১. ভূতগামসিক্খাপদৱণ্ণনা
৮৯. সেনাসনৱগ্গস্স পঠমসিক্খাপদে – অনাদিযন্তোতি তস্সা ৱচনং অগণ্হন্তো. দাৰকস্স বাহুং আকোটেসীতি উক্খিত্তং ফৰসুং নিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো মনুস্সানং চক্খুৱিসযাতীতে মহাৰাজসন্তিকা লদ্ধে ৰুক্খট্ঠকদিব্বৱিমানে নিপন্নস্স দাৰকস্স বাহুং থনমূলেযেৱ ছিন্দি. ন খো মেতং পতিৰূপন্তিআদিম্হি অযং সঙ্খেপৱণ্ণনা – হিমৱন্তে কিৰ পক্খদিৱসেসু দেৱতাসন্নিপাতো হোতি, তত্থ ৰুক্খধম্মং পুচ্ছন্তি – ‘‘ত্ৱং ৰুক্খধম্মে ঠিতা ন ঠিতা’’তি? ৰুক্খধম্মো নাম ৰুক্খে ছিজ্জমানে ৰুক্খদেৱতায মনোপদোসস্স অকৰণং. তত্থ যা দেৱতা ৰুক্খধম্মে অট্ঠিতা হোতি, সা দেৱতাসন্নিপাতং পৱিসিতুং ন লভতি. ইতি সা দেৱতা ইমঞ্চ ৰুক্খধম্মে অট্ঠানপচ্চযং আদীনৱং অদ্দস, ভগৱতো চ সম্মুখা সুতপুব্বধম্মদেসনানুসাৰেন তথাগতস্স ছদ্দন্তাদিকালে পুব্বচৰিতং অনুস্সৰি. তেনস্সা এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিৰূপং…পে… ৱোৰোপেয্য’’ন্তি. যংনূনাহং ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেয্যন্তি ইদং পনস্সা ‘‘অযং ভিক্খু সপিতিকো পুত্তো, অদ্ধা ভগৱা ইমং ইমস্স অজ্ঝাচাৰং সুত্ৱা মৰিযাদং বন্ধিস্সতি, সিক্খাপদং পঞ্ঞপেস্সতী’’তি পটিসঞ্চিক্খন্তিযা অহোসি. সচজ্জ ত্ৱং দেৱতেতি সচে অজ্জ ত্ৱং দেৱতে. পসৱেয্যাসীতি জনেয্যাসি উপ্পাদেয্যাসি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ভগৱা তং দেৱতং সঞ্ঞাপেন্তো –
‘‘যো ৱে উপ্পতিতং কোধং, ৰথং ভন্তংৱ ৱাৰযে;
তমহং সাৰথিং ব্ৰূমি, ৰস্মিগ্গাহো ইতৰো জনো’’তি. (ধ. প. ২২২);
ইমং গাথমভাসি. গাথাপৰিযোসানে সা দেৱতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. পুন ভগৱা সম্পত্তপৰিসায ধম্মং দেসেন্তো –
‘‘যো উপ্পতিতং ৱিনেতি কোধং, ৱিসটং সপ্পৱিসংৱ ওসধেহি;
সো ভিক্খু জহাতি ওৰপাৰং, উৰগো জিণ্ণমিৱত্তচং পুৰাণ’’ন্তি. (সু. নি. ১);
ইমং গাথমভাসি. তত্ৰ পঠমগাথা ধম্মপদে সঙ্গহং আৰুড়্হা, দুতিযা সুত্তনিপাতে, ৱত্থু পন ৱিনযেতি. অথ ভগৱা ধম্মং দেসেন্তোযেৱ তস্সা দেৱতায ৱসনট্ঠানং আৱজ্জন্তো পতিৰূপং ঠানং দিস্ৱা ‘‘গচ্ছ, দেৱতে, অসুকস্মিং ওকাসে ৰুক্খো ৱিৱিত্তো, তস্মিং উপগচ্ছা’’তি আহ. সো কিৰ ৰুক্খো ন আড়ৱিৰট্ঠে, জেতৱনস্স অন্তোপৰিক্খেপে, যস্স দেৱপুত্তস্স পৰিগ্গহো অহোসি, সো চুতো; তস্মা ‘‘ৱিৱিত্তো’’তি ৱুত্তো. ততো পট্ঠায চ পন সা দেৱতা সম্মাসম্বুদ্ধতো লদ্ধপৰিহাৰা বুদ্ধুপট্ঠাযিকা অহোসি. যদা দেৱতাসমাগমো হোতি, তদা মহেসক্খদেৱতাসু আগচ্ছন্তীসু অঞ্ঞা অপ্পেসক্খা দেৱতা যাৱ মহাসমুদ্দচক্কৱাড়পব্বতা তাৱ পটিক্কমন্তি. অযং পন অত্তনো ৱসনট্ঠানে নিসীদিত্ৱাৱ ধম্মং সুণাতি. যম্পি পঠমযামে ভিক্খূ পঞ্হং পুচ্ছন্তি, মজ্ঝিমযামে দেৱতা, তং সব্বং তত্থেৱ নিসীদিত্ৱা সুণাতি. চত্তাৰো চ মহাৰাজানোপি ভগৱতো উপট্ঠানং আগন্ত্ৱা গচ্ছন্তা তং দেৱতং দিস্ৱাৱ গচ্ছন্তি.
৯০. ভূতগামপাতব্যতাযাতি এত্থ ভৱন্তি অহুৱুঞ্চাতি ভূতা; জাযন্তি ৱড্ঢন্তি জাতা ৱড্ঢিতা চাতি অত্থো. গামোতি ৰাসি; ভূতানং গামোতি ভূতগামো; ভূতা এৱ ৱা গামো ভূতগামো; পতিট্ঠিতহৰিততিণৰুক্খাদীনমেতং অধিৱচনং. পাতব্যস্স ভাৱো পাতব্যতা; ছেদনভেদনাদীহি যথাৰুচি পৰিভুঞ্জিতব্বতাতি অত্থো. তস্সা ভূতগামপাতব্যতায; নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনং, ভূতগামপাতব্যতাহেতু, ভূতগামস্স ছেদনাদিপচ্চযা পাচিত্তিযন্তি অত্থো.
৯১. ইদানি তং ভূতগামং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ভূতগামো নাম পঞ্চ বীজজাতানীতিআদিমাহ. তত্থ ভূতগামো নামাতি ভূতগামং উদ্ধৰিত্ৱা যস্মিং সতি ভূতগামো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘পঞ্চ বীজজাতানী’’তি আহাতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তং. এৱং সন্তেপি ‘‘যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তী’’তিআদীনি ন সমেন্তি. ন হি মূলবীজাদীনি মূলাদীসু জাযন্তি, মূলাদীসু জাযমানানি পন তানি বীজাকতানি, তস্মা এৱমেত্থ ৱণ্ণনা ৱেদিতব্বা – ভূতগামো নামাতি ৱিভজিতব্বপদং. পঞ্চাতি তস্স ৱিভাগপৰিচ্ছেদো. বীজজাতানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তস্সত্থো – বীজেহি জাতানি বীজজাতানি; ৰুক্খাদীনমেতং অধিৱচনং. অপৰো নযো – বীজানি চ তানি ৱিজাতানি চ পসূতানি নিব্বত্তপণ্ণমূলানীতি বীজজাতানি. এতেন অল্লৱালিকাদীসু ঠপিতানং নিব্বত্তপণ্ণমূলানং সিঙ্গিৱেৰাদীনং সঙ্গহো কতো হোতি.
ইদানি যেহি বীজেহি জাতত্তা ৰুক্খাদীনি বীজজাতানীতি ৱুত্তানি, তানি দস্সেন্তো ‘‘মূলবীজ’’ন্তিআদিমাহ. তেসং উদ্দেসো পাকটো এৱ. নিদ্দেসে যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি অত্থি মূলে জাযন্তি মূলে সঞ্জাযন্তীতি এত্থ বীজতো নিব্বত্তেন বীজং দস্সিতং, তস্মা এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো, যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি অত্থি আলুৱকসেৰুকমলুপ্পলপুণ্ডৰীককুৱলযকন্দপাটলিমূলাদিভেদে মূলে গচ্ছৱল্লিৰুক্খাদীনি জাযন্তি সঞ্জাযন্তি, তানি যম্হি মূলে জাযন্তি চেৱ সঞ্জাযন্তি চ তঞ্চ, পাড়িযং ৱুত্তং হলিদ্দাদি চ সব্বম্পি এতং মূলবীজং নাম. এসেৱ নযো খন্ধবীজাদীসু. যেৱাপনকখন্ধবীজেসু পনেত্থ অম্বাটকইন্দসালনুহীপাড়িভদ্দকণিকাৰাদীনি খন্ধবীজানি, অমূলৱল্লি চতুৰস্সৱল্লিকণৱীৰাদীনি ফড়ুবীজানি মকচিসুমনজযসুমনাদীনি অগ্গবীজানি, অম্বজম্বূপনসট্ঠিআদীনি বীজবীজানীতি দট্ঠব্বানি.
৯২. ইদানি যং ৱুত্তং ‘‘ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিয’’ন্তি তত্থ সঞ্ঞাৱসেন আপত্তানাপত্তিভেদং পাতব্যতাভেদঞ্চ দস্সেন্তো বীজে বীজসঞ্ঞীতিআদিমাহ. তত্থ যথা ‘‘সালীনং চেপি ওদনং ভুঞ্জতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৬) সালিতণ্ডুলানং ওদনো ‘‘সালীনং ওদনো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বীজতো সম্ভূতো ভূতগামো ‘‘বীজ’’ন্তি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. যং পন ‘‘বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১০) ৱুত্তং ভূতগামপৰিমোচনং কত্ৱা ঠপিতং বীজং, তং দুক্কটৱত্থু. অথ ৱা যদেতং ‘‘ভূতগামো নামা’’তি সিক্খাপদৱিভঙ্গস্স আদিপদং, তেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা যং বীজং ভূতগামো নাম হোতি, তস্মিং বীজে বীজসঞ্ঞী সত্থকাদীনি গহেত্ৱা সযং ৱা ছিন্দতি অঞ্ঞেন ৱা ছেদাপেতি, পাসাণাদীনি গহেত্ৱা সযং ৱা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৱা ভেদাপেতি, অগ্গিং উপসংহৰিত্ৱা সযং ৱা পচতি অঞ্ঞেন ৱা পচাপেতি, আপত্তি পাচিত্তিযস্সাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. যথাৰুতং পন গহেত্ৱা ভূতগামৱিনিমুত্তস্স বীজস্স ছিন্দনাদিভেদায পাতব্যতায পাচিত্তিযং ন ৱত্তব্বং.
অযঞ্হেত্থ ৱিনিচ্ছযকথা – ভূতগামং ৱিকোপেন্তস্স পাচিত্তিযং ভূতগামপৰিমোচিতং পঞ্চৱিধম্পি বীজগামং ৱিকোপেন্তস্স দুক্কটং. বীজগামভূতগামো নামেস অত্থি উদকট্ঠো, অত্থি থলট্ঠো. তত্থ উদকট্ঠো সাসপমত্তিকা তিলবীজকাদিভেদা সপণ্ণিকা অপণ্ণিকা চ সব্বা সেৱালজাতি অন্তমসো উদকপপ্পটকং উপাদায ‘‘ভূতগামো’’তি ৱেদিতব্বো. উদকপপ্পটকো নাম উপৰি থদ্ধো ফৰুসৱণ্ণো, হেট্ঠা মুদু নীলৱণ্ণো হোতি. তত্থ যস্স সেৱালস্স মূলং ওৰূহিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠিতং, তস্স পথৱী ঠানং. যো উদকে সঞ্চৰতি, তস্স উদকং. পথৱিযং পতিট্ঠিতং যত্থ কত্থচি ৱিকোপেন্তস্স উদ্ধৰিত্ৱা ৱা ঠানন্তৰং সঙ্কামেন্তস্স পাচিত্তিযং. উদকে সঞ্চৰন্তং ৱিকোপেন্তস্সেৱ পাচিত্তিযং. হত্থেহি পন ইতো চিতো চ ৱিযূহিত্ৱা ন্হাযিতুং ৱট্টতি, সকলঞ্হি উদকং তস্স ঠানং. তস্মা ন সো এত্তাৱতা ঠানন্তৰং সঙ্কামিতো হোতি. উদকতো পন উদকেন ৱিনা সঞ্চিচ্চ উক্খিপিতুং ন ৱট্টতি, উদকেন সদ্ধিং উক্খিপিত্ৱা পুন উদকে পক্খিপিতুং ৱট্টতি. পৰিস্সাৱনন্তৰেন নিক্খমতি, কপ্পিযং কাৰাপেত্ৱাৱ উদকং পৰিভুঞ্জিতব্বং. উপ্পলিনীপদুমিনীআদীনি জলজৱল্লিতিণানি উদকতো উদ্ধৰন্তস্স ৱা তত্থেৱ ৱিকোপেন্তস্স ৱা পাচিত্তিযং. পৰেহি উপ্পাটিতানি ৱিকোপেন্তস্স দুক্কটং. তানি হি বীজগামে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তিলবীজকসাসপমত্তকসেৱালোপি উদকতো উদ্ধতো অমিলাতো অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. মহাপচ্চৰিযাদীসু ‘‘অনন্তকতিলবীজকউদকপপ্পটকাদীনি দুক্কটৱত্থুকানী’’তি ৱুত্তং, তত্থ কাৰণং ন দিস্সতি. অন্ধকট্ঠকথাযং ‘‘সম্পুণ্ণভূতগামো ন হোতি, তস্মা দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তং, তম্পি ন সমেতি, ভূতগামে হি পাচিত্তিযং, বীজগামে দুক্কটং ৱুত্তং. অসম্পুণ্ণভূতগামো নাম ততিযো কোট্ঠাসো নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাসু আগতো. অথ এতং বীজগামসঙ্গহং গচ্ছিস্সতীতি, তম্পি ন যুত্তং, অভূতগামমূলত্তা তাদিসস্স বীজগামস্সাতি. অপিচ ‘‘গৰুকলহুকেসু গৰুকে ঠাতব্ব’’ন্তি এতং ৱিনযলক্খণং.
থলট্ঠে – ছিন্নৰুক্খানং অৱসিট্ঠো হৰিতখাণু নাম হোতি. তত্থ ককুধকৰঞ্জপিযঙ্গুপনসাদীনং খাণু উদ্ধং ৱড্ঢতি, সো ভূতগামেন সঙ্গহিতো. তালনাড়িকেৰাদীনং খাণু উদ্ধং ন ৱড্ঢতি, সো বীজগামেন সঙ্গহিতো. কদলিযা পন অফলিতায খাণু ভূতগামেন সঙ্গহিতো, ফলিতায বীজগামেন. কদলী পন ফলিতা যাৱ নীলপণ্ণা, তাৱ ভূতগামেনেৱ সঙ্গহিতা, তথা ফলিতো ৱেড়ু. যদা পন অগ্গতো পট্ঠায সুস্সতি, তদা বীজগামেন সঙ্গহং গচ্ছতি. কতৰবীজগামেন? ফড়ুবীজগামেন. কিং ততো নিব্বত্ততি? ন কিঞ্চি. যদি হি নিব্বত্তেয্য, ভূতগামেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছেয্য. ইন্দসালাদিৰুক্খে ছিন্দিত্ৱা ৰাসিং কৰোন্তি, কিঞ্চাপি ৰাসিকতদণ্ডকেহি ৰতনপ্পমাণাপি সাখা নিক্খমন্তি, বীজগামেনেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. তত্থ মণ্ডপত্থায ৱা ৱতিঅত্থায ৱা ৱল্লিআৰোপনত্থায ৱা ভূমিযং নিখণন্তি, মূলেসু চেৱ পণ্ণেসু চ নিগ্গতেসু পুন ভূতগামসঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. মূলমত্তেসু পন পণ্ণমত্তেসু ৱা নিগ্গতেসু বীজগামেন সঙ্গহিতা এৱ.
যানি কানিচি বীজানি পথৱিযং ৱা উদকেন সিঞ্চিত্ৱা ঠপিতানি, কপালাদীসু ৱা অল্লপংসুং পক্খিপিত্ৱা নিক্খিত্তানি হোন্তি, সব্বানি মূলমত্তে পণ্ণমত্তে ৱা নিগ্গতেপি বীজানিযেৱ. সচেপি মূলানি চ উপৰি অঙ্কুৰো চ নিগ্গচ্ছতি, যাৱ অঙ্কুৰো হৰিতো ন হোতি, তাৱ বীজানিযেৱ. মুগ্গাদীনং পন পণ্ণেসু উট্ঠিতেসু ৱীহিআদীনং ৱা অঙ্কুৰে হৰিতে নীলপণ্ণৱণ্ণে জাতে ভূতগামসঙ্গহং গচ্ছন্তি. তালট্ঠীনং পঠমং সূকৰদাঠা ৱিয মূলং নিগ্গচ্ছতি. নিগ্গতেপি যাৱ উপৰি পত্তৱট্টি ন নিগ্গচ্ছতি, তাৱ বীজগামোযেৱ. নাড়িকেৰস্স তচং ভিন্দিত্ৱা দন্তসূচি ৱিয অঙ্কুৰো নিগ্গচ্ছতি, যাৱ মিগসিঙ্গসদিসা নীলপত্তৱট্টি ন হোতি, তাৱ বীজগামোযেৱ. মূলে অনিগ্গতেপি তাদিসায পত্তৱট্টিযা জাতায অমূলকভূতগামে সঙ্গহং গচ্ছতি.
অম্বট্ঠিআদীনি ৱীহিআদীহি ৱিনিচ্ছিনিতব্বানি. ৱন্দাকা ৱা অঞ্ঞা ৱা যা কাচি ৰুক্খে জাযিত্ৱা ৰুক্খং ওত্থৰতি, ৰুক্খোৱ তস্সা ঠানং, তং ৱিকোপেন্তস্স ৱা ততো উদ্ধৰন্তস্স ৱা পাচিত্তিযং. একা অমূলিকা লতা হোতি, অঙ্গুলিৱেঠকো ৱিয ৱনপ্পগুম্বদণ্ডকে ৱেঠেতি, তস্সাপি অযমেৱ ৱিনিচ্ছযো. গেহমুখপাকাৰৱেদিকাচেতিযাদীসু নীলৱণ্ণো সেৱালো হোতি, যাৱ দ্ৱে তীণি পত্তানি ন সঞ্জাযন্তি তাৱ অগ্গবীজসঙ্গহং গচ্ছতি. পত্তেসু জাতেসু পাচিত্তিযৱত্থু. তস্মা তাদিসেসু ঠানেসু সুধালেপম্পি দাতুং ন ৱট্টতি. অনুপসম্পন্নেন লিত্তস্স উপৰিস্নেহলেপো দাতুং ৱট্টতি. সচে নিদাঘসমযে সুক্খসেৱালো তিট্ঠতি, তং সম্মুঞ্জনীআদীহি ঘংসিত্ৱা অপনেতুং ৱট্টতি. পানীযঘটাদীনং বহি সেৱালো দুক্কটৱত্থু, অন্তো অব্বোহাৰিকো. দন্তকট্ঠপূৱাদীসু কণ্ণকম্পি অব্বোহাৰিকমেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সচে গেৰুকপৰিকম্মকতা ভিত্তি কণ্ণকিতা হোতি, চোড়কং তেমেত্ৱা পীড়েত্ৱা পমজ্জিতব্বা’’তি (মহাৱ. ৬৬).
পাসাণজাতিপাসাণদদ্দুসেৱালসেলেয্যকাদীনি অহৰিতৱণ্ণানি অপত্তকানি চ দুক্কটৱত্থুকানি. অহিচ্ছত্তকং যাৱ মকুড়ং হোতি, তাৱ দুক্কটৱত্থু. পুপ্ফিতকালতো পট্ঠায অব্বোহাৰিকং. অল্লৰুক্খতো পন অহিচ্ছত্তকং গণ্হন্তো ৰুক্খত্তচং ৱিকোপেতি, তস্মা তত্থ পাচিত্তিযং. ৰুক্খপপ্পটিকাযপি এসেৱ নযো. যা পন ইন্দসালককুধাদীনং পপ্পটিকা ৰুক্খতো মুচ্চিত্ৱা তিট্ঠতি, তং গণ্হন্তস্স অনাপত্তি. নিয্যাসম্পি ৰুক্খতো মুচ্চিত্ৱা ঠিতং সুক্খৰুক্খে ৱা লগ্গং গণ্হিতুং ৱট্টতি. অল্লৰুক্খতো ন ৱট্টতি. লাখাযপি এসেৱ নযো. ৰুক্খং চালেত্ৱা পণ্ডুপলাসং ৱা পৰিণতকণিকাৰাদিপুপ্ফং ৱা পাতেন্তস্স পাচিত্তিযমেৱ. হত্থকুক্কুচ্চেন মুদুকেসু ইন্দসালনুহীখন্ধাদীসু ৱা তত্থজাতকতালপণ্ণাদীসু ৱা অক্খৰং ছিন্দন্তস্সাপি এসেৱ নযো.
সামণেৰানং পুপ্ফং ওচিনন্তানং সাখং ওনামেত্ৱা দাতুং ৱট্টতি. তেহি পন পুপ্ফেহি পানীযং ন ৱাসেতব্বং. পানীযৱাসত্থিকেন সামণেৰং উক্খিপিত্ৱা ওচিনাপেতব্বানি. ফলসাখাপি অত্তনা খাদিতুকামেন ন ওনামেতব্বা. সামণেৰং উক্খিপিত্ৱা ফলং গাহাপেতব্বং. যংকিঞ্চি গচ্ছং ৱা লতং ৱা উপ্পাটেন্তেহি সামণেৰেহি সদ্ধিং গহেত্ৱা আকড্ঢিতুং ন ৱট্টতি. তেসং পন উস্সাহজননত্থং অনাকড্ঢন্তেন কড্ঢনাকাৰং দস্সেন্তেন ৱিয অগ্গে গহেতুং ৱট্টতি. যেসং ৰুক্খানং সাখা ৰুহতি, তেসং সাখং মক্খিকাবীজনাদীনং অত্থায কপ্পিযং অকাৰাপেত্ৱা গহিতং তচে ৱা পত্তে ৱা অন্তমসো নখেনপি ৱিলিখন্তস্স দুক্কটং. অল্লসিঙ্গিৱেৰাদীসুপি এসেৱ নযো. সচে পন কপ্পিযং কাৰাপেত্ৱা সীতলে পদেসে ঠপিতস্স মূলং সঞ্জাযতি, উপৰিভাগে ছিন্দিতুং ৱট্টতি. সচে অঙ্কুৰো জাযতি, হেট্ঠাভাগে ছিন্দিতুং ৱট্টতি. মূলে চ নীলঙ্কুৰে চ জাতে ন ৱট্টতি.
ছিন্দতি ৱা ছেদাপেতি ৱাতি অন্তমসো সম্মুঞ্জনোসলাকাযপি তিণানি ছিন্দিস্সামীতি ভূমিং সম্মজ্জন্তো সযং ৱা ছিন্দতি, অঞ্ঞেন ৱা ছেদাপেতি. ভিন্দতি ৱা ভেদাপেতি ৱাতি অন্তমসো চঙ্কমন্তোপি ছিজ্জনকং ছিজ্জতু, ভিজ্জনকং ভিজ্জতু, চঙ্কমিতট্ঠানং দস্সেস্সামীতি সঞ্চিচ্চ পাদেহি অক্কমন্তো তিণৱল্লিআদীনি সযং ৱা ভিন্দতি অঞ্ঞেন ৱা ভেদাপেতি. সচেপি হি তিণং ৱা লতং ৱা গণ্ঠিং কৰোন্তস্স ভিজ্জতি, গণ্ঠিপি ন কাতব্বো. তালৰুক্খাদীসু পন চোৰানং অনাৰুহনত্থায দাৰুমক্কটকং আকোটেন্তি, কণ্টকে বন্ধন্তি, ভিক্খুস্স এৱং কাতুং ন ৱট্টতি. সচে দাৰুমক্কটকো ৰুক্খে অল্লীনমত্তোৱ হোতি, ৰুক্খং ন পীড়েতি, ৱট্টতি. ‘‘ৰুক্খং ছিন্দ, লতং ছিন্দ, কন্দং ৱা মূলং ৱা উপ্পাটেহী’’তি ৱত্তুম্পি ৱট্টতি, অনিযামিতত্তা. নিযামেত্ৱা পন ‘‘ইমং ৰুক্খং ছিন্দা’’তিআদি ৱত্তুং ন ৱট্টতি. নামং গহেত্ৱাপি ‘‘অম্বৰুক্খং চতুৰস্সৱল্লিং আলুৱকন্দং মুঞ্জতিণং অসুকৰুক্খচ্ছল্লিং ছিন্দ ভিন্দ উপ্পাটেহী’’তিআদিৱচনম্পি অনিযামিতমেৱ হোতি. ‘‘ইমং অম্বৰুক্খ’’ন্তিআদিৱচনমেৱ হি নিযামিতং নাম, তং ন ৱট্টতি.
পচতি ৱা পচাপেতি ৱাতি অন্তমসো পত্তম্পি পচিতুকামো তিণাদীনং উপৰি সঞ্চিচ্চ অগ্গিং কৰোন্তো সযং ৱা পচতি, অঞ্ঞেন ৱা পচাপেতীতি সব্বং পথৱীখণনসিক্খাপদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অনিযামেত্ৱা পন ‘‘মুগ্গে পচ, মাসে পচা’’তিআদি ৱত্তুং ৱট্টতি. ‘‘ইমে মুগ্গে পচ, ইমে মাসে পচা’’তি এৱং ৱত্তুং ন ৱট্টতি.
অনাপত্তি ইমং জানাতিআদীসু ‘‘ইমং মূলভেসজ্জং জান, ইমং মূলং ৱা পণ্ণং ৱা দেহি, ইমং ৰুক্খং ৱা লতং ৱা আহৰ, ইমিনা পুপ্ফেন ৱা ফলেন ৱা পণ্ণেন ৱা অত্থো, ইমং ৰুক্খং ৱা লতং ৱা ফলং ৱা কপ্পিযং কৰোহী’’তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. এত্তাৱতা ভূতগামপৰিমোচনং কতং হোতি. পৰিভুঞ্জন্তেন পন বীজগামপৰিমোচনত্থং পুন কপ্পিযং কাৰেতব্বং.
কপ্পিযকৰণঞ্চেত্থ ইমিনা সুত্তানুসাৰেন ৱেদিতব্বং – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতুং অগ্গিপৰিজিতং সত্থপৰিজিতং নখপৰিজিতং অবীজং নিব্বট্টবীজমেৱ পঞ্চম’’ন্তি. তত্থ ‘‘অগ্গিপৰিজিত’’ন্তি অগ্গিনা পৰিজিতং অধিভূতং দড্ঢং ফুট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘সত্থপৰিজিত’’ন্তি সত্থেন পৰিজিতং অধিভূতং ছিন্নং ৱিদ্ধং ৱাতি অত্থো. এস নযো নখপৰিজিতে. অবীজনিব্বট্টবীজানি সযমেৱ কপ্পিযানি. অগ্গিনা কপ্পিযং কৰোন্তেন কট্ঠগ্গিগোমযগ্গিআদীসু যেন কেনচি অন্তমসো লোহখণ্ডেনপি আদিত্তেন কপ্পিযং কাতব্বং. তঞ্চ খো একদেসে ফুসন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্বং. সত্থেন কৰোন্তেন যস্স কস্সচি লোহমযসত্থস্স অন্তমসো সূচিনখচ্ছেদনানম্পি তুণ্ডেন ৱা ধাৰায ৱা ছেদং ৱা ৱেধং ৱা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্বং. নখেন কপ্পিযং কৰোন্তেন পূতিনখেন ন কাতব্বং. মনুস্সানং পন সীহব্যগ্ঘদীপিমক্কটাদীনং সকুন্তানঞ্চ নখা তিখিণা হোন্তি, তেহি কাতব্বং. অস্সমহিংসসূকৰমিগগোৰূপাদীনং খুৰা অতিখিণা, তেহি ন কাতব্বং, কতম্পি অকতং হোতি. হত্থিনখা পন খুৰা ন হোন্তি, তেহি ৱট্টতি. যেহি পন কাতুং ৱট্টতি, তেহি তত্থজাতকেহিপি উদ্ধৰিত্ৱা গহিতকেহিপি ছেদং ৱা ৱেধং ৱা দস্সেন্তেন ‘‘কপ্পিয’’ন্তি ৱত্ৱাৱ কাতব্বং.
তত্থ সচেপি বীজানং পব্বতমত্তো ৰাসি ৰুক্খসহস্সং ৱা ছিন্দিত্ৱা একাবদ্ধং কত্ৱা উচ্ছূনং ৱা মহাভাৰো বন্ধিত্ৱা ঠপিতো হোতি, একস্মিং বীজে ৱা ৰুক্খসাখায ৱা উচ্ছুম্হি ৱা কপ্পিযে কতে সব্বং কতং হোতি. উচ্ছূ চ দাৰূনি চ একতো বদ্ধানি হোন্তি, উচ্ছুং কপ্পিযং কৰিস্সামীতি দাৰুং ৱিজ্ঝতি, ৱট্টতিযেৱ. সচে পন যায ৰজ্জুযা ৱা ৱল্লিযা ৱা বদ্ধানি, তং ৱিজ্ঝতি, ন ৱট্টতি. উচ্ছুখণ্ডানং পচ্ছিং পূৰেত্ৱা আহৰন্তি, একস্মিং খণ্ডে কপ্পিযে কতে সব্বং কতমেৱ হোতি. মৰিচপক্কাদীহি মিস্সেত্ৱা ভত্তং আহৰন্তি, ‘‘কপ্পিযং কৰোহী’’তি ৱুত্তে সচেপি ভত্তসিত্থে ৱিজ্ঝতি, ৱট্টতিযেৱ. তিলতণ্ডুলাদীসুপি এসেৱ নযো. যাগুযা পক্খিত্তানি পন একাবদ্ধানি হুত্ৱা ন সন্তিট্ঠন্তি, তত্থ একমেকং ৱিজ্ঝিত্ৱা কপ্পিযং কাতব্বমেৱ. কপিত্থফলাদীনং অন্তো মিঞ্জং কটাহং মুঞ্চিত্ৱা সঞ্চৰতি, ভিন্দাপেত্ৱা কপ্পিযং কাৰাপেতব্বং. একাবদ্ধং হোতি, কটাহেপি কাতুং ৱট্টতি.
অসঞ্চিচ্চাতি পাসাণৰুক্খাদীনি ৱা পৱট্টেন্তস্স সাখং ৱা কড্ঢন্তস্স কত্তৰদণ্ডেন ৱা ভূমিং পহৰিত্ৱা গচ্ছন্তস্স তিণানি ছিজ্জন্তি, তানি তেন ছিন্দিস্সামীতি এৱং সঞ্চিচ্চ অচ্ছিন্নত্তা অসঞ্চিচ্চ ছিন্নানি নাম হোন্তি. ইতি অসঞ্চিচ্চ ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অসতিযাতি অঞ্ঞৱিহিতো কেনচি সদ্ধিং কিঞ্চি কথেন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেন ৱা হত্থেন ৱা তিণং ৱা লতং ৱা ছিন্দন্তো তিট্ঠতি, এৱং অসতিযা ছিন্দন্তস্স অনাপত্তি.
অজানন্তস্সাতি এত্থব্ভন্তৰে বীজগামোতি ৱা ভূতগামোতি ৱা ন জানাতি, ছিন্দামীতিপি ন জানাতি, কেৱলং ৱতিযা ৱা পলালপুঞ্জে ৱা নিখাদনং ৱা খণিত্তিং ৱা কুদালং ৱা সঙ্গোপনত্থায ঠপেতি, ডয্হমানহত্থো ৱা অগ্গিং পাতেতি, তত্ৰ চে তিণানি ছিজ্জন্তি ৱা ডয্হন্তি ৱা অনাপত্তি. মনুস্সৱিগ্গহপাৰাজিকৱণ্ণনাযং পন সব্বঅট্ঠকথাসু ‘‘সচে ভিক্খু ৰুক্খেন ৱা অজ্ঝোত্থটো হোতি, ওপাতে ৱা পতিতো সক্কা চ হোতি ৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা ভূমিং ৱা খণিত্ৱা নিক্খমিতুং, জীৱিতহেতুপি অত্তনা ন কাতব্বং. অঞ্ঞেন পন ভিক্খুনা ভূমিং ৱা খণিত্ৱা ৰুক্খং ৱা ছিন্দিত্ৱা অল্লৰুক্খতো ৱা দণ্ডকং ছিন্দিত্ৱা তং ৰুক্খং পৱট্টেত্ৱা নিক্খামেতুং ৱট্টতি, অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং. তত্থ কাৰণং ন দিস্সতি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দৱডাহে ডয্হমানে পটগ্গিং দাতুং, পৰিত্তং কাতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৮৩) ইদং পন একমেৱ সুত্তং দিস্সতি. সচে এতস্স অনুলোমং ‘‘অত্তনো ন ৱট্টতি, অঞ্ঞস্স ৱট্টতী’’তি ইদং নানাকৰণং ন সক্কা লদ্ধুং. অত্তনো অত্থায কৰোন্তো অত্তসিনেহেন অকুসলচিত্তেনেৱ কৰোতি, পৰো পন কাৰুঞ্ঞেন, তস্মা অনাপত্তীতি চে. এতম্পি অকাৰণং. কুসলচিত্তেনাপি হি ইমং আপত্তিং আপজ্জতি. সব্বঅট্ঠকথাসু পন ৱুত্তত্তা ন সক্কা পটিসেধেতুং. গৱেসিতব্বা এত্থ যুত্তি. অট্ঠকথাচৰিযানং ৱা সদ্ধায গন্তব্বন্তি. সেসং উত্তানমেৱ.
তিসমুট্ঠানং – কাযচিত্ততো ৱাচাচিত্ততো কাযৱাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. কিৰিযং, সঞ্ঞাৱিমোক্খং, সচিত্তকং, পণ্ণত্তিৱজ্জং, কাযকম্মং, ৱচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৱেদনন্তি.
ভূতগামসিক্খাপদং পঠমং.