পটিপন্নো ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পুগ্গলা সন্তো সংৱিজ্জমানা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫) অধিপ্পাযং অজানন্তো দুগ্গহিতং গণ্হাতি. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অত্তনা দুগ্গহিতেন অম্হে চেৱ অব্ভাচিক্খতি, অত্তানঞ্চ খনতি, বহুঞ্চ অপুঞ্ঞং পসৱতী’’তি (পাচি. ৪১৭; ম. নি. ১.২৩৬) ততো মিচ্ছাদিট্ঠিতং পাপুণাতি. অভিধম্মে দুপ্পটিপন্নো ধম্মচিন্তং অতিধাৱন্তো অচিন্তেয্যানিপি চিন্তেতি, ততো চিত্তক্খেপং পাপুণাতি. ৱুত্তং হেতং – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, অচিন্তেয্যানি ন চিন্তেতব্বানি, যানি চিন্তেন্তো উম্মাদস্স ৱিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). এৱমেতেসু দুপ্পটিপন্নো যথাক্কমেন ইমং দুস্সীলভাৱমিচ্ছাদিট্ঠিতা চিত্তক্খেপভেদং ৱিপত্তিং পাপুণাতীতি.
এত্তাৱতা চ –
‘‘পৰিযত্তিভেদং সম্পত্তিং, ৱিপত্তিং চাপি যং যহিং;
পাপুণাতি যথা ভিক্খু, তম্পি সব্বং ৱিভাৱযে’’তি.
অযম্পি গাথা ৱুত্তত্থা হোতি. এৱং নানপ্পকাৰতো পিটকানি ঞত্ৱা তেসং ৱসেনেতং বুদ্ধৱচনং তিৱিধন্তি ঞাতব্বং.
কথং নিকাযৱসেন পঞ্চৱিধং? সব্বমেৱ চেতং দীঘনিকাযো, মজ্ঝিমনিকাযো, সংযুত্তনিকাযো, অঙ্গুত্তৰনিকাযো, খুদ্দকনিকাযোতি পঞ্চপ্পভেদং হোতি. তত্থ কতমো দীঘনিকাযো? তিৱগ্গসঙ্গহানি ব্ৰহ্মজালাদীনি চতুত্তিংস সুত্তানি.
চতুত্তিংসেৱ সুত্তন্তা, তিৱগ্গো যস্স সঙ্গহো;
এস দীঘনিকাযোতি, পঠমো অনুলোমিকো.
কস্মা পনেস দীঘনিকাযোতি ৱুচ্চতি? দীঘপ্পমাণানং সুত্তানং সমূহতো নিৱাসতো চ, সমূহনিৱাসা হি নিকাযোতি ৱুচ্চন্তি. ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং; যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা; পোণিকনিকাযো, চিক্খল্লিকনিকাযো’’তি (সং. নি. ৩.১০০) এৱমাদীনি চেত্থ সাধকানি সাসনতো চ লোকতো চ. এৱং সেসানম্পি নিকাযভাৱে ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো.
কতমো মজ্ঝিমনিকাযো? মজ্ঝিমপ্পমাণানি পঞ্চদসৱগ্গসঙ্গহানি মূলপৰিযাযসুত্তাদীনি দিযড্ঢসতং দ্ৱে চ সুত্তানি.
দিযড্ঢসতং সুত্তন্তা, দ্ৱে চ সুত্তানি যত্থ সো;
নিকাযো মজ্ঝিমো পঞ্চ-দসৱগ্গপৰিগ্গহো.
কতমো সংযুত্তনিকাযো? দেৱতাসংযুত্তাদিৱসেন ঠিতানি ওঘতৰণাদীনি সত্ত সুত্তসহস্সানি সত্ত চ সুত্তসতানি দ্ৱাসট্ঠি চ সুত্তানি.
সত্ত সুত্তসহস্সানি, সত্ত সুত্তসতানি চ;
দ্ৱাসট্ঠি চেৱ সুত্তন্তা, এসো সংযুত্তসঙ্গহো.
কতমো অঙ্গুত্তৰনিকাযো? একেকঅঙ্গাতিৰেকৱসেন ঠিতানি চিত্তপৰিযাদানাদীনি নৱ সুত্তসহস্সানি পঞ্চ সুত্তসতানি সত্তপঞ্ঞাসঞ্চ সুত্তানি.
নৱ সুত্তসহস্সানি, পঞ্চ সুত্তসতানি চ;
সত্তপঞ্ঞাস সুত্তানি, সঙ্খ্যা অঙ্গুত্তৰে অযং.
কতমো খুদ্দকনিকাযো? সকলং ৱিনযপিটকং অভিধম্মপিটকং খুদ্দকপাঠাদযো চ পুব্বে নিদস্সিতা পন্নৰসভেদা ঠপেত্ৱা চত্তাৰো নিকাযে অৱসেসং বুদ্ধৱচনন্তি.
ঠপেত্ৱা চতুৰোপেতে, নিকাযে দীঘআদিকে;
তদঞ্ঞং বুদ্ধৱচনং, নিকাযো খুদ্দকো মতোতি.
এৱং নিকাযৱসেন পঞ্চৱিধং.
কথং অঙ্গৱসেন নৱৱিধং? সব্বমেৱ হিদং সুত্তং, গেয্যং, ৱেয্যাকৰণং, গাথা, উদানং, ইতিৱুত্তকং, জাতকং, অব্ভুতধম্মং, ৱেদল্লন্তি নৱপ্পভেদং হোতি. তত্থ উভতোৱিভঙ্গনিদ্দেসখন্ধকপৰিৱাৰা সুত্তনিপাতে মঙ্গলসুত্ত-ৰতনসুত্ত-নালকসুত্ত-তুৱট্টকসুত্তানি অঞ্ঞম্পি চ সুত্তনামকং তথাগতৱচনং সুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সব্বম্পি সগাথকং সুত্তং গেয্যন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিসেসেন সংযুত্তকে সকলোপি সগাথাৱগ্গো, সকলং অভিধম্মপিটকং, নিগ্গাথকং সুত্তং, যঞ্চ অঞ্ঞম্পি অট্ঠহি অঙ্গেহি অসঙ্গহিতং বুদ্ধৱচনং তং ৱেয্যাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. ধম্মপদং, থেৰগাথা, থেৰীগাথা, সুত্তনিপাতে নোসুত্তনামিকা সুদ্ধিকগাথা চ গাথাতি ৱেদিতব্বা. সোমনস্সঞাণমযিকগাথাপটিসংযুত্তা দ্ৱাসীতি সুত্তন্তা উদানন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা’’তিআদিনযপ্পৱত্তা দসুত্তৰসতসুত্তন্তা ইতিৱুত্তকন্তি ৱেদিতব্বং. অপণ্ণকজাতকাদীনি পঞ্ঞাসাধিকানি পঞ্চ জাতকসতানি জাতকন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, অচ্ছৰিযা অব্ভুতা ধম্মা আনন্দে’’তি (দী. নি. ২.২০৯) -আদিনযপ্পৱত্তা সব্বেপি অচ্ছৰিযঅব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তা সুত্তন্তা অব্ভুতধম্মন্তি ৱেদিতব্বং. চূড়ৱেদল্ল-মহাৱেদল্ল-সম্মাদিট্ঠি-সক্কপঞ্হ-সঙ্খাৰভাজনিয-মহাপুণ্ণমসুত্তাদযো সব্বেপি ৱেদঞ্চ তুট্ঠিঞ্চ লদ্ধা লদ্ধা পুচ্ছিতসুত্তন্তা ৱেদল্লন্তি ৱেদিতব্বং. এৱং অঙ্গৱসেন নৱৱিধং.
কথং ধম্মক্খন্ধৱসেন চতুৰাসীতিসহস্সৱিধং? সব্বমেৱ চেতং বুদ্ধৱচনং –
‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো;
চতুৰাসীতি সহস্সানি, যে মে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. (থেৰগা. ১০২৭);
এৱং পৰিদীপিতধম্মক্খন্ধৱসেন চতুৰাসীতিসহস্সপ্পভেদং হোতি. তত্থ একানুসন্ধিকং সুত্তং একো ধম্মক্খন্ধো. যং অনেকানুসন্ধিকং তত্থ অনুসন্ধিৱসেন ধম্মক্খন্ধগণনা. গাথাবন্ধেসু পঞ্হাপুচ্ছনং একো ধম্মক্খন্ধো, ৱিস্সজ্জনং একো. অভিধম্মে একমেকং তিক-দুক-ভাজনং, একমেকঞ্চ চিত্তৱাৰভাজনং, একো ধম্মক্খন্ধো. ৱিনযে অত্থি ৱত্থু, অত্থি মাতিকা, অত্থি পদভাজনীযং, অত্থি অন্তৰাপত্তি, অত্থি আপত্তি, অত্থি অনাপত্তি, অত্থি পৰিচ্ছেদো; তত্থ একমেকো কোট্ঠাসো, একমেকো ধম্মক্খন্ধোতি ৱেদিতব্বো. এৱং ধম্মক্খন্ধৱসেন চতুৰাসীতিসহস্সৱিধং.
এৱমেতং অভেদতো ৰসৱসেন একৱিধং, ভেদতো ধম্মৱিনযাদিৱসেন দুৱিধাদিভেদং বুদ্ধৱচনং সঙ্গাযন্তেন মহাকস্সপপ্পমুখেন ৱসীগণেন ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো; ইদং পঠমবুদ্ধৱচনং, ইদং মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনং, ইদং পচ্ছিমবুদ্ধৱচনং; ইদং ৱিনযপিটকং, ইদং সুত্তন্তপিটকং, ইদং অভিধম্মপিটকং; অযং দীঘনিকাযো…পে… অযং খুদ্দকনিকাযো; ইমানি সুত্তাদীনি নৱঙ্গানি, ইমানি চতুৰাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি ইমং পভেদং ৱৱত্থপেত্ৱাৱ সঙ্গীতং. ন কেৱলঞ্চ এত্তকমেৱ, অঞ্ঞম্পি উদ্দানসঙ্গহ-ৱগ্গসঙ্গহপেয্যালসঙ্গহ-এককনিপাত-দুকনিপাতাদিনিপাতসঙ্গহ-সংযুত্তসঙ্গহ-পণ্ণাসসঙ্গহাদিঅনেকৱিধং তীসু পিটকেসু সন্দিস্সমানং সঙ্গহপ্পভেদং ৱৱত্থপেত্ৱাএৱ সত্তহি মাসেহি সঙ্গীতং. সঙ্গীতিপৰিযোসানে চস্স – ‘‘ইদং মহাকস্সপত্থেৰেন দসবলস্স সাসনং পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণং কালং পৱত্তনসমত্থং কত’’ন্তি সঞ্জাতপ্পমোদা সাধুকাৰং ৱিয দদমানা অযং মহাপথৱী উদকপৰিযন্তং কত্ৱা অনেকপ্পকাৰং কম্পি সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি, অনেকানি চ অচ্ছৰিযানি পাতুৰহেসুন্তি অযং পঠমমহাসঙ্গীতিনাম. যা লোকে –
সতেহি পঞ্চহি কতা, তেন পঞ্চসতাতি চ;
থেৰেহেৱ কতত্তা চ, থেৰিকাতি পৱুচ্চতীতি.
ইমিস্সা পন পঠমমহাসঙ্গীতিযা পৱত্তমানায ৱিনযং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘পঠমং, আৱুসো উপালি, পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি এৱমাদিৱচনপৰিযোসানে ‘‘ৱত্থুম্পি পুচ্ছি, নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এত্থ নিদানে পুচ্ছিতে তং নিদানং আদিতো পভুতি ৱিত্থাৰেত্ৱা যেন চ পঞ্ঞত্তং, যস্মা চ পঞ্ঞত্তং, সব্বমেতং কথেতুকামেন আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ৱুত্তং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি সব্বং ৱত্তব্বং. এৱমিদং আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ৱুত্তং, তঞ্চ পন ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্ত’’ন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা চ ‘‘ইদং ৱচনং কেন ৱুত্তং, কদা ৱুত্ত’’ন্তি এতেসং পদানং অত্থো পকাসিতো হোতি.
ইদানি কস্মা ৱুত্তন্তি এত্থ ৱুচ্চতে, যস্মা অযমাযস্মতা মহাকস্সপত্থেৰেন নিদানং পুট্ঠো তস্মানেন তং নিদানং আদিতো পভুতি ৱিত্থাৰেতুং ৱুত্তন্তি. এৱমিদং আযস্মতা উপালিত্থেৰেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱদন্তেনাপি ইমিনা কাৰণেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা চ ৱুত্তং যেন যদা যস্মাতি ইমেসং মাতিকাপদানং অত্থো পকাসিতো হোতি.
ইদানি ধাৰিতং যেন চাভতং, যত্থপ্পতিট্ঠিতং চেতমেতং ৱত্ৱা ৱিধিং ততোতি এতেসং অত্থপ্পকাসনত্থং ইদং ৱুচ্চতি. তং পনেতং ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতী’’তি এৱমাদিৱচনপটিমণ্ডিতনিদানং ৱিনযপিটকং কেন ধাৰিতং, কেনাভতং, কত্থ পতিট্ঠিতন্তি? ৱুচ্চতে – আদিতো তাৱ ইদং ভগৱতো সম্মুখা আযস্মতা উপালিত্থেৰেন ধাৰিতং, তস্স সম্মুখতো অপৰিনিব্বুতে তথাগতে ছড়ভিঞ্ঞাদিভেদেহি অনেকেহি ভিক্খুসহস্সেহি পৰিনিব্বুতে তথাগতে মহাকস্সপপ্পমুখেহি ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি. কেনাভতন্তি? জম্বুদীপে তাৱ উপালিত্থেৰমাদিং কত্ৱা আচৰিযপৰম্পৰায যাৱ ততিযসঙ্গীতি তাৱ আভতং. তত্ৰাযং আচৰিযপৰম্পৰা –
উপালি দাসকো চেৱ, সোণকো সিগ্গৱো তথা;
তিস্সো মোগ্গলিপুত্তো চ, পঞ্চেতে ৱিজিতাৱিনো.
পৰম্পৰায ৱিনযং, দীপে জম্বুসিৰিৱ্হযে;