৪. ইন্দ্ৰিযসংযুত্তং

১. সুদ্ধিকৱগ্গো

১. সুদ্ধিকসুত্তৱণ্ণনা

৪৭১. ইন্দ্ৰিযসংযুত্তস্স পঠমে সদ্ধিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি ইমানি তীণি চতুভূমককুসলৱিপাকেসু চেৱ কিৰিযাসু চ লব্ভন্তি. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযানি চতুভূমককুসলে অকুসলে ৱিপাকে কিৰিযাযাতি সব্বত্থ লব্ভন্তি. ইতি ইদং সুত্তং চতুভূমকসব্বসঙ্গাহকধম্মপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৭. দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৪৭৭. সত্তমে সদ্ধিন্দ্ৰিযং নপ্পজানন্তীতি দুক্খসচ্চৱসেন ন পজানন্তি. সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুদযং নপ্পজানন্তীতি সমুদযসচ্চৱসেন ন পজানন্তি. এৱং নিৰোধং নিৰোধসচ্চৱসেন, পটিপদং মগ্গসচ্চৱসেনাতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

সুক্কপক্খে পন অধিমোক্খৱসেন আৱজ্জনসমুদযা সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতি, পগ্গহৱসেন আৱজ্জনসমুদযা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযসমুদযো, উপট্ঠানৱসেন আৱজ্জনসমুদযা সতিন্দ্ৰিযসমুদযো, অৱিক্খেপৱসেন আৱজ্জনসমুদযা সমাধিন্দ্ৰিযসমুদযো, দস্সনৱসেন আৱজ্জনসমুদযা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতি. তথা ছন্দৱসেন আৱজ্জনসমুদযা সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতি, ছন্দৱসেন আৱজ্জনসমুদযা ৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতি. মনসিকাৰৱসেন আৱজ্জনসমুদযা সদ্ধিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতি. মনসিকাৰৱসেন আৱজ্জনসমুদযা ৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযসমুদযো হোতীতি এৱম্পি অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমেসু পটিপাটিযা ছসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৱ কথিতং.

৮. দট্ঠব্বসুত্তৱণ্ণনা

৪৭৮. অট্ঠমে কত্থ চ, ভিক্খৱে, সদ্ধিন্দ্ৰিযং দট্ঠব্বং, চতূসু সোতাপত্তিযঙ্গেসূতিআদি ইমেসং ইন্দ্ৰিযানং সৱিসযে জেট্ঠকভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. যথা হি চত্তাৰো সেট্ঠিপুত্তা ৰাজাতি ৰাজপঞ্চমেসু সহাযেসু ‘‘নক্খত্তং কীড়িস্সামা’’তি ৱীথিং ওতিণ্ণেসু একস্স সেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ – ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. দুতিযস্স, ততিযস্স, চতুত্থস্স গেহং গতকালে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ – ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. অথ সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে কিঞ্চাপি ৰাজা সব্বত্থ ইস্সৰো, ইমস্মিং পন কালে অত্তনো গেহেযেৱ – ‘‘ইমেসং খাদনীযং ভোজনীযং দেথ, গন্ধমালালঙ্কাৰাদীনি দেথা’’তি গেহে ৱিচাৰেতি. এৱমেৱ সদ্ধাপঞ্চমকেসু ইন্দ্ৰিযেসু তেসু সহাযেসু একতো ৱীথিং ওতৰন্তেসু ৱিয একাৰম্মণে উপ্পজ্জমানেসুপি যথা পঠমস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সোতাপত্তিযঙ্গানি পত্ৱা অধিমোক্খলক্খণং সদ্ধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা দুতিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সম্মপ্পধানানি পত্ৱা পগ্গহলক্খণং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা ততিযস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং সতিপট্ঠানানি পত্ৱা উপট্ঠানলক্খণং সতিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. যথা চতুত্থস্স গেহে ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, গেহসামিকোৱ ৱিচাৰেতি, এৱং ঝানৱিমোক্খে পত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণং সমাধিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তি. সব্বপচ্ছা ৰঞ্ঞো গেহং গতকালে পন যথা ইতৰে চত্তাৰো তুণ্হী নিসীদন্তি, ৰাজাৱ গেহে ৱিচাৰেতি, এৱমেৱ অৰিযসচ্চানি পত্ৱা পজাননলক্খণং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযমেৱ জেট্ঠকং হোতি পুব্বঙ্গমং, সেসানি তদন্ৱযানি হোন্তীতি.

৯-১০. পঠমৱিভঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৭৯-৪৮০. নৱমে সতিনেপক্কেনাতি এত্থ নিপকস্স ভাৱো নেপক্কং, পঞ্ঞাযেতং নামং. কস্মা পন সতিভাজনে পঞ্ঞা ৱুত্তাতি? সতিযা বলৱভাৱদস্সনত্থং. বলৱসতি হি ইধ অধিপ্পেতা. সা চ পঞ্ঞাসম্পযুত্তাৱ বলৱতী হোতি, ন ৱিপ্পযুত্তাতি পঞ্ঞাসম্পযুত্তসতিং দস্সেন্তো এৱমাহ. চিৰকতন্তি চিৰকালং কতং দানং ৱা সীলং ৱা উপোসথকম্মং ৱা. চিৰভাসিতন্তি ‘‘অসুকস্মিং ঠানে অসুকং নাম ভাসিত’’ন্তি এৱং চিৰকালে ভাসিতং. ৱোস্সগ্গাৰম্মণং কত্ৱাতি নিব্বানাৰম্মণং কত্ৱা. উদযত্থগামিনিযাতি উদযঞ্চ অত্থঞ্চ গচ্ছন্তিযা, উদযব্বযপৰিগ্গহিকাযাতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে সদ্ধাসতিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি পুব্বভাগানি, ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং মিস্সকং, সমাধিন্দ্ৰিযং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰমেৱ কথিতং. দসমেপি অযমেৱ ধম্মপৰিচ্ছেদোতি.

সুদ্ধিকৱগ্গো পঠমো.

২. মুদুতৰৱগ্গো

১. পটিলাভসুত্তৱণ্ণনা

৪৮১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে সম্মপ্পধানে আৰব্ভাতি সম্মপ্পধানে পটিচ্চ, সম্মপ্পধানে ভাৱেন্তোতি অত্থো. সতিন্দ্ৰিযেপি এসেৱ নযো.

২. পঠমসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮২. দুতিযে ততোতি ৱিপস্সনামগ্গফলৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং. সমত্তানি হি পৰিপুণ্ণানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি. ততো মুদুতৰেহীতি তেহি অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি অনাগামিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি সকদাগামিমগ্গস্স, ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰিমগ্গস্স, ততো মুদুতৰানি সদ্ধানুসাৰিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি.

তথা সমত্তানি পৰিপুণ্ণানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি অনাগামিমগ্গিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি সকদাগামিমগ্গিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰিমগ্গিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি সদ্ধানুসাৰিমগ্গিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি.

সমত্তানি পৰিপুণ্ণানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি অনাগামিফলিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি সকদাগামিফলিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিফলিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি. ধম্মানুসাৰিসদ্ধানুসাৰিনো পন দ্ৱেপি সোতাপত্তিমগ্গট্ঠপুগ্গলা, মগ্গট্ঠপুগ্গলৱসেন নেসং নানত্তং জাতন্তি আগমনেনপি মগ্গেনপি. সদ্ধানুসাৰী পুগ্গলো হি উদ্দিসাপেন্তো পৰিপুচ্ছন্তো অনুপুব্বেন মগ্গং পাপুণাতি, ধম্মানুসাৰী একেন ৱা দ্ৱীহি ৱা সৱনেহি. এৱং তাৱ নেসং আগমনেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.

ধম্মানুসাৰিস্স পন মগ্গো তিক্খো হোতি, সূৰং ঞাণং ৱহতি, অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন কিলেসে ছিন্দতি কদলিক্খন্ধং ৱিয তিখিণা অসিধাৰা. সদ্ধানুসাৰিস্স ন তস্স ৱিয মগ্গো তিক্খো হোতি, ন সূৰং ঞাণং ৱহতি, সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলেসে ছিন্দতি কদলিক্খন্ধং ৱিয অতিখিণা অসিধাৰা. কিলেসক্খযে পন তেসং নানত্তং নত্থি. অৱসেসা চ কিলেসা খীযন্তি.

৩. দুতিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৩. ততিযে ততোতি ফলৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং. সমত্তানি হি পৰিপুণ্ণানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, অৰহত্তফলেন সমন্নাগতো পুগ্গলো অৰহা নাম হোতি. অৰহত্তফলতো মুদুতৰানি অনাগামিফলিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি সকদাগামিফলিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি সোতাপত্তিফলিন্দ্ৰিযানি, সোতাপত্তিফলেন সমন্নাগতো পুগ্গলো সোতাপন্নো নাম হোতি. ইন্দ্ৰিযৱেমত্ততা ফলৱেমত্ততা হোতীতি ইন্দ্ৰিযনানত্তেন ফলনানত্তং, ফলনানত্তেন পুগ্গলনানত্তন্তি.

৪. ততিযসংখিত্তসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৪. চতুত্থে পৰিপূৰং পৰিপূৰকাৰী আৰাধেতীতি পৰিপূৰং অৰহত্তমগ্গং কৰোন্তো অৰহত্তফলং আৰাধেতি. পদেসং পদেসকাৰীতি অৱসেসে তযো পদেসমগ্গে কৰোন্তো পদেসং ফলত্তযমত্তমেৱ আৰাধেতি. ইতি ইমেসু চতূসুপি সুত্তেসু মিস্সকানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি.

৫-৭. পঠমৱিত্থাৰসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৮৫-৪৮৭. পঞ্চমে ততো মুদুতৰেহীতি ৱিপস্সনাৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং. পৰিপুণ্ণানি হি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি হোন্তি, ততো মুদুতৰানি অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি উদ্ধংসোতঅকনিট্ঠগামিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি.

ইমস্মিং পন ঠানে অৰহত্তমগ্গেযেৱ ঠত্ৱা পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানি. অৰহত্তমগ্গস্স হি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি পঠমঅন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি দুতিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি ততিযঅন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি উদ্ধংসোতঅকনিট্ঠগামিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি. অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনোপি এতেৱ পঞ্চ জনা.

ইদানি তীণি নিস্সক্কানি. সকদাগামিমগ্গস্স হি ইন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গিন্দ্ৰিযানি, সোতাপত্তিমগ্গেযেৱ ইন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি ধম্মানুসাৰিমগ্গিন্দ্ৰিযানি. তেহিপি মুদুতৰানি সদ্ধানুসাৰিমগ্গিন্দ্ৰিযানি. ছট্ঠসত্তমানি ৱুত্তনযানেৱ. ইমেসু পন তীসুপি সুত্তেসু পুব্বভাগৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানেৱ কথিতানি.

৮. পটিপন্নসুত্তৱণ্ণনা

৪৮৮. অট্ঠমে ততো মুদুতৰেহীতি মগ্গফলৱসেন নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং. তং পাড়িযং ৱুত্তমেৱ. বাহিৰোতি ইমেহি অট্ঠহি পুগ্গলেহি বহিভূতো. পুথুজ্জনপক্খে ঠিতোতি পুথুজ্জনকোট্ঠাসে ঠিতো. ইমস্মিং সুত্তে লোকুত্তৰানেৱ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি.

৯-১০. সম্পন্নসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৮৯-৪৯০. নৱমে ইন্দ্ৰিযসম্পন্নোতি পৰিপুণ্ণিন্দ্ৰিযো. দসমং উত্তানমেৱ. ইমস্মিং সুত্তদ্ৱযে মিস্সকানি ইন্দ্ৰিযানি কথিতানীতি.

মুদুতৰৱগ্গো দুতিযো.

৩. ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো

২. জীৱিতিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা

৪৯২. ততিযৱগ্গস্স দুতিযে ইত্থিন্দ্ৰিযন্তিআদীসু ইত্থিভাৱে ইন্দট্ঠং কৰোতীতি ইত্থিন্দ্ৰিযং. পুৰিসভাৱে ইন্দট্ঠং কৰোতীতি পুৰিসিন্দ্ৰিযং. জীৱিতে ইন্দট্ঠং কৰোতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. অত্থুপ্পত্তিকং কিৰেতং সুত্তং. সঙ্ঘমজ্ঝস্মিঞ্হি ‘‘কতি নু খো ৱট্টিন্দ্ৰিযানী’’তি কথা উদপাদি, অথ ভগৱা ৱট্টিন্দ্ৰিযানি দস্সেন্তো তীণিমানি ভিক্খৱেতিআদিমাহ.

৩. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযসুত্তৱণ্ণনা

৪৯৩. ততিযে অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযন্তি ‘‘অনমতগ্গে সংসাৰে অজানিতপুব্বং ধম্মং জানিস্সামী’’তি পটিপন্নস্স সোতাপত্তিমগ্গক্খণে উপ্পন্নং ইন্দ্ৰিযং. অঞ্ঞিন্দ্ৰিযন্তি তেসংযেৱ ঞাতধম্মানং আজাননাকাৰেন সোতাপত্তিফলাদীসু ছসু ঠানেসু উপ্পন্নং ইন্দ্ৰিযং. অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযন্তি অঞ্ঞাতাৱীসু অৰহত্তফলধম্মেসু উপ্পন্নং ইন্দ্ৰিযং. তত্থ তত্থ তেন তেনাকাৰেন উপ্পন্নস্স ঞাণস্সেৱেতং অধিৱচনং. ইদম্পি সুত্তং অত্থুপ্পত্তিকমেৱ. সঙ্ঘমজ্ঝস্মিঞ্হি ‘‘কতি নু খো লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানী’’তি কথা উদপাদি, অথ ভগৱা তানি দস্সেন্তো তীণিমানি, ভিক্খৱে, ইন্দ্ৰিযানীতিআদিমাহ.

৪. একবীজীসুত্তৱণ্ণনা

৪৯৪. চতুত্থে ততো মুদুতৰেহীতি ৱিপস্সনতো নিস্সক্কং ৱেদিতব্বং. সমত্তানি হি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি অৰহত্তমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম হোন্তি, ততো মুদুতৰানি অন্তৰাপৰিনিব্বাযিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি, ততো মুদুতৰানি উপহচ্চপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিস্স, ততো মুদুতৰানি উদ্ধংসোতঅকনিট্ঠগামিস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি নাম. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ অৰহত্তমগ্গে ঠত্ৱা পঞ্চ নিস্সক্কানি নীহৰিতব্বানি.

যথা পন পুৰিমনযে সকদাগামিমগ্গে ঠত্ৱা তীণি নিস্সক্কানি, এৱমিধ পঞ্চ নীহৰিতব্বানি. সকদাগামিমগ্গস্স হি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি সোতাপত্তিমগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি, সোতাপত্তিমগ্গস্স চ তেহি ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযেহি মুদুতৰানি একবীজিআদীনং মগ্গস্স ৱিপস্সনিন্দ্ৰিযানি.

এত্থ চ একবীজীতিআদীসু যো সোতাপন্নো হুত্ৱা একমেৱ অত্তভাৱং জনেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অযং একবীজী নাম. যথাহ ‘‘কতমো চ পুগ্গলো একবীজী, ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো, সো একঞ্ঞেৱ মানুসকং ভৱং সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো একবীজী’’তি (পু. প. ৩৩).

যো পন দ্ৱে তযো ভৱে সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং কোলংকোলো নাম. যথাহ ‘‘কতমো চ পুগ্গলো কোলংকোলো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো, সো দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানি সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো কোলংকোলো’’তি (পু. প. ৩২). তত্থ কুলানীতি ভৱা ৱেদিতব্বা. ‘‘দ্ৱে ৱা তীণি ৱা’’তি ইদং দেসনামত্তমেৱ, যাৱ ছট্ঠভৱা সংসৰন্তো পন কোলংকোলোৱ হোতি.

যস্স সত্তক্খত্তুং পৰমা উপপত্তি, অট্ঠমং ভৱং নাদিযতি, অযং সত্তক্খত্তুপৰমো নাম. যথাহ ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপৰমো. ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো, সো সত্তক্খত্তুং দেৱে চ মনুস্সে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপৰমো’’তি (পু. প. ৩১).

ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱ চেতানি তেসং নামানি. ‘‘এত্তকঞ্হি ঠানং গতো একবীজী নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং সত্তক্খত্তুপৰমো’’তি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং. নিযমতো পন ‘‘অযং একবীজী, অযং কোলংকোলো, অযং সত্তক্খত্তুপৰমো’’তি নত্থি.

কো পন নেসং এতং পভেদং নিযমেতীতি? কেচি পন থেৰা ‘‘পুব্বহেতু নিযমেতী’’তি ৱদন্তি, কেচি ‘‘পঠমমগ্গো’’, কেচি ‘‘উপৰিম তযো মগ্গা’’, কেচি ‘‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা’’তি. তত্থ ‘‘পুব্বহেতু নিযমেতী’’তি ৱাদে পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নাম হোতি, উপৰি তযো মগ্গা অনুপনিস্সযা উপ্পন্নাতি ৱচনং আপজ্জতি. ‘‘পঠমমগ্গো নিযমেতী’’তি ৱাদে উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং নিৰত্থকতা আপজ্জতি. ‘‘উপৰি তযো মগ্গা নিযমেন্তী’’তি ৱাদে পঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেৱ উপৰি তযো মগ্গা উপ্পন্নাতি আপজ্জতি. ‘‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা নিযমেতী’’তি ৱাদো পন যুজ্জতি. সচে হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা বলৱতী হোতি, একবীজী নাম হোতি, ততো মন্দতৰায কোলংকোলো, ততো মন্দতৰায সত্তক্খত্তুপৰমোতি.

একচ্চো হি সোতাপন্নো ৱট্টজ্ঝাসযো হোতি ৱট্টাভিৰতো পুনপ্পুনং ৱট্টস্মিংযেৱ ৱিচৰতি সন্দিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি, ৱিসাখা উপাসিকা, চূড়ৰথমহাৰথা দেৱপুত্তা, অনেকৱণ্ণো দেৱপুত্তো, সক্কো দেৱৰাজা, নাগদত্তো দেৱপুত্তোতি ইমে হি এত্তকা জনা ৱট্টজ্ঝাসযা ৱট্টাভিৰতা আদিতো পট্ঠায ছ দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, ইমে ইধ ন গহিতা. ন কেৱলঞ্চিমে, যোপি মনুস্সেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, যোপি দেৱলোকে নিব্বত্তো দেৱেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং অপৰাপৰং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, ইমেপি ইধ ন গহিতা. কালেন দেৱে, কালেন মনুস্সে সংসৰিত্ৱা পন অৰহত্তং পাপুণন্তোৱ ইধ গহিতো. তস্মা সত্তক্খত্তুপৰমোতি ইদং ইধট্ঠকৱোকিণ্ণসুক্খৱিপস্সকস্স নামং কথিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ধম্মানুসাৰী সদ্ধানুসাৰীতি এত্থ পন ইমস্মিং সাসনে লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেন্তস্স দ্ৱে ধুৰানি, দ্ৱে সীসানি, দ্ৱে অভিনিৱেসা – সদ্ধাধুৰং, পঞ্ঞাধুৰং, সদ্ধাসীসং, পঞ্ঞাসীসং, সদ্ধাভিনিৱেসো, পঞ্ঞাভিনিৱেসোতি. তত্থ যো ভিক্খু ‘‘সচে সদ্ধায সক্কা নিব্বত্তেতুং, নিব্বত্তেস্সামি লোকুত্তৰমগ্গ’’ন্তি সদ্ধং ধুৰং কত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং নিব্বত্তেতি, সো মগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম হোতি. ফলক্খণে পন সদ্ধাৱিমুত্তো নাম হুত্ৱা একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপৰমোতি তিৱিধো হোতি. তত্থ একেকো দুক্খাপটিপদাদিৱসেন চতুব্বিধভাৱং আপজ্জতীতি সদ্ধাধুৰেন দ্ৱাদস জনা হোন্তি.

যো পন ‘‘সচে পঞ্ঞায সক্কা নিব্বত্তেতুং, নিব্বত্তেস্সামি লোকুত্তৰমগ্গ’’ন্তি পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা সোতাপত্তিমগ্গং নিব্বত্তেতি, সো মগ্গক্খণে ধম্মানুসাৰী নাম হোতি. ফলক্খণে পন পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম হুত্ৱা একবীজিআদিভেদেন দ্ৱাদসভেদোৱ হোতি. এৱং দ্ৱে মগ্গট্ঠা ফলক্খণে চতুৱীসতি সোতাপন্না হোন্তীতি.

তিপিটকতিস্সত্থেৰো কিৰ ‘‘তীণি পিটকানি সোধেস্সামী’’তি পৰতীৰং গতো. তং একো কুটুম্বিকো চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠাসি, থেৰো আগমনকালে ‘‘গচ্ছামি উপাসকা’’তি আহ. ‘‘কহং ভন্তে’’তি? ‘‘অম্হাকং আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিক’’ন্তি. ‘‘ন সক্কা, ভন্তে, মযা গন্তুং, ভদ্দন্তং পন নিস্সায মযা সাসনস্স গুণো ঞাতো, তুম্হাকং পৰম্মুখা কীদিসং ভিক্খুং উপসঙ্কমামী’’তি? অথ নং থেৰো আহ – ‘‘যো ভিক্খু চতুৱীসতি সোতাপন্নে দ্ৱাদস সকদাগামী অট্ঠচত্তালীস অনাগামী দ্ৱাদস অৰহন্তে দস্সেত্ৱা ধম্মকথং কথেতুং সক্কোতি, এৱৰূপং ভিক্খুং উপট্ঠাতুং ৱট্টতী’’তি. ইমস্মিং সুত্তে ৱিপস্সনা কথিতাতি.

৫-১০. সুদ্ধকসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৯৫-৫০০. পঞ্চমে চক্খু চ তং চক্খুদ্ৱাৰে নিব্বত্তানং ধম্মানং আধিপতেয্যসঙ্খাতেন ইন্দট্ঠেন ইন্দ্ৰিযঞ্চাতি চক্খুন্দ্ৰিযং. সোতিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱ. ইমস্মিং ৱগ্গে পঠমসুত্তঞ্চেৱ ছট্ঠাদীনি চ পঞ্চাতি ছ সুত্তানি চতুসচ্চৱসেন কথিতানীতি.

ছড়িন্দ্ৰিযৱগ্গো ততিযো.

৪. সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গো

১-৫. সুদ্ধিকসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫০১-৫০৫. চতুত্থৱগ্গস্স পঠমে সুখঞ্চ তং সহজাতানং আধিপতেয্যসঙ্খাতেন ইন্দট্ঠেন ইন্দ্ৰিযঞ্চাতি সুখিন্দ্ৰিযং. দুক্খিন্দ্ৰিযাদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি কামাৱচৰানেৱ, সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ঠপেত্ৱা অৰূপাৱচৰং সেসং তেভূমকং, উপেক্খিন্দ্ৰিযং চতুভূমকং. দুতিযাদীনি চত্তাৰি চতুসচ্চৱসেনেৱ কথিতানি.

৬. পঠমৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৫০৬. ছট্ঠে কাযিকন্তি কাযপসাদৱত্থুকং. সুখন্তি অযমস্স সৰূপনিদ্দেসো. সাতন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং, মধুৰন্তি ৱুত্তং হোতি. কাযসম্ফস্সজন্তি কাযসম্ফস্সতো জাতং. সুখং সাতন্তি ৱুত্তনযমেৱ. ৱেদযিতন্তি অযমস্স সব্বৱেদনাসাধাৰণো অঞ্ঞধম্মৱিসিট্ঠো সভাৱনিদ্দেসো. ইমিনা নযেন সেসেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. কাযিকং ৱা চেতসিকং ৱাতি এত্থ পন চক্খাদযো চত্তাৰো পসাদকাযে ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পত্তিৱসেন কাযিকন্তি ৱুত্তং. কাযপসাদৱত্থুকং পন অদুক্খমসুখং নাম নত্থি.

৯. কট্ঠোপমসুত্তৱণ্ণনা

৫০৯. নৱমে দ্ৱিন্নং কট্ঠানন্তি দ্ৱিন্নং অৰণীনং. সঙ্ঘট্টনসমোধানাতি সঙ্ঘট্টনেন চেৱ সমোধানেন চ. উস্মাতি উসুমাকাৰো. তেজোতি অগ্গিধূমো. এত্থ চ অধৰাৰণী ৱিয ৱত্থাৰম্মণং, উত্তৰাৰণী ৱিয ফস্সো, সঙ্ঘট্টো ৱিয ফস্সসঙ্ঘট্টনং, অগ্গি ৱিয ৱেদনা দট্ঠব্বা. ৱত্থাৰম্মণং ৱা উত্তৰাৰণী ৱিয, ফস্সো অধৰাৰণী ৱিয দট্ঠব্বো.

১০. উপ্পটিপাটিকসুত্তৱণ্ণনা

৫১০. দসমং যথাধম্মৰসেন পটিপাটিযা ৱুত্তম্পি ইমস্মিং ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে সেসসুত্তানি ৱিয অদেসিতত্তা উপ্পটিপাটিকসুত্তং নামাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ নিমিত্তন্তিআদীনি সব্বানি পচ্চযৱেৱচনানেৱ. দুক্খিন্দ্ৰিযঞ্চ পজানাতীতি দুক্খসচ্চৱসেনেৱ পজানাতি. দুক্খিন্দ্ৰিযসমুদযন্তি কণ্টকেন ৱা ৱিদ্ধস্স মঙ্কুলেন ৱা দট্ঠস্স পচ্চত্থৰণে ৱা ৱলিযা ফুট্ঠস্স দুক্খসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, তং এতস্স সমুদযোতি পজানাতি.

পৰতো দোমনস্সিন্দ্ৰিযসমুদযন্তিআদীসুপি তেসং তেসং কাৰণৱসেনেৱ সমুদযো ৱেদিতব্বো. পত্তচীৱৰাদীনং ৱা হি সঙ্খাৰানং সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং ৱা সত্তানং ৱিনাসেন দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি তেসং ৱিনাসং তস্স সমুদযোতি পজানাতি. সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা ৱৰসযনে নিপন্নস্স হত্থপাদসম্বাহনতালৱণ্টৱাতাদিসম্ফস্সেন সুখিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তং ফস্সং তস্স সমুদযোতি পজানাতি. ৱুত্তপ্পকাৰানং পন সত্তসঙ্খাৰানং মনাপানং পটিলাভৱসেন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তং পটিলাভং তস্স সমুদযোতি পজানাতি. মজ্ঝত্তাকাৰেন পন উপেক্খিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতি, তং সত্তসঙ্খাৰেসু মজ্ঝত্তাকাৰং তস্স সমুদযোতি পজানাতি.

কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতি, ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদীসু পন অযং একতোৱ ৱিনিচ্ছযকথা – দুক্খিন্দ্ৰিযঞ্হি পঠমজ্ঝানস্স উপচাৰক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি পহীনং হোতি, দোমনস্সাদীনি দুতিযজ্ঝানাদীনং. এৱং সন্তেপি তেসং অতিসযনিৰোধত্তা অযং ঝানেসুযেৱ নিৰোধো ৱুত্তো. অতিসযনিৰোধো হি তেসং পঠমজ্ঝানাদীসু, ন নিৰোধোযেৱ, নিৰোধোযেৱ পন উপচাৰক্খণে, নাতিসযনিৰোধো. তথা হি নানাৱজ্জনে পঠমজ্ঝানুপচাৰে নিৰুদ্ধস্সাপি দুক্খিন্দ্ৰিযস্স ডংসমকসাদিসম্ফস্সেন ৱা ৱিসমাসনুপতাপেন ৱা সিযা উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ অন্তোঅপ্পনাযং. উপচাৰে ৱা নিৰুদ্ধম্পেতং ন সুট্ঠু নিৰুদ্ধং হোতি পটিপক্খেন অৱিহতত্তা. অন্তোঅপ্পনাযং পন পীতিফৰণেন সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতি, সুখোক্কন্তকাযস্স চ সুট্ঠু নিৰুদ্ধং হোতি দুক্খিন্দ্ৰিযং পটিপক্খেন ৱিহতত্তা. নানাৱজ্জনেযেৱ চ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্স দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স যস্মা এতং ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযেপি কাযকিলমথে চিত্তুপঘাতে চ সতি উপ্পজ্জতি, ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱে নেৱ উপ্পজ্জতি. যত্থ পন উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱিতক্কৱিচাৰভাৱে, অপ্পহীনা এৱ চ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে ৱিতক্কৱিচাৰাতি তত্থস্স সিযা উপ্পত্তি. ন ত্ৱেৱ দুতিযজ্ঝানে পহীনপচ্চযত্তা. তথা ততিযজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্সাপি সুখিন্দ্ৰিযস্স পীতিসমুট্ঠানপণীতৰূপফুট্ঠকাযস্স সিযা উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ ততিযজ্ঝানে. ততিযজ্ঝানে হি সুখস্স পচ্চযভূতা পীতি সব্বসো নিৰুদ্ধা. তথা চতুত্থজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্সাপি সোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স আসন্নত্তা অপ্পনাপ্পত্তায উপেক্খায অভাৱেন সম্মা অনতিক্কন্তত্তা চ সিযা উপ্পত্তি, ন ত্ৱেৱ চতুত্থজ্ঝানে. তস্মা ‘‘এত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতী’’তি তত্থ তত্থ অপৰিসেসগ্গহণং কতং.

যং পনেত্থ তদত্থায চিত্তং উপসংহৰতীতি ৱুত্তং, তত্থ অলাভী সমানো উপ্পাদনত্থায চিত্তং উপসংহৰতি, লাভী সমানো সমাপজ্জনত্থাযাতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. ইমেসু দ্ৱীসুপি সুত্তেসু সম্মসনৱাৰোৱ কথিতোতি.

সুখিন্দ্ৰিযৱগ্গো চতুত্থো.

৫. জৰাৱগ্গো

১. জৰাধম্মসুত্তৱণ্ণনা

৫১১. পঞ্চমৱগ্গস্স পঠমে পচ্ছাতপেতি পাসাদচ্ছাযায পুৰত্থিমদিসং পটিচ্ছন্নত্তা পাসাদস্স পচ্ছিমদিসাভাগে আতপো হোতি, তস্মিং ঠানে পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসিন্নোতি অত্থো. পিট্ঠিং ওতাপযমানোতি যস্মা সম্মাসম্বুদ্ধস্সপি উপাদিন্নকসৰীৰে উণ্হকালে উণ্হং হোতি, সীতকালে সীতং, অযঞ্চ হিমপাতসীতসমযো. তস্মা মহাচীৱৰং ওতাৰেত্ৱা সূৰিযৰস্মীহি পিট্ঠিং ওতাপযমানো নিসীদি.

কিং পন বুদ্ধৰস্মিযো মদ্দিত্ৱা সূৰিযৰস্মি অন্তো পৱিসিতুং সক্কোতীতি? ন সক্কোতি. এৱং সন্তে কিং তাপেতীতি? ৰস্মিতেজং. যথেৱ হি ঠিতমজ্ঝন্হিকে পৰিমণ্ডলায ছাযায ৰুক্খমূলে নিসিন্নস্স কিঞ্চাপি সূৰিযৰস্মিযো সৰীৰং ন ফুসন্তি, সব্বদিসাসু পন তেজো ফৰতি, অগ্গিজালাহি পৰিক্খিত্তো ৱিয হোতি, এৱং সূৰিযৰস্মীসু বুদ্ধৰস্মিযো মদ্দিত্ৱা অন্তো পৱিসিতুং অসক্কুণন্তীসুপি সত্থা তেজং তাপেন্তো নিসিন্নোতি ৱেদিতব্বো.

অনোমজ্জন্তোতি পিট্ঠিপৰিকম্মকৰণৱসেন অনুমজ্জন্তো. অচ্ছৰিযং ভন্তেতি থেৰো ভগৱতো পিট্ঠিতো মহাচীৱৰং ওতাৰেত্ৱা নিসিন্নস্স দ্ৱিন্নং অংসকূটানং অন্তৰে সুৱণ্ণাৱট্টং ৱিয কেসগ্গপ্পমাণং ৱলিযাৱট্টং দিস্ৱা – ‘‘এৱৰূপেপি নাম সৰীৰে জৰা পঞ্ঞাযতী’’তি সঞ্জাতসংৱেগো জৰং গৰহন্তো এৱমাহ. গৰহনচ্ছৰিযং নাম কিৰেতং.

ন চেৱং দানি, ভন্তে, ভগৱতো তাৱ পৰিসুদ্ধোতি যথা পকতিযা ছৱিৱণ্ণো পৰিসুদ্ধো, ন এৱমেতৰহীতি দীপেন্তো এৱমাহ. তথাগতস্স হি দহৰকালে সঙ্কুসতসমব্ভাহতং উসভচম্মং ৱিয ৱিহতৱলিকো কাযো হোতি, তস্মিং ঠপিতো হত্থো ভস্সতেৱ, ন সন্তিট্ঠতি, তেলপুঞ্ছনাকাৰপ্পত্তো ৱিয হোতি. মহল্লককালে পন সিৰাজালা মিলাযন্তি, সন্ধিপব্বানি সিথিলানি হোন্তি, মংসং অট্ঠিতো মুচ্চিত্ৱা সিথিলভাৱং আপজ্জিত্ৱা তত্থ তত্থ ওলম্বতি. বুদ্ধানং পন এৱৰূপং ন হোতি. অঞ্ঞেসং অপাকটং, সন্তিকাৱচৰত্তা আনন্দত্থেৰস্সেৱ পাকটং হোতি, তস্মা এৱমাহ.

সিথিলানি চ গত্তানীতি অঞ্ঞেসং মুখে অংসকূটন্তৰেহি তেসু তেসু ঠানেসু ৱলিযো সন্তিট্ঠন্তি, সত্থু পনেতং নত্থি, থেৰো চ দ্ৱিন্নং অংসকূটানং অন্তৰে ৱলিযাৱট্টকং দিস্ৱা এৱমাহ. সব্বানি ৱলিযজাতানীতি ইদম্পি অত্তনো পাকটৱসেন এৱমাহ – সত্থু পন অঞ্ঞেসং ৱিয ৱলিযো নাম নত্থি. পুৰতো পব্ভাৰো চ কাযোতি সত্থা ব্ৰহ্মুজুগত্তো, দেৱনগৰে সমুস্সিতসুৱণ্ণতোৰণং ৱিযস্স কাযো উজুকমেৱ উগ্গতো. মহল্লককালে পন কাযো পুৰতো ৱঙ্কো হোতি, স্ৱাযং অঞ্ঞেসং অপাকটো, সন্তিকাৱচৰত্তা পন থেৰস্সেৱ পাকটো, তস্মা এৱমাহ. দিস্সতি চ ইন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞথত্তন্তি ইন্দ্ৰিযানি নাম ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানি. যতো পন পকতিযা পৰিসুদ্ধো ছৱিৱণ্ণো, ইদানি ন তথা পৰিসুদ্ধো, অংসকূটন্তৰে ৱলি পঞ্ঞাযতি, ব্ৰহ্মুজুকাযো পুৰতো ৱঙ্কো, ইমিনাৱ কাৰণেন চক্খাদীনঞ্চ ইন্দ্ৰিযানং অঞ্ঞথত্তেন ভৱিতব্বন্তি নযগ্গাহতো এৱমাহ. ধী তং জম্মি জৰে অত্থূতি লামকে জৰে ধী তং তুয্হং হোতু, ধিক্কাৰো তং ফুসতু. বিম্বন্তি অত্তভাৱো.

২. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তৱণ্ণনা

৫১২. দুতিযে গোচৰৱিসযন্তি গোচৰভূতং ৱিসযং. অঞ্ঞমঞ্ঞস্সাতি চক্খু সোতস্স, সোতং ৱা চক্খুস্সাতি এৱং একং একস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোতি. সচে হি নীলাদিভেদং ৰূপাৰম্মণং সমোধানেত্ৱা সোতিন্দ্ৰিযস্স উপনেয্য – ‘‘ইঙ্ঘ ত্ৱং তাৱ নং ৱৱত্থপেহি ৱিভাৱেহি ‘কিন্নামেতং আৰম্মণ’’’ন্তি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৱং ৱদেয্য – ‘‘অৰে, অন্ধবাল, ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি ৱস্সসতসহস্সম্পি পৰিধাৱমানো অঞ্ঞত্ৰ মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি, তং আহৰ, চক্খুপসাদে উপনেহি, অহমেতং আৰম্মণং জানিস্সামি – যদি ৱা নীলং, যদি ৱা পীতকং. ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৱিসযো, ময্হমেৱেসো ৱিসযো’’তি. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. এৱমেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম.

কিং পটিসৰণন্তি এতেসং কিং পটিসৰণং, কিং এতানি পটিসৰন্তীতি পুচ্ছতি. মনো পটিসৰণন্তি জৱনমনো পটিসৰণং. মনোৱ নেসন্তি মনোদ্ৱাৰিকজৱনমনোৱ এতেসং গোচৰৱিসযং ৰজ্জনাদিৱসেন অনুভোতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি ৰূপদস্সনমত্তমেৱ, এত্থ ৰজ্জনং ৱা দুস্সনং ৱা মুয্হনং ৱা নত্থি. একস্মিং পন দ্ৱাৰে জৱনং ৰজ্জতি ৱা দুস্সতি ৱা মুয্হতি ৱা. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্ৰাযং উপমা – পঞ্চ কিৰ দুব্বলভোজকা ৰাজানং সেৱিত্ৱা কিচ্ছেন কসিৰেন একস্মিং পঞ্চকুলিকে গামে পৰিত্তকং আযং লভিংসু. তেসং তত্থ মচ্ছভাগো মংসভাগো, অদ্দুকহাপণো ৱা যোত্তকহাপণো ৱা মাসকহাপণো ৱা অট্ঠকহাপণো ৱা সোড়সকহাপণো ৱা চতুসট্ঠিকহাপণো ৱা দণ্ডোতি এত্তকমত্তমেৱ পাপুণাতি, সতৱত্থুকং পঞ্চসতৱত্থুকং সহস্সৱত্থুকং মহাবলিং ৰাজাৱ গণ্হাতি.

তত্থ পঞ্চকুলিকগামা ৱিয পঞ্চপসাদা দট্ঠব্বা, পঞ্চ দুব্বলভোজকা ৱিয পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি; ৰাজা ৱিয জৱনং, দুব্বলভোজকানং পৰিত্তকআযপাপুণনং ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং ৰূপদস্সনাদিমত্তং, ৰজ্জনাদি পন এতেসু নত্থি. ৰঞ্ঞো মহাবলিগ্গহণং ৱিয তেসু দ্ৱাৰেসু জৱনস্স ৰজ্জনাদীনি ৱেদিতব্বানি. এৱমেত্থ মনোতি কুসলাকুসলজৱনং ৱুত্তং.

সতি পটিসৰণন্তি মগ্গসতি পটিসৰণং. জৱনমনো হি মগ্গসতিং পটিসৰতি. ৱিমুত্তীতি ফলৱিমুত্তি. পটিসৰণন্তি ফলৱিমুত্তিযা নিব্বানং পটিসৰণং. তঞ্হি সা পটিসৰতি. নাসক্খি পঞ্হস্স পৰিযন্তং গহেতুন্তি পঞ্হস্স পৰিচ্ছেদং পমাণং গহেতুং নাসক্খি, অপ্পটিসৰণং ধম্মং ‘‘সপ্পটিসৰণ’’ন্তি পুচ্ছি. নিব্বানং নামেতং অপ্পটিসৰণং, ন কিঞ্চি পটিসৰতি. নিব্বানোগধন্তি নিব্বানব্ভন্তৰং নিব্বানং অনুপৱিট্ঠং. ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং. নিব্বানপৰাযণন্তি নিব্বানং পৰং অযনমস্স পৰা গতি, ন ততো পৰং গচ্ছতীতি অত্থো. নিব্বানং পৰিযোসানং অৱসানং অস্সাতি নিব্বানপৰিযোসানং.

মূলজাতা পতিট্ঠিতাতি মগ্গেন আগতসদ্ধা ৱুচ্চতি. ইমম্হি চে, ভিক্খৱে, সমযেতি কিং সন্ধাযাহ? ঝানঅনাগামিতং. তস্মিঞ্হি সমযে ব্ৰাহ্মণস্স পঠমমগ্গেন পঞ্চ অকুসলচিত্তানি পহীনানি, পঠমজ্ঝানেন পঞ্চ নীৱৰণানীতি ঝানঅনাগামিট্ঠানে ঠিতো. সো অপৰিহীনজ্ঝানো কালং কত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযেয্য. সচে পনস্স পুত্তদাৰং অনুসাসন্তস্স কম্মন্তে ৱিচাৰেন্তস্স ঝানং নস্সতি, নট্ঠে ঝানে গতি অনিবদ্ধা হোতি, অনট্ঠে পন নিবদ্ধাতি ইমং ঝানঅনাগামিতং সন্ধায এৱমাহ.

৩. সাকেতসুত্তৱণ্ণনা

৫১৩. ততিযে অঞ্জনৱনেতি অঞ্জনৱণ্ণপুপ্ফানং ৰুক্খানং ৰোপিতৱনে. যং, ভিক্খৱে, সদ্ধিন্দ্ৰিযং, তং সদ্ধাবলন্তি তঞ্হি অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, অস্সদ্ধিযে অকম্পনেন সদ্ধাবলং. ইতৰেসং পগ্গহউপট্ঠানঅৱিক্খেপপজাননলক্খণেসু ইন্দট্ঠেন ইন্দ্ৰিযভাৱো, কোসজ্জমুট্ঠসচ্চৱিক্খেপাৱিজ্জাসু অকম্পনেন বলভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমেৱ খোতি তস্সা নদিযা একসোতং ৱিয সদ্ধাৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞাৱসেন এতেসং নিন্নানাকৰণং ৱেদিতব্বং, দ্ৱে সোতানি ৱিয ইন্দট্ঠঅকম্পনট্ঠেহি ইন্দ্ৰিযবলৱসেন নানাকৰণং ৱেদিতব্বং.

৪. পুব্বকোট্ঠকসুত্তৱণ্ণনা

৫১৪. চতুত্থে অমতোগধন্তি অমতব্ভন্তৰং. অমতপৰাযণন্তি অমতনিব্বত্তিকং. অমতপৰিযোসানন্তি অমতনিট্ঠং. সাধু সাধূতি থেৰস্স ব্যাকৰণং পসংসন্তো সাধুকাৰং দেতি.

৫. পঠমপুব্বাৰামসুত্তৱণ্ণনা

৫১৫. পঞ্চমে তদন্ৱযাতি তং অনুগচ্ছমানা, অনুৱত্তমানাতি অত্থো. পুব্বকোট্ঠকং আদিং কত্ৱা পটিপাটিযা ছসু সুত্তেসু ফলিন্দ্ৰিযানেৱ কথিতানি.

১০. আপণসুত্তৱণ্ণনা

৫২০. দসমে ইমে খো তে ধম্মাতি উপৰি সহ ৱিপস্সনায তযো মগ্গা. যে মে পুব্বে সুতাৱ অহেসুন্তি যে ধম্মা মযা পুব্বে ‘‘অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযং নাম অত্থী’’তি কথেন্তানংযেৱ সুতা অহেসুং. কাযেন চ ফুসিত্ৱাতি নামকাযেন চ ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা. পঞ্ঞায চ অতিৱিজ্ঝ পস্সামীতি পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞায চ অতিৱিজ্ঝিত্ৱা পস্সামি. যা হিস্স, ভন্তে, সদ্ধাতি অযং কতৰসদ্ধা? চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি সম্পযুত্তা সদ্ধা হেট্ঠা কথিতাৱ, অযং পন পচ্চৱেক্খণসদ্ধা. সম্পযুত্তসদ্ধা হি মিস্সকা, পচ্চৱেক্খণসদ্ধা লোকিযাৱ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.

জৰাৱগ্গো পঞ্চমো.

৬. সূকৰখতৱগ্গো

১. সালসুত্তৱণ্ণনা

৫২১. ছট্ঠৱগ্গস্স পঠমে সূৰেনাতি সূৰভাৱেন. বোধাযাতি বুজ্ঝনত্থায.

২. মল্লিকসুত্তৱণ্ণনা

৫২২. দুতিযে মল্লেসূতি এৱংনামকে জনপদে. ইমস্মিং সুত্তে চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানি মিস্সকানি, অৰিযঞাণং লোকুত্তৰং. তম্পি পন চতুক্কিন্দ্ৰিযনিস্সিতং কত্ৱা মিস্সকন্তি ভাজেতুং ৱট্টতি.

৩. সেখসুত্তৱণ্ণনা

৫২৩. ততিযে ন হেৱ খো কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি ন নামকাযেন ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি, ফুসিতুং পটিলভিতুং ন সক্কোতি. পঞ্ঞায চ অতিৱিজ্ঝ পস্সতীতি পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞায পন ‘‘উপৰি অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযং নাম অত্থী’’তি পজানাতি. অসেখভূমিযং ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞাযাতি পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞায ‘‘অৰহত্তফলিন্দ্ৰিযং নাম অত্থী’’তি পজানাতি. ন কুহিঞ্চি কিস্মিঞ্চীতি দ্ৱেপি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানেৱ, কিস্মিঞ্চি ভৱে ন উপ্পজ্জিস্সন্তীতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে পঞ্চিন্দ্ৰিযানি লোকুত্তৰানি, ছ লোকিকানি ৱট্টনিস্সিতানেৱ কথিতানি.

৪-৫. পদসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫২৪-৫২৫. চতুত্থে যানি কানিচি পদানি বোধায সংৱত্তন্তীতি যানি কানিচি ধম্মপদানি, যে কেচি ধম্মকোট্ঠাসা, বুজ্ঝনত্থায সংৱত্তন্তি. পঞ্চমং উত্তানমেৱ.

৬-৭. পতিট্ঠিতসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫২৬-৫২৭. ছট্ঠে চিত্তং ৰক্খতি আসৱেসু চ সাসৱেসু চ ধম্মেসূতি তেভূমকধম্মে আৰব্ভ আসৱুপ্পত্তিং ৱাৰেন্তো আসৱেসু চ সাসৱেসু চ ধম্মেসু চিত্তং ৰক্খতি নাম. সত্তমং উত্তানমেৱ.

৮. সূকৰখতসুত্তৱণ্ণনা

৫২৮. অট্ঠমে সূকৰখতাযন্তি সূকৰখতলেণে. কস্সপবুদ্ধকালে কিৰ তং লেণং একস্মিং বুদ্ধন্তৰে পথৱিযা ৱড্ঢমানায অন্তোভূমিগতং জাতং. অথেকদিৱসং একো সূকৰো তস্স ছদনপৰিযন্তসমীপে পংসুং খণি. দেৱে ৱুট্ঠে পংসু ধোতা, ছদনপৰিযন্তো পাকটো অহোসি. একো ৱনচৰকো দিস্ৱা ‘‘পুব্বে সীলৱন্তেহি পৰিভুত্তট্ঠানেন ভৱিতব্বং, পটিজগ্গিস্সামি ন’’ন্তি সমন্ততো পংসুং অপনেত্ৱা লেণং সোধেত্ৱা কুটিপৰিক্খেপং কত্ৱা দ্ৱাৰৱাতপানং যোজেত্ৱা সুপৰিনিট্ঠিতসুধাকম্মচিত্তকম্মং ৰজতপট্টসদিসায ৱালিকায সন্থৰিতং পৰিৱেণং কত্ৱা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা ভগৱতো ৱসনত্থায অদাসি, লেণং গম্ভীৰং অহোসি ওতৰিত্ৱা আৰুহিতব্বং. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. পৰমনিপচ্চকাৰন্তি ভাৱনপুংসকং, পৰমনিপচ্চকাৰী হুত্ৱা পৱত্তমানো পৱত্ততীতি ৱুত্তং হোতি. অনুত্তৰং যোগক্খেমন্তি অৰহত্তং. সপ্পতিস্সোতি সজেট্ঠকো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

সূকৰখতৱগ্গো ছট্ঠো.

৭. বোধিপক্খিযৱগ্গো

৫৩১-৬৫০. সত্তমৱগ্গে সত্ত ফলানি পুব্বভাগানি, তেসং হেট্ঠা দ্ৱে ফলানি আদিং কত্ৱা মিস্সকানি. সেসমেত্থ ইতো পৰঞ্চ সব্বং উত্তানমেৱাতি.

ইন্দ্ৰিযসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.