১. মহাখন্ধকং
বোধিকথা
উভিন্নং পাতিমোক্খানং, সঙ্গীতিসমনন্তৰং;
সঙ্গাযিংসু মহাথেৰা, খন্ধকং খন্ধকোৱিদা.
যং তস্স দানি সম্পত্তো, যস্মা সংৱণ্ণনাক্কমো;
তস্মা হোতি অযং তস্স, অনুত্তানত্থৱণ্ণনা.
পদভাজনিযে অত্থা, যেহি যেসং পকাসিতা;
তে চে পুন ৱদেয্যাম, পৰিযোসানং কদা ভৱে.
উত্তানা চেৱ যে অত্থা, তেসং সংৱণ্ণনায কিং;
অধিপ্পাযানুসন্ধীহি, ব্যঞ্জনেন চ যে পন.
অনুত্তানা ন তে যস্মা, সক্কা ঞাতুং অৱণ্ণিতা;
তেসংযেৱ অযং তস্মা, হোতি সংৱণ্ণনানযোতি.
১. তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা উৰুৱেলাযং ৱিহৰতি নজ্জা নেৰঞ্জৰায তীৰে বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি এত্থ কিঞ্চাপি ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা ৱেৰঞ্জায’’ন্তিআদীসু ৱিয কৰণৱচনে ৱিসেসকাৰণং নত্থি, ৱিনযং পত্ৱা পন কৰণৱচনেনেৱ অযমভিলাপো আৰোপিতোতি আদিতো পট্ঠায আৰুড়্হাভিলাপৱসেনেৱেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এস নযো অঞ্ঞেসুপি ইতো পৰেসু এৱৰূপেসু.
কিং পনেতস্স ৱচনে পযোজনন্তি? পব্বজ্জাদীনং ৱিনযকম্মানং আদিতো পট্ঠায নিদানদস্সনং. যা হি ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ইমেহি তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদ’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪) এৱং পব্বজ্জা চেৱ উপসম্পদা চ অনুঞ্ঞাতা, যানি চ ৰাজগহাদীসু উপজ্ঝাযউপজ্ঝাযৱত্তআচৰিযআচৰিযৱত্তাদীনি অনুঞ্ঞাতানি, তানি অভিসম্বোধিং পত্ৱা সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৱীতিনামেত্ৱা বাৰাণসিযং ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা ইমিনা অনুক্কমেন ইদঞ্চিদঞ্চ ঠানং পত্ৱা ইমস্মিঞ্চ ইমস্মিঞ্চ ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তানীতি এৱমেতেসং পব্বজ্জাদীনং ৱিনযকম্মানং আদিতো পট্ঠায নিদানদস্সনং এতস্স ৱচনে পযোজনন্তি ৱেদিতব্বং.
তত্থ উৰুৱেলাযন্তি মহাৱেলাযং; মহন্তে ৱালিকৰাসিম্হীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘উৰূ’’তি ৱালিকা ৱুচ্চতি; ‘‘ৱেলা’’তি মৰিযাদা; ৱেলাতিক্কমনহেতু আহটা উৰু উৰুৱেলাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অতীতে কিৰ অনুপ্পন্নে বুদ্ধে দসসহস্সকুলপুত্তা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তস্মিং পদেসে ৱিহৰন্তা একদিৱসং সন্নিপতিত্ৱা কতিকৱত্তং অকংসু – ‘‘কাযকম্মৱচীকম্মানি নাম পৰেসম্পি পাকটানি হোন্তি, মনোকম্মং পন অপাকটং; তস্মা যো কামৱিতক্কং ৱা ব্যাপাদৱিতক্কং ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱা ৱিতক্কেতি, তস্স অঞ্ঞো চোদকো নাম নত্থি, সো অত্তনাৱ অত্তানং চোদেত্ৱা পত্তপুটেন ৱালিকং আহৰিত্ৱা ইমস্মিং ঠানে আকিৰতু, ইদমস্স দণ্ডকম্ম’’ন্তি. ততো পট্ঠায যো তাদিসং ৱিতক্কং ৱিতক্কেতি, সো তত্থ পত্তপুটেন ৱালিকং আকিৰতি. এৱং তত্থ অনুক্কমেন মহাৱালিকৰাসি জাতো, ততো নং পচ্ছিমা জনতা পৰিক্খিপিত্ৱা চেতিযট্ঠানমকাসি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘উৰুৱেলাযন্তি মহাৱেলাযং; মহন্তে ৱালিকৰাসিম্হীতি অত্থো’’তি. তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অথ ৱা উৰূতি ৱালিকা ৱুচ্চতি; ৱেলাতি মৰিযাদা; ৱেলাতিক্কমনহেতু আহটা উৰু উৰুৱেলাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো’’তি.
বোধিৰুক্খমূলেতি বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং; তং বোধিং ভগৱা এত্থ পত্তোতি ৰুক্খোপি ‘‘বোধিৰুক্খো’’ত্ৱেৱ নামং লভি, তস্স বোধিৰুক্খস্স মূলে বোধিৰুক্খমূলে. পঠমাভিসম্বুদ্ধোতি পঠমং অভিসম্বুদ্ধো; অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা সব্বপঠমংযেৱাতি অত্থো. একপল্লঙ্কেনাতি সকিম্পি অনুট্ঠহিত্ৱা যথাআভুজিতেন একেনেৱ পল্লঙ্কেন. ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি ৱিমুত্তিসুখং ফলসমাপত্তিসুখং পটিসংৱেদযমানো.
পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকাৰং. পচ্চযাকাৰো হি অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ সহিতে ধম্মে উপ্পাদেতীতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৱুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন সব্বাকাৰসম্পন্নং ৱিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো. অনুলোমপটিলোমন্তি অনুলোমঞ্চ পটিলোমঞ্চ. তত্থ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো অৱিজ্জাদিকো পচ্চযাকাৰো অত্তনা কত্তব্বকিচ্চকৰণতো ‘‘অনুলোমো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো স্ৱেৱ অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুজ্ঝমানো তং কিচ্চং ন কৰোতীতি তস্স অকৰণতো ‘‘পটিলোমো’’তি ৱুচ্চতি. পুৰিমনযেন ৱা ৱুত্তো পৱত্তিযা অনুলোমো, ইতৰো তস্সা পটিলোমোতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিতো পন পট্ঠায যাৱ অন্তং, অন্ততো চ পট্ঠায যাৱ আদিং পাপেত্ৱা অৱুত্তত্তা ইতো অঞ্ঞেনত্থেন অনুলোমপটিলোমতা ন যুজ্জতি.
মনসাকাসীতি মনসি অকাসি. তত্থ যথা অনুলোমং মনসি অকাসি, ইদং তাৱ দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন সব্বাকাৰসম্পন্নং ৱিনিচ্ছযং ইচ্ছন্তেন ৱিসুদ্ধিমগ্গতোৱ গহেতব্বো.
যথা পন পটিলোমং মনসি অকাসি, ইদং দস্সেতুং অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জায ত্ৱেৱাতি অৱিজ্জায তু এৱ. অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি. এৱং নিৰুদ্ধানং পন সঙ্খাৰানং নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণং নিৰুদ্ধং, ৱিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিৰোধা নামৰূপাদীনি নিৰুদ্ধানিযেৱ হোন্তীতি দস্সেতুং সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধোতিআদীনি ৱত্ৱা এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতীতি ৱুত্তং. তত্থ কেৱলস্সাতি সকলস্স; সুদ্ধস্স ৱা সত্তৱিৰহিতস্সাতি অত্থো. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খৰাসিস্স. নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি য্ৱাযং ‘‘অৱিজ্জাদিৱসেন সঙ্খাৰাদিকস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো চ অৱিজ্জানিৰোধাদিৱসেন চ নিৰোধো হোতী’’তি ৱুত্তো, সব্বাকাৰেন এতমত্থং ৱিদিত্ৱা. তাযং ৱেলাযন্তি তাযং তস্স অত্থস্স ৱিদিতৱেলাযং. ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং ৱিদিতে অত্থে হেতুনো চ হেতুসমুপ্পন্নধম্মস্স চ পজাননায আনুভাৱদীপকং ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তী’’তিআদিকং সোমনস্সযুত্তঞাণসমুট্ঠানং উদানং উদানেসি, অত্তমনৱাচং নিচ্ছাৰেসীতি ৱুত্তং হোতি.
তস্সত্থো – যদা হৱেতি যস্মিং ভৱে কালে. পাতুভৱন্তীতি উপ্পজ্জন্তি. ধম্মাতি অনুলোমপচ্চযাকাৰপটিৱেধসাধকা বোধিপক্খিযধম্মা. অথ ৱা পাতুভৱন্তীতি পকাসন্তি; অভিসমযৱসেন ব্যত্তা পাকটা হোন্তি. ধম্মাতি চতুঅৰিযসচ্চধম্মা. আতাপো ৱুচ্চতি কিলেসসন্তাপনট্ঠেন ৱীৰিযং; আতাপিনোতি সম্মপ্পধানৱীৰিযৱতো. ঝাযতোতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চ লক্খণূপনিজ্ঝানলক্খণেন চ ঝানেন ঝাযন্তস্স. ব্ৰাহ্মণস্সাতি বাহিতপাপস্স খীণাসৱস্স. অথস্স কঙ্খা ৱপযন্তীতি অথস্স এৱং পাতুভূতধম্মস্স কঙ্খা ৱপযন্তি. সব্বাতি যা এতা ‘‘কো নু খো ভন্তে ফুসতীতি; নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৱা অৱোচা’’তিআদিনা, তথা ‘‘কতমং নু খো ভন্তে জৰামৰণং; কস্স চ পনিদং জৰামৰণন্তি; নো কল্লো পঞ্হোতি ভগৱা অৱোচা’’তিআদিনা চ নযেন পচ্চযাকাৰে কঙ্খা ৱুত্তা, যা চ পচ্চযাকাৰস্সেৱ অপ্পটিৱিদ্ধত্তা ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদিকা সোড়স কঙ্খা আগতা, তা সব্বা ৱপযন্তি অপগচ্ছন্তি নিৰুজ্ঝন্তি. কস্মা? যতো পজানাতি সহেতুধম্মন্তি যস্মা অৱিজ্জাদিকেন হেতুনা সহেতুকং ইমং সঙ্খাৰাদিং কেৱলং দুক্খক্খন্ধধম্মং পজানাতি অঞ্ঞাতি পটিৱিজ্ঝতীতি.
২. দুতিযৱাৰে – ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং তস্মিং ৱিদিতে অত্থে ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এৱং পকাসিতস্স নিব্বানসঙ্খাতস্স পচ্চযক্খযস্স অৱবোধানুভাৱদীপকং ৱুত্তপ্পকাৰং উদানং উদানেসীতি অত্থো. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা পচ্চযানং খযসঙ্খাতং নিব্বানং অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি, তস্মা যদাস্স আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স ৱুত্তপ্পকাৰা ধম্মা পাতুভৱন্তি, অথস্স যা নিব্বানস্স অৱিদিতত্তা উপ্পজ্জেয্যুং, তা সব্বাপি কঙ্খা ৱপযন্তীতি.
৩. ততিযৱাৰে – ইমং উদানং উদানেসীতি ইমং যেন মগ্গেন সো দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযনিৰোধসঙ্খাতো অত্থো কিচ্চৱসেন চ আৰম্মণকিৰিযায চ ৱিদিতো, তস্স অৰিযমগ্গস্স আনুভাৱদীপকং ৱুত্তপ্পকাৰং উদানং উদানেসীতি অত্থো. তত্ৰাপাযং সঙ্খেপত্থো – যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা আতাপিনো ঝাযতো ব্ৰাহ্মণস্স, তদা সো ব্ৰাহ্মণো তেহি ৱা উপ্পন্নেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি, যস্স ৱা অৰিযমগ্গস্স চতুসচ্চধম্মা পাতুভূতা, তেন অৰিযমগ্গেন ৱিধূপযং তিট্ঠতি মাৰসেনং ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তপ্পকাৰং মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো ৱিধমেন্তো ৱিদ্ধংসেন্তো তিট্ঠতি. কথং? সূৰিযোৱ ওভাসযমন্তলিক্খং, যথা সূৰিযো অব্ভুগ্গতো অত্তনো পভায অন্তলিক্খং ওভাসেন্তোৱ অন্ধকাৰং ৱিধমেন্তো তিট্ঠতি, এৱং সোপি ব্ৰাহ্মণো তেহি ধম্মেহি তেন ৱা মগ্গেন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝন্তোৱ মাৰসেনং ৱিধূপযন্তো তিট্ঠতীতি.
এৱমেত্থ পঠমং উদানং পচ্চযাকাৰপচ্চৱেক্খণৱসেন, দুতিযং নিব্বানপচ্চৱেক্খণৱসেন, ততিযং মগ্গপচ্চৱেক্খণৱসেন উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং. উদানে পন ‘‘ৰত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমং, দুতিযং যামং পটিলোমং, ততিযং যামং অনুলোমপটিলোম’’ন্তি ৱুত্তং; তং সত্তাহস্স অচ্চযেন ‘‘স্ৱে আসনা ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি ৰত্তিং উপ্পাদিতমনসিকাৰং সন্ধায ৱুত্তং. তদা হি ভগৱা যস্স পচ্চযাকাৰপজাননস্স চ পচ্চযক্খযাধিগমস্স চ আনুভাৱদীপিকা পুৰিমা দ্ৱে উদানগাথা, তস্স ৱসেন একেকমেৱ কোট্ঠাসং পঠমযামঞ্চ মজ্ঝিমযামঞ্চ মনসাকাসি, ইধ পন পাটিপদৰত্তিযা এৱং মনসাকাসি. ভগৱা হি ৱিসাখপুণ্ণমায ৰত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰি, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেসি, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং মনসি কত্ৱা ‘‘ইদানি অৰুণো উগ্গমিস্সতী’’তি সব্বঞ্ঞুতং পাপুণি. সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিসমনন্তৰমেৱ চ অৰুণো উগ্গচ্ছি. ততো তং দিৱসং তেনেৱ পল্লঙ্কেন ৱীতিনামেত্ৱা সম্পত্তায পাটিপদৰত্তিযা তীসু যামেসু এৱং মনসি কত্ৱা ইমানি উদানানি উদানেসি. ইতি পাটিপদৰত্তিযা এৱং মনসি কত্ৱা তং ‘‘বোধিৰুক্খমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদী’’তি এৱং ৱুত্তসত্তাহং তত্থেৱ ৱীতিনামেসি.
বোধিকথা নিট্ঠিতা.
অজপালকথা
৪. অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমীতি এত্থ ন ভগৱা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা অনন্তৰমেৱ বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি. যথা পন ‘‘ভুত্ৱা সযতী’’তি ৱুত্তে ন ‘‘হত্থে অধোৱিত্ৱা মুখং অৱিক্খালেত্ৱা সযনসমীপং অগন্ত্ৱা অঞ্ঞং কিঞ্চি আলাপসল্লাপং অকত্ৱা সযতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং হোতি, ভোজনতো পন পচ্ছা সযতি, ন নসযতীতি ইদমেৱত্থ দীপিতং হোতি. এৱমিধাপি ‘‘ন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা অনন্তৰমেৱ পক্কামী’’তি ৱুত্তং হোতি, ৱুট্ঠানতো চ পন পচ্ছা পক্কামি, ন নপক্কামীতি ইদমেৱেত্থ দীপিতং হোতি.
অনন্তৰং পন অপক্কমিত্ৱা ভগৱা কিং অকাসীতি? অপৰানিপি তীণি সত্তাহানি বোধিসমীপেযেৱ ৱীতিনামেসি. তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – ভগৱতি কিৰ বুদ্ধত্তং পত্ৱা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নে ‘‘ন ভগৱা ৱুট্ঠাতি; কিং নু খো অঞ্ঞেপি বুদ্ধত্তকৰা ধম্মা অত্থী’’তি একচ্চানং দেৱতানং কঙ্খা উদপাদি. অথ ভগৱা অট্ঠমে দিৱসে সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায দেৱতানং কঙ্খং ঞত্ৱা কঙ্খাৱিধমনত্থং আকাসে উপ্পতিত্ৱা যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা তাসং কঙ্খং ৱিধমিত্ৱা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তৰদিসাভাগে ঠত্ৱা চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ উপচিতানং পাৰমীনং বলাধিগমনট্ঠানং পল্লঙ্কং বোধিৰুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং. অথ পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তৰা পুৰত্থিমতো চ পচ্ছিমতো চ আযতে ৰতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং ৰতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং. ততো পচ্ছিমদিসাভাগে দেৱতা ৰতনঘৰং মাপযিংসু. তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা অভিধম্মপিটকং ৱিসেসতো চেত্থ অনন্তনযং সমন্তপট্ঠানং ৱিচিনন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং ৰতনঘৰচেতিযং নাম জাতং.
এৱং বোধিসমীপেযেৱ চত্তাৰি সত্তাহানি ৱীতিনামেত্ৱা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি. তস্স কিৰ নিগ্ৰোধস্স ছাযায অজপালকা গন্ত্ৱা নিসীদন্তি; তেনস্স অজপালনিগ্ৰোধোত্ৱেৱ নামং উদপাদি. সত্তাহং ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদীতি তত্ৰাপি ধম্মং ৱিচিনন্তোযেৱ ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদেন্তো নিসীদি. বোধিতো পুৰত্থিমদিসাভাগে এস ৰুক্খো হোতি. এৱং নিসিন্নে চ পনেত্থ ভগৱতি একো ব্ৰাহ্মণো গন্ত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথ খো অঞ্ঞতৰো’’তিআদি. তত্থ হুংহুঙ্কজাতিকোতি সো কিৰ দিট্ঠমঙ্গলিকো নাম, মানৱসেন কোধৱসেন চ ‘‘হুংহু’’ন্তি কৰোন্তো ৱিচৰতি, তস্মা ‘‘হুংহুঙ্কজাতিকো’’তি ৱুচ্চতি. ‘‘হুহুক্কজাতিকো’’তিপি পঠন্তি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং তেন ৱুত্তস্স ৱচনস্স সিখাপত্তমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি. তস্সত্থো – যো বাহিতপাপধম্মতায ব্ৰাহ্মণো ন দিট্ঠমঙ্গলিকতায, হুংহুঙ্কাৰকভাৱাদিপাপধম্মযুত্তো হুত্ৱা কেৱলং জাতিমত্তকেন ব্ৰহ্মঞ্ঞং পটিজানাতি, সো ব্ৰাহ্মণো বাহিতপাপধম্মত্তা হুংহুঙ্কাৰপ্পহানেন নিহুংহুঙ্কো, ৰাগাদিকসাৱাভাৱেন নিক্কসাৱো, ভাৱনানুযোগযুত্তচিত্ততায যতত্তো, সীলসংৱৰেন ৱা সঞ্ঞতচিত্ততায যতত্তো, চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতেহি ৱেদেহি অন্তং, ৱেদানং ৱা অন্তং গতত্তা ৱেদন্তগূ, মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ৱুসিতত্তা ৱুসিতব্ৰহ্মচৰিযো. ধম্মেন ব্ৰহ্মৱাদং ৱদেয্য, ‘‘ব্ৰাহ্মণো, অহ’’ন্তি এতং ৱাদং ধম্মেন ৱদেয্য, যস্স সকলে লোকসন্নিৱাসে কুহিঞ্চি একাৰম্মণেপি ৰাগুস্সদো দোসুস্সদো মোহুস্সদো মানুস্সদো দিট্ঠুস্সদোতি ইমে উস্সদা নত্থীতি.
অজপালকথা নিট্ঠিতা.
মুচলিন্দকথা
৫. অকালমেঘোতি অসম্পত্তে ৱস্সকালে উপ্পন্নমেঘো. অযং পন গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে উদপাদি. সত্তাহৱদ্দলিকাতি তস্মিং উপ্পন্নে সত্তাহং অৱিচ্ছিন্নৱুট্ঠিকা অহোসি. সীতৱাতদুদ্দিনীতি সা চ পন সত্তাহৱদ্দলিকা উদকফুসিতসম্মিস্সেন সীতৱাতেন সমন্তা পৰিব্ভমন্তেন দূসিতদিৱসত্তা সীতৱাতদুদ্দিনী নাম অহোসি. অথ খো মুচলিন্দো নাগৰাজাতি তস্সেৱ মুচলিন্দৰুক্খস্স সমীপে পোক্খৰণিযা নিব্বত্তো মহানুভাৱো নাগৰাজা. সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱাতি এৱং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং কৰিত্ৱাৱ ঠিতে; তস্মিং তস্স পৰিক্খেপব্ভন্তৰং লোহপাসাদে ভণ্ডাগাৰগব্ভপ্পমাণং অহোসি, তস্মা ভগৱা নিৱাতে পিহিতদ্ৱাৰৱাতপানে কূটাগাৰে নিসিন্নো ৱিয জাতো. মা ভগৱন্তং সীতন্তিআদি তস্স তথা কৰিত্ৱা ঠানকাৰণপৰিদীপনং. সো হি ‘‘মা ভগৱন্তং সীতং বাধযিত্থ, মা উণ্হং, মা ডংসাদিসম্ফস্সো বাধযিত্থা’’তি তথা কৰিত্ৱা অট্ঠাসি. তত্থ কিঞ্চাপি সত্তাহৱদ্দলিকায উণ্হমেৱ নত্থি, সচে পন অন্তৰন্তৰা মেঘো ৱিগচ্ছেয্য উণ্হং ভৱেয্য, তম্পি নং মা বাধযিত্থাতি এৱং তস্স চিন্তেতুং যুত্তং. ৱিদ্ধন্তি উব্বিদ্ধং; মেঘৱিগমেন দূৰীভূতন্তি অত্থো. ৱিগতৱলাহকন্তি অপগতমেঘং. দেৱন্তি আকাসং. সকৱণ্ণন্তি অত্তনো ৰূপং.
সুখো ৱিৱেকোতি নিব্বানসঙ্খাতো উপধিৱিৱেকো সুখো. তুট্ঠস্সাতি চতুমগ্গঞাণসন্তোসেন সন্তুট্ঠস্স. সুতধম্মস্সাতি পকাসিতধম্মস্স. পস্সতোতি তং ৱিৱেকং যং ৱা কিঞ্চি পস্সিতব্বং নাম, তং সব্বং অত্তনো ৱীৰিযবলাধিগতেন ঞাণচক্খুনা পস্সন্তস্স. অব্যাপজ্জন্তি অকুপ্পনভাৱো; এতেন মেত্তাপুব্বভাগো দস্সিতো. পাণভূতেসু সংযমোতি সত্তেসু চ সংযমো; অৱিহিংসনভাৱো সুখোতি অত্থো. এতেন কৰুণাপুব্বভাগো দস্সিতো. সুখা ৱিৰাগতা লোকেতি ৱীতৰাগতাপি সুখাতি দীপেতি. কামানং সমতিক্কমোতি যা ‘‘কামানং সমতিক্কমো’’তি ৱুচ্চতি; সা ৱিৰাগতাপি সুখাতি অত্থো. এতেন অনাগামিমগ্গো কথিতো. অস্মিমানস্স যো ৱিনযোতি ইমিনা পন অৰহত্তং কথিতং; অৰহত্তঞ্হি অস্মিমানস্স ‘‘পস্সদ্ধিৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. ইতো পৰঞ্চ সুখং নাম নত্থি, তেনাহ ‘‘এতং ৱে পৰমং সুখ’’ন্তি.
মুচলিন্দকথা নিট্ঠিতা.
ৰাজাযতনকথা
৬. মুচলিন্দমূলাতি মহাবোধিতো পাচীনকোণে ঠিতমুচলিন্দৰুক্খমূলা. ৰাজাযতনন্তি দক্খিণদিসাভাগে ঠিতং ৰাজাযতনৰুক্খং উপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেনাতি কতৰেন সমযেন. ভগৱতো কিৰ ৰাজাযতনমূলে সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স সমাধিতো ৱুট্ঠানদিৱসে অৰুণুগ্গমনৱেলাযমেৱ ‘‘ভোজনকিচ্চেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ঞত্ৱা সক্কো দেৱৰাজা ওসধহৰীতকং উপনেসি. ভগৱা তং পৰিভুঞ্জি, পৰিভুত্তমত্তস্সেৱ সৰীৰকিচ্চং অহোসি. সক্কো মুখোদকং অদাসি. ভগৱা মুখং ধোৱিত্ৱা তস্মিংযেৱ ৰুক্খমূলে নিসীদি. এৱং উগ্গতে অৰুণম্হি নিসিন্নে ভগৱতি.
তেন খো পন সমযেন তপুস্সভল্লিকা ৱাণিজাতি তপুস্সো চ ভল্লিকো চাতি দ্ৱে ভাতৰো ৱাণিজা. উক্কলাতি উক্কলজনপদতো. তং দেসন্তি যস্মিং দেসে ভগৱা ৱিহৰতি. কতৰস্মিঞ্চ দেসে ভগৱা ৱিহৰতি? মজ্ঝিমদেসে. তস্মা মজ্ঝিমদেসং গন্তুং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. ঞাতিসালোহিতা দেৱতাতি তেসং ঞাতিভূতপুব্বা দেৱতা. এতদৱোচাতি সা কিৰ নেসং সব্বসকটানি অপ্পৱত্তীনি অকাসি. ততো তে কিং ইদন্তি মগ্গদেৱতানং বলিং অকংসু. তেসং বলিকম্মকালে সা দেৱতা দিস্সমানেনেৱ কাযেন এতং অৱোচ. মন্থেন চ মধুপিণ্ডিকায চাতি অবদ্ধসত্তুনা চ সপ্পিমধুফাণিতাদীহি যোজেত্ৱা বদ্ধসত্তুনা চ. পতিমানেথাতি উপট্ঠহথ. তং ৱোতি তং পতিমাননং তুম্হাকং ভৱিস্সতি দীঘৰত্তং হিতায সুখায. যং অম্হাকন্তি যং পটিগ্গহণং অম্হাকং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখায. ভগৱতো এতদহোসীতি যো কিৰস্স পধানানুযোগকালে পত্তো অহোসি, সো সুজাতায পাযাসং দাতুং আগচ্ছন্তিযা এৱ অন্তৰধাযি. তেনস্স এতদহোসি – ‘‘পত্তো মে নত্থি, পুৰিমকাপি চ ন খো তথাগতা হত্থেসু পটিগ্গণ্হন্তি, কিম্হি নু খো অহং পটিগ্গণ্হেয্যং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডকঞ্চা’’তি.
পৰিৱিতক্কমঞ্ঞাযাতি ইতো পুব্বেৱ ভগৱতো সুজাতায দিন্নভোজনংযেৱ ওজানুপ্পবন্ধনৱসেন অট্ঠাসি, এত্তকং কালং নেৱ জিঘচ্ছা ন পিপাসা ন কাযদুব্বল্যং অহোসি. ইদানি পনস্স আহাৰং পটিগ্গহেতুকামতায ‘‘ন খো তথাগতা’’তিআদিনা নযেন পৰিৱিতক্কো উদপাদি. তং এৱং উপ্পন্নং অত্তনো চেতসা ভগৱতো চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায. চতুদ্দিসাতি চতূহি দিসাহি. সেলমযে পত্তেতি মুগ্গৱণ্ণসেলমযে পত্তে. ইদংযেৱ ভগৱা পটিগ্গহেসি, তেযেৱ সন্ধায ৱুত্তং. চত্তাৰো পন মহাৰাজানো পঠমং ইন্দনীলমণিমযে পত্তে উপনামেসুং, ন তে ভগৱা অগ্গহেসি. ততো ইমে চত্তাৰোপি মুগ্গৱণ্ণসিলামযে পত্তে উপনামেসুং, ভগৱা চত্তাৰোপি পত্তে অগ্গহেসি তেসং পসাদানুৰক্খণত্থায, নো মহিচ্ছতায. গহেত্ৱা চ পন চত্তাৰোপি যথা একোৱ পত্তো হোতি তথা অধিট্ঠহি, চতুন্নম্পি একসদিসো পুঞ্ঞৱিপাকো অহোসি. এৱং একং কত্ৱা অধিট্ঠিতে পটিগ্গহেসি ভগৱা পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ. পচ্চগ্ঘেতি পচ্চগ্ঘস্মিং; পাটেক্কং মহগ্ঘস্মিন্তি অত্থো. অথ ৱা পচ্চগ্ঘেতি অভিনৱে অব্ভুণ্হে; তঙ্খণে নিব্বত্তস্মিন্তি অত্থো. দ্ৱে ৱাচা এতেসং অহেসুন্তি দ্ৱেৱাচিকা. অথ ৱা দ্ৱীহি ৱাচাহি উপাসকভাৱং পত্তাতি অত্থো. তে এৱং উপাসকভাৱং পটিৱেদেত্ৱা ভগৱন্তং আহংসু – ‘‘কস্স দানি ভন্তে অম্হেহি অজ্জ পট্ঠায অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানং কাতব্ব’’ন্তি? অথ ভগৱা সীসং পৰামসি, কেসা হত্থে লগ্গিংসু. তে তেসং অদাসি ‘‘ইমে তুম্হে পৰিহৰথা’’তি. তে কেসধাতুযো লভিত্ৱা অমতেনেৱ অভিসিত্তা হট্ঠতুট্ঠা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পক্কমিংসু.
ৰাজাযতনকথা নিট্ঠিতা.
ব্ৰহ্মযাচনকথা
৭. অথ খো ভগৱা সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠহিত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰমেতং সব্বং কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা ৰাজাযতনমূলা পুনপি যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি. পৰিৱিতক্কো উদপাদীতি তস্মিং নিসিন্নমত্তস্সেৱ সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো অযং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি. কস্মা পনাযং সব্ববুদ্ধানং উপ্পজ্জতীতি? ধম্মস্স মহন্তভাৱং গৰুভাৱং ভাৰিযভাৱং পচ্চৱেক্খণায ব্ৰহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতায চ. জানন্তি হি বুদ্ধা ‘‘এৱং পৰিৱিতক্কিতে ব্ৰহ্মা আগন্ত্ৱা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ততো সত্তা ধম্মে গাৰৱং উপ্পাদেস্সন্তি, ব্ৰহ্মগৰুকো হি লোকসন্নিৱাসো’’তি. ইতি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি অযং ৱিতক্কো উপ্পজ্জতীতি.
তত্থ অধিগতো খো ম্যাযন্তি অধিগতো খো মে অযং. আলযৰামাতি সত্তা পঞ্চ কামগুণে অল্লীযন্তি, তস্মা তে ‘‘আলযা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেহি আলযেহি ৰমন্তীতি আলযৰামা. আলযেসু ৰতাতি আলযৰতা. আলযেসু সুট্ঠুমুদিতাতি আলযসম্মুদিতা. যদিদন্তি নিপাতো. তস্স ঠানং সন্ধায ‘‘যং ইদ’’ন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদং সন্ধায ‘‘যো অয’’ন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযাৱ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযতা চ সা পটিচ্চসমুপ্পাদো চাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. সো মমস্স কিলমথোতি যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্স; সা মম ৱিহেসা অস্সাতি অত্থো. ভগৱন্তন্তি ভগৱতো. অনচ্ছৰিযাতি অনু অচ্ছৰিযা. পটিভংসূতি পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচৰা অহেসুং, পৰিৱিতক্কযিতব্বভাৱং পাপুণিংসু.
হলন্তি এত্থ হকাৰো নিপাতমত্তো; অলন্তি অত্থো. পকাসিতুন্তি দেসিতুং. অলং দানি মে ইমং কিচ্ছেন অধিগতং ধম্মং দেসেতুন্তি ৱুত্তং হোতি. পটিসোতগামিন্তি পটিসোতং ৱুচ্চতি নিব্বানং; নিব্বানগামিন্তি অত্থো. ৰাগৰত্তাতি কামৰাগভৱৰাগদিট্ঠিৰাগেন ৰত্তা. ন দক্খন্তীতি ন পস্সিস্সন্তি. তমোখন্ধেন আৱুটাতি অৱিজ্জাৰাসিনা অজ্ঝোত্থটা. অপ্পোস্সুক্কতাযাতি নিৰুস্সুক্কভাৱেন; অদেসেতুকামতাযাতি অত্থো.
৮. যত্ৰ হি নামাতি যস্মিং নাম লোকে. ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসীতি ধম্মদেসনাযাচনত্থং দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু মহাব্ৰহ্মানো গহেত্ৱা আগম্ম ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. অপ্পৰজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং ৰাগদোসমোহৰজং এতেসং এৱংসভাৱাতি অপ্পৰজক্খজাতিকা. ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰোতি পটিৱিজ্ঝিতাৰো.
পাতুৰহোসীতি পাতুভৱি. সমলেহি চিন্তিতোতি ৰাগাদীহি মলেহি সমলেহি ছহি সত্থাৰেহি চিন্তিতো. অপাপুৰেতন্তি ৱিৱৰ এতং. অমতস্স দ্ৱাৰন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰভূতং অৰিযমগ্গং. সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা ৰাগাদিমলানং অভাৱতো ৱিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু.
সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতোতি সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৱ যথা চক্খুমা পুৰিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, ত্ৱম্পি সুমেধ সুন্দৰপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৱা ধম্মমযং পঞ্ঞামযং পাসাদমাৰুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৱতিণ্ণং জাতিজৰাভিভূতঞ্চ জনতং অৱেক্খস্সু উপধাৰয.
উট্ঠেহীতি ভগৱতো ধম্মদেসনত্থং চাৰিকচৰণং যাচন্তো ভণতি. ৱীৰাতিআদীসু ভগৱা ৱীৰিযৱন্ততায ৱীৰো. দেৱপুত্তমচ্চুকিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিজিতত্তা ৱিজিতসঙ্গামো. জাতিকন্তাৰাদিনিত্থৰণসমত্থতায সত্থৱাহো. কামচ্ছন্দইণস্স অভাৱতো অণণো.
৯. অজ্ঝেসনন্তি যাচনং. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসঞ্হি দ্ৱিন্নং ঞাণানং বুদ্ধচক্খূতি নামং. অপ্পৰজক্খাতি পঞ্ঞাচক্খুম্হি ৰাগাদিৰজং অপ্পং যেসং, তে অপ্পৰজক্খা. যেসং তং মহন্তং তে মহাৰজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি তে তিক্খিন্দ্ৰিযা. যেসং তানি মুদূনি তে মুদিন্দ্ৰিযা. যেসং তেযেৱ সদ্ধাদযো আকাৰা সুন্দৰা তে স্ৱাকাৰা. যেসং তেযেৱ সদ্ধাদযো আকাৰা অসুন্দৰা তে দ্ৱাকাৰা. যে কথিতকাৰণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং তে সুৱিঞ্ঞাপযা. যে পৰলোকঞ্চ ৱজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি তে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো. উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৱনে. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৱ পোসযন্তি. সমোদকং ঠিতানীতি উদকেন সমং ঠিতানি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানীতি উদকং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতানি.
অপাৰুতাতি ৱিৱটা. অমতস্স দ্ৱাৰাতি অৰিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰং. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং পমুঞ্চন্তু. পচ্ছিমপদদ্ৱযে অযমত্থো, অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৱত্তিম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৱাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৱা মনুজেসু দেৱমনুস্সেসু ন ভাসিন্তি.
ব্ৰহ্মযাচনকথা নিট্ঠিতা.
পঞ্চৱগ্গিযকথা
১০. পণ্ডিতোতি পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো. ব্যত্তোতি ৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো. মেধাৱীতি ঠানুপ্পত্তিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো. অপ্পৰজক্খজাতিকোতি সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভিতত্তা নিক্কিলেসজাতিকো ৱিসুদ্ধসত্তো. আজানিস্সতীতি সল্লক্খেস্সতি পটিৱিজ্ঝিস্সতি. ভগৱতোপি খো ঞাণং উদপাদীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং উপ্পজ্জি ‘‘ইতো সত্তমদিৱসমত্থকে কালংকত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তো’’তি. মহাজানিযোতি সত্তদিৱসব্ভন্তৰে পত্তব্বমগ্গফলতো পৰিহীনত্তা মহতী জানি অস্সাতি মহাজানিযো অক্খণে নিব্বত্তত্তা. অভিদোসকালংকতোতি হিয্যো কালংকতো, সোপি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনে নিব্বত্তোতি অদ্দস. বহূকাৰাতি বহূপকাৰা. পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসূতি পধানত্থায পেসিতত্তভাৱং মুখোদকদানাদিনা উপট্ঠহিংসু.
১১. অন্তৰা চ গযং অন্তৰা চ বোধিন্তি উপকো বোধিমণ্ডস্স চ গযায চ অন্তৰে ভগৱন্তং অদ্দস. অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নন্তি অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নং.
সব্বাভিভূতি সব্বং তেভূমকধম্মং অভিভৱিত্ৱা ঠিতো. সব্বৱিদূতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অৱেদিং অঞ্ঞাসিং. সব্বেসু ধম্মেসু অনূপলিত্তোতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু কিলেসলেপেন অলিত্তো. সব্বঞ্জহোতি সব্বং তেভূমকধম্মং জহিত্ৱা ঠিতো. তণ্হক্খযে ৱিমুত্তোতি তণ্হক্খযে নিব্বানে আৰম্মণতো ৱিমুত্তো. সযং অভিঞ্ঞাযাতি সব্বং চতুভূমকধম্মং অত্তনাৱ জানিত্ৱা. কমুদ্দিসেয্যন্তি কং অঞ্ঞং ‘‘অযং মে আচৰিযো’’তি উদ্দিসেয্যং.
ন মে আচৰিযো অত্থীতি লোকুত্তৰধম্মে ময্হং আচৰিযো নাম নত্থি. নত্থি মে পটিপুগ্গলোতি ময্হং পটিভাগপুগ্গলো নাম নত্থি. সীতিভূতোতি সব্বকিলেসগ্গিনিব্বাপনেন সীতিভূতো. কিলেসানংযেৱ নিব্বুতত্তা নিব্বুতো.
কাসীনং পুৰন্তি কাসিৰট্ঠে নগৰং. আহঞ্ছং অমতদুন্দুভিন্তি ধম্মচক্কপ্পটিলাভায অমতভেৰিং পহৰিস্সামীতি গচ্ছামি.
অৰহসি অনন্তজিনোতি অনন্তজিনো ভৱিতুং যুত্তো. হুপেয্যপাৱুসোতি আৱুসো এৱম্পি নাম ভৱেয্য. সীসং ওকম্পেত্ৱাতি সীসং চালেত্ৱা.
১২. সণ্ঠপেসুন্তি কতিকং অকংসু. বাহুল্লিকোতি চীৱৰবাহুল্লাদীনং অত্থায পটিপন্নো. পধানৱিব্ভন্তোতি পধানতো ৱিব্ভন্তো ভট্ঠো পৰিহীনো. আৱত্তো বাহুল্লাযাতি চীৱৰাদিবহুলভাৱত্থায আৱত্তো. ওদহথ ভিক্খৱে সোতন্তি উপনেথ ভিক্খৱে সোতং; সোতিন্দ্ৰিযং ধম্মসৱনত্থং অভিমুখং কৰোথাতি অত্থো. অমতমধিগতন্তি অমতং নিব্বানং মযা অধিগতন্তি দস্সেতি. ইৰিযাযাতি দুক্কৰইৰিযায. পটিপদাযাতি দুক্কৰপটিপদায. অভিজানাথ মে নোতি অভিজানাথ নু মে সমনুপস্সথ. এৱৰূপং ভাসিতমেতন্তি এতং এৱৰূপং ৱাক্যং ভাসিতন্তি অত্থো. অসক্খি খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ সঞ্ঞাপেতুন্তি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি জানাপেতুং অসক্খি.
১৩. চক্খুকৰণীতি পঞ্ঞাচক্খুং সন্ধাযাহ. ইতো পৰং সব্বং পদত্থতো উত্তানমেৱ. অধিপ্পাযানুসন্ধিযোজনাদিভেদতো পন পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. ইতো পট্ঠায হি অতিৱিত্থাৰভীৰুকস্স মহাজনস্স চিত্তং অনুৰক্খন্তা সুত্তন্তকথং অৱণ্ণযিত্ৱা ৱিনযকথংযেৱ ৱণ্ণযিস্সাম.
১৮. সাৱ তস্স আযস্মতো উপসম্পদা অহোসীতি আসাড়্হীপুণ্ণমায অট্ঠাৰসহি দেৱতাকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতস্স ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি ভগৱতো ৱচনেন অভিনিপ্ফন্না সাৱ তস্স আযস্মতো এহিভিক্খূপসম্পদা অহোসি.
১৯. অথ খো আযস্মতো চ ৱপ্পস্সাতি আদিম্হি ৱপ্পত্থেৰস্স পাটিপদদিৱসে ধম্মচক্খুং উদপাদি, ভদ্দিযত্থেৰস্স দুতিযদিৱসে, মহানামত্থেৰস্স ততিযদিৱসে, অস্সজিত্থেৰস্স চতুত্থিযন্তি. ইমেসঞ্চ পন ভিক্খূনং কম্মট্ঠানেসু উপ্পন্নমলৱিসোধনত্থং ভগৱা অন্তোৱিহাৰেযেৱ অহোসি. উপ্পন্নে উপ্পন্নে কম্মট্ঠানমলে আকাসেন গন্ত্ৱা মলং ৱিনোদেসি. পক্খস্স পন পঞ্চমিযং সব্বে তে একতো সন্নিপাতেত্ৱা অনত্তসুত্তেন ওৱদি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথ খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে’’তিআদি.
২৪. তেন খো পন সমযেন ছ লোকে অৰহন্তো হোন্তীতি পঞ্চমিযা পক্খস্স লোকস্মিং ছ মনুস্সা অৰহন্তো হোন্তীতি অত্থো.
পঞ্চৱগ্গিযকথা নিট্ঠিতা.
পব্বজ্জাকথা
৩১. পুব্বানুপুব্বকানন্তি পৱেণিৱসেন পোৰাণানুপোৰাণানন্তি অত্থো. তেন খো পন সমযেন একসট্ঠি লোকে অৰহন্তো হোন্তীতি পুৰিমা ছ ইমে চ পঞ্চপঞ্ঞাসাতি অন্তোৱস্সম্হিযেৱ একসট্ঠি মনুস্সা অৰহন্তো হোন্তীতি অত্থো.
তত্ৰ যসআদীনং কুলপুত্তানং অযং পুব্বযোগো – অতীতে কিৰ পঞ্চপঞ্ঞাসজনা সহাযকা ৱগ্গবন্ধেন পুঞ্ঞানি কৰোন্তা অনাথসৰীৰানি পটিজগ্গন্তা ৱিচৰন্তি, তে একদিৱসং গব্ভিনিং ইত্থিং কালংকতং দিস্ৱা ‘‘ঝাপেস্সামা’’তি সুসানং নীহৰিংসু. তেসু পঞ্চ জনে ‘‘তুম্হে ঝাপেথা’’তি সুসানে ঠপেত্ৱা সেসা গামং পৱিট্ঠা. যসো দাৰকো তং সৰীৰং ৱিজ্ঝিত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা চ ঝাপযমানো অসুভসঞ্ঞং পটিলভি. সো ইতৰেসম্পি চতুন্নং জনানং ‘‘পস্সথ ভো ইমং অসুচিং পটিকূল’’ন্তি দস্সেসি. তেপি তত্থ অসুভসঞ্ঞং পটিলভিংসু. তে পঞ্চপি জনা গামং গন্ত্ৱা সেসসহাযকানং কথযিংসু. যসো পন দাৰকো গেহম্পি গন্ত্ৱা মাতাপিতূন্নঞ্চ ভৰিযায চ কথেসি. তে সব্বেপি অসুভং ভাৱযিংসু. অযমেতেসং পুব্বযোগো. তেনাযস্মতো যসস্স নাটকজনেসু সুসানসঞ্ঞাযেৱ উপ্পজ্জি, তাযেৱ চ উপনিস্সযসম্পত্তিযা সব্বেসং ৱিসেসাধিগমো নিব্বত্তীতি.
অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসীতি ভগৱা যাৱ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা, তাৱ বাৰাণসিযং ৱিহৰন্তো একদিৱসং তে খীণাসৱে সট্ঠি ভিক্খূ আমন্তেসি.
৩২. দিব্বা নাম দিব্বেসু ৱিসযেসু লোভপাসা. মানুসা নাম মানুসকেসু ৱিসযেসু লোভপাসা. মা একেন দ্ৱেতি একেন মগ্গেন দ্ৱে মা অগমিত্থ. অস্সৱনতাতি অস্সৱনতায. পৰিহাযন্তীতি অনধিগতং নাধিগচ্ছন্তা ৱিসেসাধিগমতো পৰিহাযন্তি.
৩৩. অন্তকাতি লামক হীনসত্ত. অন্তলিক্খচৰোতি ৰাগপাসং সন্ধাযাহ. তঞ্হি সো ‘‘অন্তলিক্খচৰো’’তি মন্ত্ৱা আহ.
৩৪. নানাদিসা নানাজনপদাতি নানাদিসতো চ নানাজনপদতো চ. অনুজানামি ভিক্খৱে তুম্হেৱ দানি তাসু তাসু দিসাসু তেসু তেসু জনপদেসু পব্বাজেথাতিআদিম্হি পব্বজ্জাপেক্খং কুলপুত্তং পব্বাজেন্তেন যে পৰতো ‘‘ন ভিক্খৱে পঞ্চহি আবাধেহি ফুট্ঠো পব্বাজেতব্বো’’তিআদিং কত্ৱা যাৱ ‘‘ন অন্ধমূগবধিৰো পব্বাজেতব্বো’’তি এৱং পটিক্খিত্তা পুগ্গলা, তে ৱজ্জেত্ৱা পব্বজ্জাদোসৱিৰহিতো পুগ্গলো পব্বাজেতব্বো. সোপি চ মাতাপিতূহি অনুঞ্ঞাতোযেৱ. তস্স অনুজাননলক্খণং ‘‘ন ভিক্খৱে অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এতস্মিং সুত্তে ৱণ্ণযিস্সাম.
এৱং পব্বজ্জাদোসৱিৰহিতং মাতাপিতূহি অনুঞ্ঞাতং পব্বাজেন্তেনাপি চ সচে অচ্ছিন্নকেসো হোতি, একসীমায চ অঞ্ঞেপি ভিক্খূ অত্থি, কেসচ্ছেদনত্থায ভণ্ডুকম্মং আপুচ্ছিতব্বং. তস্স আপুচ্ছনাকাৰং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সঙ্ঘং অপলোকেতুং ভণ্ডুকম্মাযা’’তি এত্থ ৱণ্ণযিস্সাম. সচে ওকাসো হোতি, সযং পব্বাজেতব্বো. সচে উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি ব্যাৱটো হোতি, ওকাসং ন লভতি, একো দহৰভিক্খু ৱত্তব্বো ‘‘এতং পব্বাজেহী’’তি. অৱুত্তোপি চে দহৰভিক্খু উপজ্ঝাযং উদ্দিস্স পব্বাজেতি, ৱট্টতি. সচে দহৰভিক্খু নত্থি, সামণেৰোপি ৱত্তব্বো ‘‘এতং খণ্ডসীমং নেত্ৱা পব্বাজেত্ৱা কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৱা এহী’’তি. সৰণানি পন সযং দাতব্বানি. এৱং ভিক্খুনাৱ পব্বজিতো হোতি. পুৰিসঞ্হি ভিক্খুতো অঞ্ঞো পব্বাজেতুং ন লভতি, মাতুগামং ভিক্খুনিতো অঞ্ঞো. সামণেৰো পন সামণেৰী ৱা আণত্তিযা কাসাযানি দাতুং লভতি. কেসোৰোপনং যেন কেনচি কতং সুকতং.
সচে পন ভব্বৰূপো হোতি সহেতুকো ঞাতো যসস্সী কুলপুত্তো, ওকাসং কত্ৱাপি সযমেৱ পব্বাজেতব্বো. ‘‘মত্তিকামুট্ঠিং গহেত্ৱা ন্হাযিত্ৱা কেসে তেমেত্ৱা আগচ্ছাহী’’তি চ পন ন ৱিস্সজ্জেতব্বো. পব্বজিতুকামানঞ্হি পঠমং বলৱউস্সাহো হোতি, পচ্ছা পন কাসাযানি চ কেসহৰণসত্থকঞ্চ দিস্ৱা উত্ৰসন্তি, এত্তোযেৱ পলাযন্তি, তস্মা সযমেৱ নহানতিত্থং নেত্ৱা সচে নাতিদহৰো হোতি, ‘‘নহাহী’’তি ৱত্তব্বো. কেসা পনস্স সযমেৱ মত্তিকং গহেত্ৱা ধোৱিতব্বা. দহৰকুমাৰকো পন সযং উদকং ওতৰিত্ৱা গোমযমত্তিকাহি ঘংসিত্ৱা নহাপেতব্বো. সচেপিস্স কচ্ছু ৱা পিড়কা ৱা হোন্তি, যথা মাতা পুত্তং ন জিগুচ্ছতি, এৱমেৱ অজিগুচ্ছন্তেন সাধুকং হত্থপাদসীসানি ঘংসিত্ৱা নহাপেতব্বো. কস্মা? এত্তকেন হি উপকাৰেন কুলপুত্তা আচৰিযুপজ্ঝাযেসু চ সাসনে চ বলৱসিনেহা তিব্বগাৰৱা অনিৱত্তিধম্মা হোন্তি, উপ্পন্নং অনভিৰতিং ৱিনোদেত্ৱা থেৰভাৱং পাপুণন্তি, কতঞ্ঞূ কতৱেদিনো হোন্তি.
এৱং নহাপনকালে পন কেসমস্সুং ওৰোপনকালে ৱা ‘‘ত্ৱং ঞাতো যসস্সী, ইদানি মযং তং নিস্সায পচ্চযেহি ন কিলমিস্সামা’’তি ন ৱত্তব্বো, অঞ্ঞাপি অনিয্যানিককথা ন কথেতব্বা. অথ খ্ৱস্স ‘‘আৱুসো, সুট্ঠু উপধাৰেহি সতিং উপট্ঠাপেহী’’তি ৱত্ৱা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিতব্বং, আচিক্খন্তেন চ ৱণ্ণসণ্ঠানগন্ধাসযোকাসৱসেন অসুচিজেগুচ্ছপটিকূলভাৱং নিজ্জীৱনিস্সত্তভাৱং ৱা পাকটং কৰোন্তেন আচিক্খিতব্বং. সচে হি সো পুব্বে মদ্দিতসঙ্খাৰো হোতি ভাৱিতভাৱনো, কণ্টকৱেধাপেক্খো ৱিয পৰিপক্কগণ্ডো, সূৰিযুগ্গমনাপেক্খং ৱিয চ পৰিণতপদুমং, অথস্স আৰদ্ধমত্তে কম্মট্ঠানমনসিকাৰে ইন্দাসনি ৱিয পব্বতে কিলেসপব্বতে চুণ্ণযমানংযেৱ ঞাণং পৱত্ততি, খুৰগ্গেযেৱ অৰহত্তং পাপুণাতি. যে হি কেচি খুৰগ্গে অৰহত্তং পত্তা, সব্বে তে এৱৰূপং সৱনং লভিত্ৱা কল্যাণমিত্তেন আচৰিযেন দিন্ননযং নিস্সায নো অনিস্সায. তস্মাস্স আদিতোৱ এৱৰূপী কথা কথেতব্বাতি.
কেসেসু পন ওৰোপিতেসু হলিদ্দিচুণ্ণেন ৱা গন্ধচুণ্ণেন ৱা সীসঞ্চ সৰীৰঞ্চ উব্বট্টেত্ৱা গিহিগন্ধং অপনেত্ৱা কাসাযানি তিক্খত্তুং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা সকিং ৱা পটিগ্গাহেতব্বো. অথাপিস্স হত্থে অদত্ৱা আচৰিযো ৱা উপজ্ঝাযো ৱা সযমেৱ অচ্ছাদেতি, ৱট্টতি. সচেপি অঞ্ঞং দহৰং ৱা সামণেৰং ৱা উপাসকং ৱা আণাপেতি ‘‘আৱুসো, এতানি কাসাযানি গহেত্ৱা এতং অচ্ছাদেহী’’তি তংযেৱ ৱা আণাপেতি ‘‘এতানি গহেত্ৱা অচ্ছাদেহী’’তি সব্বং ৱট্টতি. সব্বং তেন ভিক্খুনাৱ দিন্নং হোতি.
যং পন নিৱাসনং ৱা পাৰুপনং ৱা অনাণত্তিযা নিৱাসেতি ৱা পাৰুপতি ৱা, তং অপনেত্ৱা পুন দাতব্বং. ভিক্খুনা হি সহত্থেন ৱা আণত্তিযা ৱা দিন্নমেৱ কাসাৱং ৱট্টতি, অদিন্নং ন ৱট্টতি, সচেপি তস্সেৱ সন্তকং হোতি, কো পন ৱাদো উপজ্ঝাযমূলকে! অযং ‘‘পঠমং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদাপেত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কাৰাপেত্ৱা’’তি এত্থ ৱিনিচ্ছযো.
ভিক্খূনং পাদে ৱন্দাপেত্ৱাতি যে তত্থ সন্নিপতিতা ভিক্খূ, তেসং পাদে ৱন্দাপেত্ৱা; অথ সৰণগ্গহণত্থং উক্কুটিকং নিসীদাপেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গণ্হাপেত্ৱা এৱং ৱদেহীতি ৱত্তব্বো. ‘‘যমহং ৱদামি, তং ৱদেহী’’তি ৱত্তব্বো. অথস্স উপজ্ঝাযেন ৱা আচৰিযেন ৱা ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তিআদিনা নযেন সৰণানি দাতব্বানি যথাৱুত্তপটিপাটিযাৱ ন উপ্পটিপাটিযা. সচে হি একপদম্পি একক্খৰম্পি উপ্পটিপাটিযা দেতি, বুদ্ধং সৰণংযেৱ ৱা তিক্খত্তুং দত্ৱা পুন ইতৰেসু একেকং তিক্খত্তুং দেতি, অদিন্নানি হোন্তি সৰণানি.
ইমঞ্চ পন সৰণগমনূপসম্পদং পটিক্খিপিত্ৱা অনুঞ্ঞাতউপসম্পদা একতো সুদ্ধিযা ৱট্টতি. সামণেৰপব্বজ্জা পন উভতোসুদ্ধিযাৱ ৱট্টতি, নো একতো সুদ্ধিযা. তস্মা উপসম্পদায সচে আচৰিযো ঞত্তিদোসঞ্চেৱ কম্মৱাচাদোসঞ্চ ৱজ্জেত্ৱা কম্মং কৰোতি, সুকতং হোতি. পব্বজ্জায পন ইমানি তীণি সৰণানি বুকাৰধকাৰাদীনং ব্যঞ্জনানং ঠানকৰণসম্পদং অহাপেন্তেনেৱ আচৰিযেনপি অন্তেৱাসিকেনপি ৱত্তব্বানি. সচে আচৰিযো ৱত্তুং সক্কোতি, অন্তেৱাসিকো ন সক্কোতি; অন্তেৱাসিকো ৱা সক্কোতি, আচৰিযো ন সক্কোতি; উভোপি ৱা ন সক্কোন্তি, ন ৱট্টতি. সচে পন উভোপি সক্কোন্তি, ৱট্টতি.
ইমানি চ পন দদমানেন ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এৱং একসম্বন্ধানি অনুনাসিকন্তানি ৱা কত্ৱা দাতব্বানি, ‘‘বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি এৱং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা মকাৰন্তানি ৱা কত্ৱা দাতব্বানি. অন্ধকট্ঠকথাযং নামং সাৱেত্ৱা ‘‘অহং ভন্তে বুদ্ধৰক্খিতো যাৱজীৱং বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামী’’তি ৱুত্তং, তং একঅট্ঠকথাযম্পি নত্থি, পাড়িযম্পি ন ৱুত্তং, তেসং ৰুচিমত্তমেৱ, তস্মা ন গহেতব্বং. ন হি তথা অৱদন্তস্স সৰণং কুপ্পতীতি.
অনুজানামি ভিক্খৱে ইমেহি তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জং উপসম্পদন্তি ইমেহি বুদ্ধং সৰণং গচ্ছামীতিআদীহি এৱং তিক্খত্তুং উভতোসুদ্ধিযা ৱুত্তেহি তীহি সৰণগমনেহি পব্বজ্জঞ্চেৱ উপসম্পদঞ্চ অনুজানামীতি অত্থো. তত্থ যস্মা উপসম্পদা পৰতো পটিক্খিত্তা, তস্মা সা এতৰহি সৰণমত্তেনেৱ ন ৰুহতি. পব্বজ্জা পন যস্মা পৰতো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ইমেহি তীহি সৰণগমনেহি সামণেৰপব্বজ্জ’’ন্তি অনুঞ্ঞাতা এৱ, তস্মা সা এতৰহিপি সৰণমত্তেনেৱ ৰুহতি. এত্তাৱতা হি সামণেৰভূমিযং পতিট্ঠিতো হোতি.
সচে পনেস মতিমা হোতি পণ্ডিতজাতিকো, অথস্স তস্মিংযেৱ ঠানে সিক্খাপদানি উদ্দিসিতব্বানি. কথং? যথা ভগৱতা উদ্দিট্ঠানি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সামণেৰানং দস সিক্খাপদানি, তেসু চ সামণেৰেহি সিক্খিতুং. পাণাতিপাতা ৱেৰমণী, অদিন্নাদানা ৱেৰমণী, অব্ৰহ্মচৰিযা ৱেৰমণী, মুসাৱাদা ৱেৰমণী, সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানা ৱেৰমণী, ৱিকালভোজনা ৱেৰমণী, নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা ৱেৰমণী, মালাগন্ধৱিলেপনধাৰণমণ্ডনৱিভূসনট্ঠানা ৱেৰমণী, উচ্চাসযনমহাসযনা ৱেৰমণী, জাতৰূপৰজতপটিগ্গহণা ৱেৰমণী’’তি (মহাৱ. ১০৬).
অন্ধকট্ঠকথাযং পন ‘‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামো যাৱজীৱং পাণাতিপাতা ৱেৰমণিসিক্খাপদং
সমাদিযামী’’তি এৱং সৰণদানং ৱিয সিক্খাপদদানম্পি ৱুত্তং, তং নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাসু অত্থি, তস্মা যথাপাড়িযাৱ উদ্দিসিতব্বানি. পব্বজ্জা হি সৰণগমনেহেৱ সিদ্ধা, সিক্খাপদানি পন কেৱলং সিক্খাপৰিপূৰণত্থং জানিতব্বানি. তস্মা তানি পাড়িযং আগতনযেন উগ্গহেতুং অসক্কোন্তস্স যায কাযচি ভাসায অত্থৱসেনপি আচিক্খিতুং ৱট্টতি. যাৱ পন অত্তনা সিক্খিতব্বসিক্খাপদানি ন জানাতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৱৰধাৰণট্ঠাননিসজ্জাদীসু পানভোজনাদিৱিধিম্হি চ ন কুসলো হোতি, তাৱ ভোজনসালং ৱা সলাকভাজনট্ঠানং ৱা অঞ্ঞং ৱা তথাৰূপট্ঠানং ন পেসেতব্বো, সন্তিকাৱচৰোযেৱ কাতব্বো, বালদাৰকো ৱিয পটিজগ্গিতব্বো, সব্বমস্স কপ্পিযাকপ্পিযং আচিক্খিতব্বং, নিৱাসনপাৰুপনাদীসু আভিসমাচাৰিকেসু ৱিনেতব্বো. তেনাপি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দসহঙ্গেহি সমন্নাগতং সামণেৰং নাসেতু’’ন্তি (মহাৱ. ১০৮) এৱং পৰতো ৱুত্তানি দস নাসনঙ্গানি আৰকা পৰিৱজ্জেত্ৱা আভিসমাচাৰিকং পৰিপূৰেন্তেন দসৱিধে সীলে সাধুকং সিক্খিতব্বন্তি.
পব্বজ্জাকথা নিট্ঠিতা.
দুতিযমাৰকথা
৩৫. ময্হং খো ভিক্খৱেতি মযা খোতি অত্থো. অথ ৱা যো ময্হং যোনিসো মনসিকাৰো, তেন হেতুনাতি অত্থো. পুন অনুপ্পত্তাতি এত্থ ৱিভত্তিং পৰিণামেত্ৱা মযাতি ৱত্তব্বং.
দুতিযমাৰকথা নিট্ঠিতা.
ভদ্দৱগ্গিযকথা
৩৬. ভদ্দৱগ্গিযাতি তে কিৰ ৰাজকুমাৰা ৰূপেন চ চিত্তেন চ ভদ্দকা ৱগ্গবন্ধেন চ ৱিচৰন্তি, তস্মা ‘‘ভদ্দৱগ্গিযা’’তি ৱুচ্চন্তি. তেন হি ৱোতি এত্থ ৱোকাৰো নিপাতমত্তো. ধম্মচক্খুং উদপাদীতি কেসঞ্চি সোতাপত্তিমগ্গো, কেসঞ্চি সকদাগামিমগ্গো, কেসঞ্চি অনাগামিমগ্গো উদপাদি. তযোপি হি এতে মগ্গা ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি ৱুচ্চন্তি. তে কিৰ তুণ্ডিলজাতকে তিংসধুত্তা অহেসুং, অথ তুণ্ডিলোৱাদং সুত্ৱা পঞ্চসীলানি ৰক্খিংসু; ইদং নেসং পুব্বকম্মং.
ভদ্দৱগ্গিযকথা নিট্ঠিতা.
উৰুৱেলপাটিহাৰিযকথা
৩৭. পমুখোতি পুব্বঙ্গমো. পামোক্খোতি উত্তমো ৱিসুদ্ধপঞ্ঞো.
৩৮. অনুপহচ্চাতি অৱিনাসেত্ৱা. তেজসা তেজন্তি অত্তনো তেজেন নাগস্স তেজং. পৰিযাদিযেয্যন্তি অভিভৱেয্যং, ৱিনাসেয্যং ৱাতি. মক্খন্তি কোধং. নত্ৱেৱ চ খো অৰহা যথা অহন্তি অত্তানং ‘‘অৰহা অহ’’ন্তি মঞ্ঞমানো ৱদতি.
৩৯. নেৰঞ্জৰাযং ভগৱাতিআদিকা গাথাযো পচ্ছা পক্খিত্তা.
৪৪-৯. ৱিস্সজ্জেয্যন্তি সুক্খাপনত্থায পসাৰেত্ৱা ঠপেয্যন্তি অত্থো. ‘‘ভন্তে আহৰ হত্থ’’ন্তি এৱং ৱদন্তো ৱিয ওণতোতি আহৰহত্থো. উয্যোজেত্ৱাতি ৱিস্সজ্জেত্ৱা. মন্দামুখিযোতি অগ্গিভাজনানি ৱুচ্চন্তি.
৫১. চিৰপটিকাতি চিৰকালতো পট্ঠায.
৫২. কেসমিস্সন্তিআদীসু কেসা এৱ কেসমিস্সং. এস নযো সব্বত্থ. খাৰিকাজন্তি খাৰিভাৰো.
উৰুৱেলপাটিহাৰিযকথা নিট্ঠিতা.
বিম্বিসাৰসমাগমকথা
৫৫. লট্ঠিৱনেতি তালুয্যানে. সুপ্পতিট্ঠে চেতিযেতি অঞ্ঞতৰস্মিং ৱটৰুক্খে; তস্স কিৰেতং নামং. দ্ৱাদসনহুতেহীতি এত্থ একং নহুতং দসসহস্সানি. অজ্ঝভাসীতি তেসং কঙ্খাচ্ছেদনত্থং অভাসি.
কিসকোৱদানোতি তাপসচৰিযায কিসসৰীৰত্তা ‘‘কিসকো’’তি লদ্ধনামানং তাপসানং ওৱাদকো অনুসাসকো সমানোতি অত্থো. অথ ৱা সযং কিসকো তাপসো সমানো ৱদানো চ অঞ্ঞে ওৱদন্তো অনুসাসন্তোতিপি অত্থো. কথং পহীনন্তি কেন কাৰণেন পহীনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘ত্ৱং উৰুৱেলৱাসিঅগ্গিপৰিচাৰকানং তাপসানং সযং ওৱাদাচৰিযো সমানো কিং দিস্ৱা পহাসি, পুচ্ছামি তং এতমত্থং কেন কাৰণেন তৱ অগ্গিহুত্তং পহীন’’ন্তি.
দুতিযগাথায অযমত্থো – এতে ৰূপাদিকে কামে ইত্থিযো চ যঞ্ঞা অভিৱদন্তি, স্ৱাহং এতং সব্বম্পি ৰূপাদিকং কামপ্পভেদং খন্ধুপধীসু মলন্তি ঞত্ৱা যস্মা ইমে যিট্ঠহুতপ্পভেদা যঞ্ঞা মলমেৱ ৱদন্তি, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অৰঞ্জিং; যিট্ঠে ৱা হুতে ৱা নাভিৰমিন্তি অত্থো.
ততিযগাথায – অথ কোচৰহীতি অথ ক্ৱচৰহি. সেসং উত্তানমেৱ.
চতুত্থগাথায – পদন্তি নিব্বানপদং. সন্তসভাৱতায সন্তং. উপধীনং অভাৱেন অনুপধিকং. ৰাগকিঞ্চনাদীনং অভাৱেন অকিঞ্চনং. তীসু ভৱেসু অলগ্গতায যং কামভৱং যঞ্ঞা ৱদন্তি, তস্মিম্পি কামভৱে অসত্তং. জাতিজৰামৰণানং অভাৱেন অনঞ্ঞথাভাৱিং. অত্তনা ভাৱিতেন মগ্গেনেৱ অধিগন্তব্বং, ন অঞ্ঞেন কেনচি অধিগমেতব্বন্তি অনঞ্ঞনেয্যং. যস্মা ঈদিসং পদমদ্দসং, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অৰঞ্জিং. তেন কিং দস্সেতি? যো অহং দেৱমনুস্সলোকসম্পত্তিসাধকে ন যিট্ঠে ন হুতে অৰঞ্জিং, সো কিং ৱক্খামি ‘‘এত্থ নাম মে দেৱমনুস্সলোকে ৰতো মনো’’তি.
৫৬. এৱং সব্বলোকে অনভিৰতিভাৱং পকাসেত্ৱা অথ খো আযস্মা উৰুৱেলকস্সপো ‘‘সাৱকোহমস্মী’’তি এৱং ভগৱতো সাৱকভাৱং পকাসেসি. তঞ্চ খো আকাসে ৱিৱিধানি পাটিহাৰিযানি দস্সেত্ৱা. ধম্মচক্খুন্তি সোতাপত্তিমগ্গঞাণং.
৫৭. অস্সাসকাতি আসীসনা; পত্থনাতি অত্থো. এসাহং ভন্তেতি এত্থ পন কিঞ্চাপি মগ্গপ্পটিৱেধেনেৱস্স সিদ্ধং সৰণগমনং, তত্থ পন নিচ্ছযগমনমেৱ গতো, ইদানি ৱাচায অত্তসন্নিয্যাতনং কৰোতি. মগ্গৱসেনেৱাযং নিযতসৰণতং পত্তো, তং পৰেসং ৱাচায পাকটং কৰোন্তো পণিপাতগমনঞ্চ গচ্ছন্তো এৱং ৱদতি.
৫৮. সিঙ্গীনিক্খসৱণ্ণোতি সিঙ্গীসুৱণ্ণনিক্খেন সমানৱণ্ণো. দসৱাসোতি দসসু অৰিযৱাসেসু ৱুত্থৱাসো. দসধম্মৱিদূতি দসকম্মপথৱিদূ. দসভি চুপেতোতি দসহি অসেক্খেহি অঙ্গেহি উপেতো. সব্বধিদন্তোতি সব্বেসু দন্তো; ভগৱতো হি চক্খুআদীসু কিঞ্চি অদন্তং নাম নত্থি.
৫৯. ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং একমন্তং নিসীদীতি ভগৱন্তং ভুত্তৱন্তং পত্ততো চ অপনীতপাণিং সল্লক্খেত্ৱা একস্মিং পদেসে নিসীদীতি অত্থো. অত্থিকানন্তি বুদ্ধাভিৱাদনগমনেন চ ধম্মসৱনেন চ অত্থিকানং. অভিক্কমনীযন্তি অভিগন্তুং সক্কুণেয্যং. অপ্পাকিণ্ণন্তি অনাকিণ্ণং. অপ্পসদ্দন্তি ৱচনসদ্দেন অপ্পসদ্দং. অপ্পনিগ্ঘোসন্তি নগৰনিগ্ঘোসসদ্দেন অপ্পনিগ্ঘোসং. ৱিজনৱাতন্তি অনুসঞ্চৰণজনস্স সৰীৰৱাতেন ৱিৰহিতং. ‘‘ৱিজনৱাদ’’ন্তিপি পাঠো; অন্তো জনৱাদেন ৰহিতন্তি অত্থো. ‘‘ৱিজনপাত’’ন্তিপি পাঠো; জনসঞ্চাৰৱিৰহিতন্তি অত্থো. মনুস্সৰাহসেয্যকন্তি মনুস্সানং ৰহস্সকিৰিযট্ঠানিযং. পটিসল্লানসাৰুপ্পন্তি ৱিৱেকানুৰূপং.
সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথা
৬০. সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানাতি সাৰিপুত্তো চ মোগ্গল্লানো চ. তেহি কতিকা কতা হোতি‘‘যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো আৰোচেতূ’’তি তে কিৰ উভোপি গিহিকালে উপতিস্সো কোলিতোতি এৱং পঞ্ঞাযমাননামা অড্ঢতেয্যসতমাণৱকপৰিৱাৰা গিৰগ্গসমজ্জং অগমংসু. তত্ৰ নেসং মহাজনং দিস্ৱা এতদহোসি – ‘‘অযং নাম এৱং মহাসত্তনিকাযো অপ্পত্তে ৱস্সসতে মৰণমুখে পতিস্সতী’’তি. অথ উভোপি উট্ঠিতায পৰিসায অঞ্ঞমঞ্ঞং পুচ্ছিত্ৱা একজ্ঝাসযা পচ্চুপট্ঠিতমৰণসঞ্ঞা সম্মন্তযিংসু ‘‘সম্ম মৰণে সতি অমতেনাপি ভৱিতব্বং, হন্দ মযং অমতং পৰিযেসামা’’তি অমতপৰিযেসনত্থং সঞ্চযস্স ছন্নপৰিব্বাজকস্স সন্তিকে সপৰিসা পব্বজিত্ৱা কতিপাহেনেৱ তস্স ঞাণৱিসযে পাৰং গন্ত্ৱা অমতং অপস্সন্তা পুচ্ছিংসু ‘‘কিং নু খো, আচৰিয, অঞ্ঞোপেত্থ সাৰো অত্থী’’তি? ‘‘নত্থাৱুসো, এত্তকমেৱ ইদ’’ন্তি চ সুত্ৱা ‘‘তুচ্ছং ইদং আৱুসো নিস্সাৰং, যো দানি অম্হেসু পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো ইতৰস্স আৰোচেতূ’’তি কতিকং অকংসু. তেন ৱুত্তং – ‘‘তেহি কতিকা কতা হোতী’’তিআদি.
পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনাতিআদীসু ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং ৱেদিতব্বং. অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গন্তি এতং অনুবন্ধনস্স কাৰণৱচনং; ইদঞ্হি ৱুত্তং হোতি – ‘‘যংনূনাহং ইমং ভিক্খুং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধেয্যং, কস্মা? যস্মা ইদং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধনং নাম অত্থিকেহি উপঞ্ঞাতং মগ্গং ঞাতো চেৱ উপগতো চ মগ্গো’’তি অত্থো. অথ ৱা অত্থিকেহি অম্হেহি ‘‘মৰণে সতি অমতেনাপি ভৱিতব্ব’’ন্তি এৱং কেৱলং অত্থীতি উপঞ্ঞাতং নিব্বানং নাম, তং মগ্গন্তো পৰিযেসন্তোতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
পিণ্ডপাতং আদায পটিক্কমীতি সুদিন্নকণ্ডে ৱুত্তপ্পকাৰং অঞ্ঞতৰং কুট্টমূলং উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদি. সাৰিপুত্তোপি খো ‘‘অকালো খো তাৱ পঞ্হং পুচ্ছিতু’’ন্তি কালং আগমযমানো একমন্তং ঠত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিপূৰণত্থং কতভত্তকিচ্চস্স থেৰস্স অত্তনো কমণ্ডলুতো উদকং দত্ৱা ধোতহত্থপাদেন থেৰেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো সাৰিপুত্তো পৰিব্বাজকো’’তিআদি. ন তাহং সক্কোমীতি ন তে অহং সক্কোমি. এত্থ চ পটিসম্ভিদাপ্পত্তো থেৰো ন এত্তকং ন সক্কোতি. অথ খো ইমস্স ধম্মগাৰৱং উপ্পাদেস্সামীতি সব্বাকাৰেন বুদ্ধৱিসযে অৱিসযভাৱং গহেত্ৱা এৱমাহ.
যে ধম্মা হেতুপ্পভৱাতি হেতুপ্পভৱা নাম পঞ্চক্খন্ধা; তেনস্স দুক্খসচ্চং দস্সেতি. তেসং হেতুং তথাগতো আহাতি তেসং হেতু নাম সমুদযসচ্চং; তঞ্চ তথাগতো আহাতি দস্সেতি. তেসঞ্চ যো নিৰোধোতি তেসং উভিন্নম্পি সচ্চানং যো অপ্পৱত্তিনিৰোধো; তঞ্চ তথাগতো আহাতি অত্থো. তেনস্স নিৰোধসচ্চং দস্সেতি. মগ্গসচ্চং পনেত্থ সৰূপতো অদস্সিতম্পি নযতো দস্সিতং হোতি, নিৰোধে হি ৱুত্তে তস্স সম্পাপকো মগ্গো ৱুত্তোৱ হোতি. অথ ৱা তেসঞ্চ যো নিৰোধোতি এত্থ তেসং যো নিৰোধো চ নিৰোধুপাযো চাতি এৱং দ্ৱেপি সচ্চানি দস্সিতানি হোন্তীতি. ইদানি তমেৱত্থং পটিপাদেন্তো আহ – ‘‘এৱংৱাদী মহাসমণো’’তি.
এসেৱ ধম্মো যদি তাৱদেৱাতি সচেপি ইতো উত্তৰি নত্থি, এত্তকমেৱ ইদং সোতাপত্তিফলমত্তমেৱ পত্তব্বং, তথাপি এসো এৱ ধম্মোতি অত্থো. পচ্চব্যত্থ পদমসোকন্তি যং মযং পৰিযেসমানা ৱিচৰাম, তং পদমসোকং পটিৱিদ্ধাত্থ তুম্হে; পত্তং তং তুম্হেহীতি অত্থো. অদিট্ঠং অব্ভতীতং বহুকেহি কপ্পনহুতেহীতি অম্হেহি নাম ইদং পদং বহুকেহি কপ্পনহুতেহি অদিট্ঠমেৱ অব্ভতীতং; ইতি তস্স পদস্স অদিট্ঠভাৱেন দীঘৰত্তং অত্তনো মহাজানিভাৱং দীপেতি.
৬২. গম্ভীৰে ঞাণৱিসযেতি গম্ভীৰে চেৱ গম্ভীৰস্স চ ঞাণস্স ৱিসযভূতে. অনুত্তৰে উপধিসঙ্খযেতি নিব্বানে. ৱিমুত্তেতি তদাৰম্মণায ৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তে. ব্যাকাসীতি ‘‘এতং মে সাৱকযুগং ভৱিস্সতি অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি ৱদন্তো সাৱকপাৰমিঞ্ঞাণে ব্যাকাসি. সাৱ তেসং আযস্মন্তানং উপসম্পদা অহোসীতি সা এহিভিক্খূপসম্পদাযেৱ তেসং উপসম্পদা অহোসি. এৱং উপসম্পন্নেসু চ তেসু মহামোগ্গল্লানত্থেৰো সত্তহি দিৱসেহি অৰহত্তে পতিট্ঠিতো, সাৰিপুত্তত্থেৰো অড্ঢমাসেন.
অতীতে কিৰ অনোমদস্সী নাম বুদ্ধো লোকে উদপাদি. তস্স সৰদো নাম তাপসো সকে অস্সমে নানাপুপ্ফেহি মণ্ডপং কত্ৱা পুপ্ফাসনেযেৱ ভগৱন্তং নিসীদাপেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি তথেৱ মণ্ডপং কত্ৱা পুপ্ফাসনানি পঞ্ঞপেত্ৱা অগ্গসাৱকভাৱং পত্থেসি. পত্থযিত্ৱা চ সিৰীৱড্ঢস্স নাম সেট্ঠিনো পেসেসি ‘‘মযা অগ্গসাৱকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৱম্পি আগন্ত্ৱা একং ঠানং পত্থেহী’’তি. সেট্ঠি নীলুপ্পলমণ্ডপং কত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং, তত্থ ভোজেত্ৱা দুতিযসাৱকভাৱং পত্থেসি. তেসু সৰদতাপসো সাৰিপুত্তত্থেৰো জাতো, সিৰীৱড্ঢো মহামোগ্গল্লানত্থেৰোতি ইদং নেসং পুব্বকম্মং.
৬৩. অপুত্তকতাযাতিআদীসু যেসং পুত্তা পব্বজন্তি, তেসং অপুত্তকতায. যাসং পতী পব্বজন্তি, তাসং ৱেধব্যায ৱিধৱাভাৱায. উভযেনাপি কুলুপচ্ছেদায. সঞ্চযানীতি সঞ্চযস্স অন্তেৱাসিকানি. মগধানং গিৰিব্বজন্তি মগধানং জনপদস্স গিৰিব্বজং নগৰং. মহাৱীৰাতি মহাৱীৰিযৱন্তো. নযমানানন্তি নযমানেসু. ভুম্মত্থে সামিৱচনং, উপযোগত্থে ৱা. কা উসূযা ৱিজানতন্তি ধম্মেন নযন্তীতি এৱং ৱিজানন্তানং কা ইস্সা.
সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানপব্বজ্জাকথা নিট্ঠিতা.
উপজ্ঝাযৱত্তকথা
৬৪-৫. অনুপজ্ঝাযকাতি ৱজ্জাৱজ্জং উপনিজ্ঝাযকেন গৰুনা ৱিৰহিতা. অনাকপ্পসম্পন্নাতি ন আকপ্পেন সম্পন্না; সমণসাৰুপ্পাচাৰৱিৰহিতাতি অত্থো. উপৰিভোজনেতি ভোজনস্স উপৰি. উত্তিট্ঠপত্তন্তি পিণ্ডায চৰণকপত্তং. তস্মিঞ্হি মনুস্সা উচ্ছিট্ঠসঞ্ঞিনো, তস্মা উত্তিট্ঠপত্তন্তি ৱুত্তং. অথ ৱা উট্ঠহিত্ৱা পত্তং উপনামেন্তীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অনুজানামি ভিক্খৱে উপজ্ঝাযন্তি উপজ্ঝাযং গহেতুং অনুজানামীতি অত্থো. পুত্তচিত্তং উপট্ঠপেস্সতীতি পুত্তো মে অযন্তি এৱং গেহস্সিতপেমৱসেন চিত্তং উপট্ঠপেস্সতি. এস নযো দুতিযপদেপি. সগাৰৱা সপ্পতিস্সাতি গৰুভাৱঞ্চেৱ জেট্ঠকভাৱঞ্চ উপট্ঠপেত্ৱা. সভাগৱুত্তিনোতি সভাগজীৱিকা. সাহূতি ৱাতিআদীনি পঞ্চ পদানি উপজ্ঝাযভাৱসম্পটিচ্ছনৱেৱচনানি. কাযেন ৱিঞ্ঞাপেতীতি এৱং সদ্ধিৱিহাৰিকেন ‘‘উপজ্ঝাযো মে ভন্তে হোহী’’তি তিক্খত্তুং ৱুত্তে সচে উপজ্ঝাযো ‘‘সাহূ’’তিআদীসু পঞ্চসু পদেসু যস্স কস্সচি পদস্স ৱসেন কাযেন ৱা ৱাচায ৱা কাযৱাচাহি ৱা ‘‘গহিতো তযা উপজ্ঝাযো’’তি উপজ্ঝাযগ্গহণং ৱিঞ্ঞাপেতি, গহিতো হোতি উপজ্ঝাযো. ইদমেৱ হি এত্থ উপজ্ঝাযগ্গহণং, যদিদং উপজ্ঝাযস্স ইমেসু পঞ্চসু পদেসু যস্স কস্সচি পদস্স ৱাচায ৱা সাৱনং কাযেন ৱা অত্থৱিঞ্ঞাপনন্তি. কেচি পন সাধূতি সম্পটিচ্ছনং সন্ধায ৱদন্তি. ন তং পমাণং, আযাচনদানমত্তেন হি গহিতো হোতি উপজ্ঝাযো, ন এত্থ সম্পটিচ্ছনং অঙ্গং. সদ্ধিৱিহাৰিকেনাপি ন কেৱলং ইমিনা মে পদেন উপজ্ঝাযো গহিতোতি ঞাতুং ৱট্টতি. ‘‘অজ্জতগ্গে দানি থেৰো ময্হং ভাৰো, অহম্পি থেৰস্স ভাৰো’’তি ইদম্পি ঞাতুং ৱট্টতি.
৬৬. তত্ৰাযং সম্মাৱত্তনাতি যং ৱুত্তং সম্মা ৱত্তিতব্বন্তি, তত্ৰ অযং সম্মাৱত্তনা. কালস্সেৱ উট্ঠায উপাহনা ওমুঞ্চিত্ৱাতি সচস্স পচ্চূসকালে চঙ্কমনত্থায ৱা ধোতপাদপৰিহৰণত্থায ৱা পটিমুক্কা উপাহনা পাদগতা হোন্তি, তা কালস্সেৱ উট্ঠায অপনেত্ৱা. দন্তকট্ঠং দাতব্বন্তি মহন্তং মজ্ঝিমং খুদ্দকন্তি তীণি দন্তকট্ঠানি উপনেত্ৱা ততো যং তীণি দিৱসানি গণ্হাতি, চতুত্থদিৱসতো পট্ঠায তাদিসমেৱ দাতব্বং. সচে অনিযমং কত্ৱা যং ৱা তং ৱা গণ্হাতি, অথ যাদিসং লভতি তাদিসং দাতব্বং.
মুখোদকং দাতব্বন্তি সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ উদকং উপনেত্ৱা ততো যং তীণি দিৱসানি ৱড়ঞ্জেতি, চতুত্থদিৱসতো পট্ঠায তাদিসমেৱ মুখধোৱনোদকং দাতব্বং. সচে অনিযমং কত্ৱা যং ৱা তং ৱা গণ্হাতি, অথ যাদিসং লভতি তাদিসং দাতব্বং. সচে দুৱিধম্পি ৱড়ঞ্জেতি, দুৱিধম্পি উপনেতব্বং. উদকং মুখধোৱনট্ঠানে ঠপেত্ৱা ৱচ্চকুটিতো পট্ঠায সম্মজ্জিতব্বং. থেৰে ৱচ্চকুটিং গতে পৰিৱেণং সম্মজ্জিতব্বং; এৱং পৰিৱেণং অসুঞ্ঞং হোতি. থেৰে ৱচ্চকুটিতো অনিক্খন্তেযেৱ আসনং পঞ্ঞপেতব্বং. সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা আগন্ত্ৱা তস্মিং নিসিন্নস্স ‘‘সচে যাগু হোতী’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তৱত্তং কাতব্বং. উক্লাপোতি কেনচি কচৱৰেন সঙ্কিণ্ণো, সচে পন অঞ্ঞো কচৱৰো নত্থি, উদকফুসিতানেৱ হোন্তি, হত্থেনপি পমজ্জিতব্বো.
সগুণং কত্ৱাতি দ্ৱে চীৱৰানি একতো কত্ৱা, তা একতো কতা দ্ৱেপি সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা. সব্বঞ্হি চীৱৰং সঙ্ঘটিতত্তা ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সঙ্ঘাটিযো দাতব্বা’’তি. নাতিদূৰে গন্তব্বং নাচ্চাসন্নেতি এত্থ সচে উপজ্ঝাযং নিৱত্তিত্ৱা ওলোকেন্তং একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা পদৱীতিহাৰেহি সম্পাপুণাতি, এত্তাৱতা নাতিদূৰে নাচ্চাসন্নে গতো হোতীতি ৱেদিতব্বং. পত্তপৰিযাপন্নং পটিগ্গহেতব্বন্তি সচে উপজ্ঝাযেন ভিক্খাচাৰে যাগুযা ৱা ভত্তে ৱা লদ্ধে পত্তো উণ্হো ৱা ভাৰিকো ৱা হোতি, অত্তনো পত্তং তস্স দত্ৱা সো পত্তো গহেতব্বোতি অত্থো. ন উপজ্ঝাযস্স ভণমানস্স অন্তৰন্তৰা কথা ওপাতেতব্বাতি অন্তৰঘৰে ৱা অঞ্ঞত্ৰ ৱা ভণমানস্স অনিট্ঠিতে তস্স ৱচনে অঞ্ঞা কথা ন সমুট্ঠাপেতব্বা. ইতো পট্ঠায চ পন যত্থ যত্থ নকাৰেন পটিসেধো কৰিযতি, সব্বত্থ দুক্কটাপত্তি ৱেদিতব্বা. অযঞ্হি খন্ধকধম্মতা. আপত্তিসামন্তা ভণমানোতি পদসোধম্মদুট্ঠুল্লাদিৱসেন আপত্তিযা আসন্নৱাচং ভণমানো. নিৱাৰেতব্বোতি ‘‘কিং ভন্তে ঈদিসং নাম ৱত্তুং ৱট্টতি, আপত্তি ন হোতী’’তি এৱং পুচ্ছন্তেন ৱিয ৱাৰেতব্বো. ৱাৰেস্সামীতি পন কত্ৱা ‘‘মহল্লক, মা এৱং ভণা’’তি ন ৱত্তব্বো.
পঠমতৰং আগন্ত্ৱাতি সচে আসন্নে গামো হোতি, ৱিহাৰে ৱা গিলানো ভিক্খু হোতি, গামতো পঠমতৰং আগন্তব্বং. সচে দূৰে গামো হোতি, উপজ্ঝাযেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তো নত্থি, তেনেৱ সদ্ধিং গামতো নিক্খমিত্ৱা চীৱৰেন পত্তং ৱেঠেত্ৱা অন্তৰামগ্গতো পঠমতৰং আগন্তব্বং. এৱং নিৱত্তন্তেন পঠমতৰং আগন্ত্ৱা আসনপঞ্ঞাপনাদি সব্বং কিচ্চং কাতব্বং. সিন্নং হোতীতি তিন্তং সেদগ্গহিতং. চতুৰঙ্গুলং কণ্ণং উস্সাৰেত্ৱাতি কণ্ণং চতুৰঙ্গুলপ্পমাণং অতিৰেকং কত্ৱা এৱং চীৱৰং সংহৰিতব্বং. কিং কাৰণা? মা মজ্ঝে ভঙ্গো অহোসীতি. সমং কত্ৱা সংহৰিতস্স হি মজ্ঝে ভঙ্গো হোতি, ততো নিচ্চং ভিজ্জমানং দুব্বলং হোতি তং নিৱাৰণত্থমেতং ৱুত্তং. তস্মা যথা অজ্জ ভঙ্গট্ঠানেযেৱ স্ৱে ন ভিজ্জতি, তথা দিৱসে দিৱসে চতুৰঙ্গুলং উস্সাৰেত্ৱা সংহৰিতব্বং. ওভোগে কাযবন্ধনং কাতব্বন্তি কাযবন্ধনং সংহৰিত্ৱা চীৱৰভোগে পক্খিপিত্ৱা ঠপেতব্বং.
সচে পিণ্ডপাতো হোতীতি এত্থ যো গামেযেৱ ৱা অন্তৰঘৰে ৱা পটিক্কমনে ৱা ভুঞ্জিত্ৱা আগচ্ছতি, পিণ্ডং ৱা ন লভতি, তস্স পিণ্ডপাতো ন হোতি, গামে অভুত্তস্স পন লদ্ধভিক্খস্স ৱা হোতি; তস্মা ‘‘সচে পিণ্ডপাতো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. সচেপি তস্স ন হোতি, ভুঞ্জিতুকামো চ হোতি, উদকং দত্ৱা অত্তনা লদ্ধতোপি পিণ্ডপাতো উপনেতব্বো. পানীযেন পুচ্ছিতব্বোতি ভুঞ্জমানো তিক্খত্তুং ‘‘পানীযং ভন্তে আহৰিযতূ’’তি পানীযেন পুচ্ছিতব্বো. সচে কালো অত্থি, উপজ্ঝাযে ভুত্তে সযং ভুঞ্জিতব্বং. সচে উপকট্ঠো কালো, পানীযং উপজ্ঝাযস্স সন্তিকে ঠপেত্ৱা সযম্পি ভুঞ্জিতব্বং.
অনন্তৰহিতাযাতি তট্টিকধম্মখণ্ডাদীসু যেন কেনচি অনত্থতায পংসুসক্খৰমিস্সায ভূমিযা পত্থো ন ঠপেতব্বোতি অত্থো. সচে পন কাড়ৱণ্ণকতা ৱা সুধাবদ্ধা ৱা হোতি নিৰজমত্তিকা, তথাৰূপায ভূমিযা ঠপেতুং ৱট্টতি. ধোতৱালিকাযপি ঠপেতুং ৱট্টতি. পংসুৰজসক্খৰাদীসু ন ৱট্টতি. তত্ৰ পন পণ্ণং ৱা আধাৰকং ৱা ঠপেত্ৱা তত্ৰ নিক্খিপিতব্বো. পাৰতো অন্তং ওৰতো ভোগন্তি ইদং চীৱৰৱংসাদীনং হেট্ঠা হত্থং পৱেসেত্ৱা অভিমুখেন হত্থেন সণিকং নিক্খিপনত্থং ৱুত্তং. অন্তে পন গহেত্ৱা ভোগেন চীৱৰৱংসাদীনং উপৰি নিক্খিপন্তস্স ভিত্তিযং ভোগো পটিহঞ্ঞতি, তস্মা তথা ন কাতব্বং.
চুণ্ণং সন্নেতব্বন্তি ন্হানচুণ্ণং উদকেন তেমেত্ৱা পিণ্ডি কাতব্বা. একমন্তং নিক্খিপিতব্বন্তি একস্মিং নিদ্ধূমে ঠানে ঠপেতব্বং. জন্তাঘৰে পৰিকম্মং নাম অঙ্গাৰমত্তিকউণ্হোদকদানাদিকং সব্বং কিচ্চং. উদকেপি পৰিকম্মন্তি অঙ্গপচ্চঙ্গঘংসনাদিকং সব্বং কিচ্চং. পানীযেন পুচ্ছিতব্বোতি জন্তাঘৰে উণ্হসন্তাপেন পিপাসা হোতি, তস্মা পুচ্ছিতব্বো.
সচে উস্সহতীতি সচে পহোতি; ন কেনচি গেলঞ্ঞেন অভিভূতো হোতি; অগিলানেন হি সদ্ধিৱিহাৰিকেন সট্ঠিৱস্সেনাপি সব্বং উপজ্ঝাযৱত্তং কাতব্বং, অনাদৰেন অকৰোন্তস্স ৱত্তভেদে দুক্কটং. নকাৰপটিসংযুত্তেসু পন পদেসু গিলানস্সাপি পটিক্খিত্তকিৰিযং কৰোন্তস্স দুক্কটমেৱ. অপ্পটিঘংসন্তেনাতি ভূমিযং অপ্পটিঘংসন্তেন. কৱাটপিট্ঠন্তি কৱাটঞ্চ পিট্ঠসঙ্ঘাতঞ্চ অচ্ছুপন্তেন. সন্তানকন্তি যংকিঞ্চি কীটকুলাৱকমক্কটকসুত্তাদি. উল্লোকা পঠমং ওহাৰেতব্বন্তি উল্লোকতো পঠমং উল্লোকং আদিংকত্ৱা অৱহৰিতব্বন্তি অত্থো. আলোকসন্ধিকণ্ণভাগাতি আলোকসন্ধিভাগা চ কণ্ণভাগা চ অন্তৰবাহিৰৱাতপানকৱাটকানি চ গব্ভস্স চ চত্তাৰো কোণা পমজ্জিতব্বাতি অত্থো.
যথাপঞ্ঞত্তং পঞ্ঞপেতব্বন্তি যথা পঠমং পঞ্ঞত্তং অহোসি, তথেৱ পঞ্ঞপেতব্বং. এতদত্থমেৱ হি যথাপঞ্ঞত্তং সল্লক্খেত্ৱা নীহৰিত্ৱা একমন্তং নিক্খিপিতব্বন্তি পুৰিমৱত্তং পঞ্ঞত্তং. সচে পন পঠমং অজানন্তেন কেনচি পঞ্ঞত্তং অহোসি, সমন্ততো ভিত্তিং দ্ৱঙ্গুলমত্তেন ৱা তিৱঙ্গুলমত্তেন ৱা মোচেত্ৱা পঞ্ঞপেতব্বং. ইদঞ্হি পঞ্ঞাপনৱত্তং. সচে কটসাৰকো হোতি অতিমহন্তো চ, ছিন্দিত্ৱা কোটিং নিৱত্তেত্ৱা বন্ধিত্ৱা পঞ্ঞপেতব্বো. সচে কোটিং নিৱত্তেত্ৱা বন্ধিতুং ন জানাতি, ন ছিন্দিতব্বো. পুৰত্থিমা ৱাতপানা থকেতব্বাতি পুৰত্থিমায ৱাতপানা থকেতব্বা. এৱং সেসাপি ৱাতপানা থকেতব্বা.
ৱূপকাসেতব্বোতি অঞ্ঞত্থ নেতব্বো. ৱূপকাসাপেতব্বোতি অঞ্ঞো ভিক্খু ৱত্তব্বো ‘‘থেৰং গহেত্ৱা অঞ্ঞত্থ গচ্ছা’’তি ৱিৱেচেতব্বন্তি ৱিস্সজ্জাপেতব্বং. ৱিৱেচাপেতব্বন্তি অঞ্ঞো ৱত্তব্বো ‘‘থেৰং দিট্ঠিগতং ৱিস্সজ্জাপেহী’’তি. উস্সুক্কং কাতব্বন্তি পৰিৱাসদানত্থং সো সো ভিক্খু উপসঙ্কমিত্ৱা যাচিতব্বো. সচে অত্তনা পটিবলো হোতি, অত্তনাৱ দাতব্বো. নো চে পটিবলো হোতি, অঞ্ঞেন দাপেতব্বো. কিন্তি নু খোতি কেন নু খো উপাযেন. এস নযো সব্বত্থ. লহুকায ৱা পৰিণামেয্যাতি উক্খেপনীযং অকত্ৱা তজ্জনীযং ৱা নিযস্সং ৱা কৰেয্যাতি অত্থো. তেন হি ‘‘উপজ্ঝাযস্স উক্খেপনীযকম্মং কত্তুকামো সঙ্ঘো’’তি ঞত্ৱা একমেকং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘মা ভন্তে অম্হাকং উপজ্ঝাযস্স কম্মং কৰিত্থা’’তি যাচিতব্বা. সচে কৰোন্তিযেৱ, ‘‘তজ্জনীযং ৱা নিযস্সং ৱা কৰোথা’’তি যাচিতব্বা. সচে কৰোন্তিযেৱ, অথ উপজ্ঝাযো ‘‘সম্মা ৱত্তথ ভন্তে’’তি যাচিতব্বো. ইতি তং সম্মা ৱত্তাপেত্ৱা ‘‘পটিপ্পস্সম্ভেথ ভন্তে কম্ম’’ন্তি ভিক্খূ যাচিতব্বা.
সম্পৰিৱত্তকং সম্পৰিৱত্তকন্তি সম্পৰিৱত্তেত্ৱা সম্পৰিৱত্তেত্ৱা. ন চ অচ্ছিন্নে থেৱে পক্কমিতব্বন্তি যদি অপ্পমত্তকম্পি ৰজনং গড়তি, ন তাৱ পক্কমিতব্বং. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা একচ্চস্স পত্তো দাতব্বোতিআদি সব্বং উপজ্ঝাযস্স ৱিসভাগপুগ্গলৱসেন কথিতং. ন উপজ্ঝাযং অনাপুচ্ছা গামো পৱিসিতব্বোতি পিণ্ডায ৱা অঞ্ঞেন ৱা কৰণীযেন পৱিসিতুকামেন আপুচ্ছিত্ৱাৱ পৱিসিতব্বো. সচে উপজ্ঝাযো কালস্সেৱ ৱুট্ঠায দূৰং ভিক্খাচাৰং গন্তুকামো হোতি, ‘‘দহৰা পিণ্ডায পৱিসন্তূ’’তি ৱত্ৱা গন্তব্বং. অৱত্ৱা গতে পৰিৱেণং গন্ত্ৱা উপজ্ঝাযং অপস্সন্তেন গামং পৱিসিতুং ৱট্টতি. সচে গামং পৱিসন্তোপি পস্সতি, দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায আপুচ্ছিতুংযেৱ ৱট্টতি.
ন সুসানং গন্তব্বন্তি ৱাসত্থায ৱা দস্সনত্থায ৱা ন গন্তব্বং. ন দিসা পক্কমিতব্বাতি এত্থ পক্কমিতুকামেন কম্মং আচিক্খিত্ৱা যাৱততিযং যাচিতব্বো. সচে অনুজানাতি, সাধু; নো চে অনুজানাতি, তং নিস্সায ৱসতো চস্স উদ্দেসো ৱা পৰিপুচ্ছা ৱা কম্মট্ঠানং ৱা ন সম্পজ্জতি, উপজ্ঝাযো বালো হোতি অব্যত্তো, কেৱলং অত্তনো সন্তিকে ৱসাপেতুকামতায এৱ গন্তুং ন দেতি, এৱৰূপে নিৱাৰেন্তেপি গন্তুং ৱট্টতি. ৱুট্ঠানমস্স আগমেতব্বন্তি গেলঞ্ঞতো ৱুট্ঠানং অস্স আগমেতব্বং; ন কত্থচি গন্তব্বং. সচে অঞ্ঞো ভিক্খু উপট্ঠাকো অত্থি, ভেসজ্জং পৰিযেসিত্ৱা তস্স হত্থে দত্ৱা ‘‘ভন্তে অযং উপট্ঠহিস্সতী’’তি ৱত্ৱা গন্তব্বং.
উপজ্ঝাযৱত্তকথা নিট্ঠিতা.
সদ্ধিৱিহাৰিকৱত্তকথা
৬৭. উপজ্ঝাযেন সদ্ধিৱিহাৰিকম্হি সম্মাৱত্তনাযং – সঙ্গহেতব্বো অনুগ্গহেতব্বোতি উদ্দেসাদীহিস্স সঙ্গহো চ অনুগ্গহো চ কত্তব্বো. তত্থ উদ্দেসোতি পাড়িৱাচনং. পৰিপুচ্ছাতি পাড়িযা অত্থৱণ্ণনা. ওৱাদোতি অনোতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং ‘‘ইদং কৰোহি, ইদং মা কৰিত্থা’’তি ৱচনং. অনুসাসনীতি ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং. অপি চ ওতিণ্ণে ৱা অনোতিণ্ণে ৱা পঠমং ৱচনং ওৱাদো; পুনপ্পুনং ৱচনং অনুসাসনীতি. সচে উপজ্ঝাযস্স পত্তো হোতীতি সচে অতিৰেকপত্তো হোতি. এস নযো সব্বত্থ. পৰিক্খাৰোতি অঞ্ঞোপি সমণপৰিক্খাৰো. ইধ উস্সুক্কং নাম ধম্মিকেন নযেন উপ্পজ্জমানউপাযপৰিযেসনং. ইতো পৰং দন্তকট্ঠদানং আদিং কত্ৱা আচমনকুম্ভিযা উদকাসিঞ্চনপৰিযোসানং ৱত্তং গিলানস্সেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকস্স কাতব্বং. অনভিৰতিৱূপকাসনাদি পন অগিলানস্সাপি কত্তব্বমেৱ. চীৱৰং ৰজন্তেনাতি ‘‘এৱং ৰজেয্যাসী’’তি উপজ্ঝাযতো উপাযং সুত্ৱা ৰজন্তেন. সেসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
সদ্ধিৱিহাৰিকৱত্তকথা নিট্ঠিতা.
নসম্মাৱত্তনাদিকথা
৬৮. ন সম্মা ৱত্তন্তীতি যথাপঞ্ঞত্তং উপজ্ঝাযৱত্তং ন পূৰেন্তি. যো ন সম্মা ৱত্তেয্যাতি যো যথাপঞ্ঞত্তং ৱত্তং ন পূৰেয্য; সো দুক্কটং আপজ্জতীতি অত্থো. পণামেতব্বোতি অপসাদেতব্বো. ন অধিমত্তং পেমং হোতীতি উপজ্ঝাযম্হি অধিমত্তং গেহস্সিতপেমং ন হোতি. নাধিমত্তা ভাৱনা হোতীতি অধিমত্তা মেত্তাভাৱনা ন হোতি; ৱুত্তপটিপক্খনযেন সুক্কপক্খো ৱেদিতব্বো. অলং পণামেতুন্তি যুত্তো পণামেতুং.
অপ্পণামেন্তো উপজ্ঝাযো সাতিসাৰো হোতীতি সদোসো হোতি, আপত্তিং আপজ্জতি; তস্মা ন সম্মা ৱত্তন্তো পণামেতব্বোৱ. ন সম্মাৱত্তনায চ যাৱ চীৱৰৰজনং তাৱ ৱত্তে অকৰিযমানে উপজ্ঝাযস্স পৰিহানি হোতি. তস্মা তং অকৰোন্তস্স নিস্সযমুত্তকস্সাপি অমুত্তকস্সাপি আপত্তিযেৱ. একচ্চস্স পত্তদানতো পট্ঠায অমুত্তকনিস্সযস্সেৱ আপত্তি.
সদ্ধিৱিহাৰিকা সম্মা ৱত্তন্তি, উপজ্ঝাযো সম্মা ন ৱত্ততি, উপজ্ঝাযস্স আপত্তি. উপজ্ঝাযো সম্মা ৱত্ততি, সদ্ধিৱিহাৰিকা সম্মা ন ৱত্তন্তি, তেসং আপত্তি. উপজ্ঝাযে ৱত্তং সাদিযন্তে সদ্ধিৱিহাৰিকা বহুকাপি হোন্তি, সব্বেসং আপত্তি. সচে উপজ্ঝাযো ‘‘ময্হং উপট্ঠাকো অত্থি, তুম্হে অত্তনো সজ্ঝাযমনসিকাৰাদীসু যোগং কৰোথা’’তি ৱদতি, সদ্ধিৱিহাৰিকানং অনাপত্তি. সচে উপজ্ঝাযো সাদিযনং ৱা অসাদিযনং ৱা ন জানাতি, বালো হোতি, সদ্ধিৱিহাৰিকা বহুকা. তেসু একো ৱত্তসম্পন্নো ভিক্খু ‘‘উপজ্ঝাযস্স কিচ্চং অহং কৰিস্সামি, তুম্হে অপ্পোস্সুক্কা ৱিহৰথা’’তি এৱঞ্চে অত্তনো ভাৰং কত্ৱা ইতৰে ৱিস্সজ্জেতি, তস্স ভাৰকৰণতো পট্ঠায তেসং অনাপত্তি.
নসম্মাৱত্তনাদিকথা নিট্ঠিতা.
ৰাধব্ৰাহ্মণৱত্থুকথা
৬৯. ৰাধব্ৰাহ্মণৱত্থুস্মিং – কিঞ্চাপি আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতা বাৰাণসিযং তীহি সৰণগমনেহি অনুঞ্ঞাতং পব্বজ্জঞ্চেৱ উপসম্পদঞ্চ জানাতি, ভগৱা পন তং লহুকং উপসম্পদং পটিক্খিপিত্ৱা ঞত্তিচতুত্থকম্মেন গৰুকং কত্ৱা উপসম্পদং অনুঞ্ঞাতুকামো. অথস্স থেৰো অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা ‘‘কথাহং ভন্তে তং ব্ৰাহ্মণং পব্বাজেমি উপসম্পাদেমী’’তি আহ. বুদ্ধানঞ্হি পৰিসা অজ্ঝাসযকুসলা হোন্তি, অযঞ্চ বুদ্ধপৰিসায অগ্গো.
ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেনাতি এত্থ ব্যত্তো নাম যস্স সাট্ঠকথং ৱিনযপিটকং ৱাচুগ্গতং পৱত্ততি, তস্মিং অসতি যস্স অন্তমসো ইদং ঞত্তিচতুত্থকম্মৱাচামত্তম্পি সুগ্গহিতং হোতি, ৱাচুগ্গতং পৱত্ততি, অযম্পি ইমস্মিং অত্থে ব্যত্তো. যো পন কাসসোসসেম্হাদিনা ৱা গেলঞ্ঞেন ওট্ঠদন্তজিৱ্হাদীনং ৱা অসম্পত্তিযা পৰিযত্তিযং ৱা অকতপৰিচযত্তা ন সক্কোতি পৰিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি কম্মৱাচং সাৱেতুং, ব্যঞ্জনং ৱা পদং ৱা হাপেতি, অঞ্ঞথা ৱা ৱত্তব্বং অঞ্ঞথা ৱদতি, অযং অপ্পটিবলো. তব্বিপৰীতো ইমস্মিং অত্থে ‘‘পটিবলো’’তি ৱেদিতব্বো. সঙ্ঘো ঞাপেতব্বোতি সঙ্ঘো জানাপেতব্বো. ততো পৰং যং সঙ্ঘো জানাপেতব্বো, তং দস্সেতুং ‘‘সুণাতু মে ভন্তে’’তিআদিমাহ.
৭১. উপসম্পন্নসমনন্তৰাতি উপসম্পন্নো হুত্ৱা সমনন্তৰা. অনাচাৰং আচৰতীতি পণ্ণত্তিৱীতিক্কমং কৰোতি. উল্লুম্পতু মন্তি উদ্ধৰতু মং, অকুসলা ৱুট্ঠাপেত্ৱা কুসলে পতিট্ঠপেতু; সামণেৰভাৱা ৱা উদ্ধৰিত্ৱা ভিক্খুভাৱে পতিট্ঠাপেতূতি. অনুকম্পং উপাদাযাতি অনুদ্দযং পটিচ্চ; মযি অনুকপ্পং কত্ৱাতি অত্থো.
৭৩. অট্ঠিতা হোতীতি নিচ্চপ্পৱত্তিনী হোতি. চত্তাৰো নিস্সযেতি চত্তাৰো পচ্চযে. যস্মা চত্তাৰো পচ্চযে নিস্সায অত্তভাৱো পৱত্ততি, তস্মা তে নিস্সযাতি ৱুচ্চন্তি.
ৰাধব্ৰাহ্মণৱত্থুকথা নিট্ঠিতা.
আচৰিযৱত্তকথা
৭৫. কিন্তাযং ভিক্খু হোতীতি কিং তে অযং ভিক্খু হোতি. অঞ্ঞেহি ওৱদিযো অনুসাসিযোতি অঞ্ঞেহি ওৱদিতব্বো চেৱ অনুসাসিতব্বো চ. বাহুল্লায আৱত্তো যদিদং গণবন্ধিকন্তি গণবন্ধো এতস্স বাহুল্লস্স অত্থীতি গণবন্ধিকং, বাহুল্লং. যং ইদং গণবন্ধিকং নাম বাহুল্লং, তদত্থায অতিলহুং ত্ৱং আপন্নোতি ৱুত্তং হোতি.