৩. ধাতুসংযুত্তং
১. নানত্তৱগ্গো
১.ধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮৫. ধাতুসংযুত্তস্স পঠমে নিস্সত্তট্ঠসুঞ্ঞতট্ঠসঙ্খাতেন সভাৱট্ঠেন ধাতূতি লদ্ধনামানং ধম্মানং নানাসভাৱো ধাতুনানত্তং. চক্খুধাতূতিআদীসু চক্খুপসাদো চক্খুধাতু, ৰূপাৰম্মণং ৰূপধাতু, চক্খুপসাদৱত্থুকং চিত্তং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু. সোতপসাদো সোতধাতু, সদ্দাৰম্মণং সদ্দধাতু, সোতপসাদৱত্থুকং চিত্তং সোতৱিঞ্ঞাণধাতু. ঘানপসাদো ঘানধাতু, গন্ধাৰম্মণং গন্ধধাতু, ঘানপসাদৱত্থুকং চিত্তং ঘানৱিঞ্ঞাণধাতু. জিৱ্হাপসাদো জিৱ্হাধাতু, ৰসাৰম্মণং ৰসধাতু, জিৱ্হাপসাদৱত্থুকং চিত্তং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণধাতু. কাযপসাদো কাযধাতু, ফোট্ঠব্বাৰম্মণং ফোট্ঠব্বধাতু, কাযপসাদৱত্থুকং চিত্তং কাযৱিঞ্ঞাণধাতু. তিস্সো মনোধাতুযো মনোধাতু, ৱেদনাদযো তযো খন্ধা সুখুমৰূপানি নিব্বানঞ্চ ধম্মধাতু, সব্বম্পি মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি. এত্থ চ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, অৱসানে দ্ৱে চতুভূমিকাতি. পঠমং.
২. ফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮৬. দুতিযে উপ্পজ্জতি ফস্সনানত্তন্তি নানাসভাৱো ফস্সো উপ্পজ্জতি. তত্থ চক্খুসম্ফস্সাদযো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসম্পযুত্তা, মনোসম্ফস্সো মনোদ্ৱাৰে পঠমজৱনসম্পযুত্তো, তস্মা. মনোধাতুং পটিচ্চাতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং কিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুং পটিচ্চ পঠমজৱনসম্ফস্সো উপ্পজ্জতীতি অযমেত্থ অত্থো. দুতিযং.
৩. নোফস্সনানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮৭. ততিযে নো মনোসম্ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি মনোধাতূতি মনোদ্ৱাৰে পঠমজৱনসম্পযুত্তং ফস্সং পটিচ্চ আৱজ্জনকিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতু নো উপ্পজ্জতীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ততিযং.
৪. ৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮৮. চতুত্থে চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনাতি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুতো পট্ঠায সব্বাপি তস্মিং দ্ৱাৰে ৱেদনা ৱত্তেয্যুং, নিব্বত্তিফাসুকত্থং পন অনন্তৰং সম্পটিচ্ছনৱেদনমেৱ গহেতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তং. মনোসম্ফস্সং পটিচ্চাতি মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনসম্ফস্সং পটিচ্চ পঠমজৱনৱেদনা, পঠমজৱনসম্ফস্সং পটিচ্চ দুতিযজৱনৱেদনাতি অযমধিপ্পাযো. চতুত্থং.
৫. দুতিযৱেদনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৮৯. পঞ্চমে ততিযচতুত্থেসু ৱুত্তনযাৱ একতো কত্ৱা দেসিতাতি. ইতি দুতিযাদীসু চতূসু সুত্তেসু মনোধাতুং মনোধাতূতি অগহেত্ৱা মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং মনোধাতূতি গহিতং. সব্বানি চেতানি তথা তথা কথিতে বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযেন দেসিতানি. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. পঞ্চমং.
৬. বাহিৰধাতুনানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৯০. ছট্ঠে পন পঞ্চ ধাতুযো কামাৱচৰা, ধম্মধাতু চতুভূমিকাতি. ছট্ঠং.
৭. সঞ্ঞানানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৯১. সত্তমে ৰূপধাতূতি আপাথে পতিতং অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা সাটকৱেঠনাদিৱত্থুকং ৰূপাৰম্মণং. ৰূপসঞ্ঞাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা সঞ্ঞা. ৰূপসঙ্কপ্পোতি সম্পটিচ্ছনাদীহি তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তো সঙ্কপ্পো. ৰূপচ্ছন্দোতি ৰূপে ছন্দিকতট্ঠেন ছন্দো. ৰূপপৰিড়াহোতি ৰূপে অনুডহনট্ঠেন পৰিড়াহো. ৰূপপৰিযেসনাতি পৰিড়াহে উপ্পন্নে সন্দিট্ঠসম্ভত্তে গহেত্ৱা তস্স ৰূপস্স পটিলাভত্থায পৰিযেসনা. এত্থ চ সঞ্ঞাসঙ্কপ্পছন্দা একজৱনৱাৰেপি নানাজৱনৱাৰেপি লব্ভন্তি, পৰিড়াহপৰিযেসনা পন নানাজৱনৱাৰেযেৱ লব্ভন্তীতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ধাতুনানত্তন্তি এত্থ চ এৱং ৰূপাদিনানাসভাৱং ধাতুং পটিচ্চ ৰূপসঞ্ঞাদিনানাসভাৱসঞ্ঞা উপ্পজ্জতীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সত্তমং.
৮. নোপৰিযেসনানানত্তসুত্তৱণ্ণনা
৯২. অট্ঠমে নো ধম্মপৰিযেসনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ধম্মপৰিড়াহোতি এৱং আগতং পটিসেধমত্তমেৱ নানং. অট্ঠমং.
৯. বাহিৰফস্সনানত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা
৯৩-৯৪. নৱমে উপ্পজ্জতি ৰূপসঞ্ঞাতি ৱুত্তপ্পকাৰে আৰম্মণে উপ্পজ্জতি সঞ্ঞা. ৰূপসঙ্কপ্পোতি তস্মিংযেৱ আৰম্মণে তীহি চিত্তেহি সম্পযুত্তসঙ্কপ্পো. ৰূপসম্ফস্সোতি তদেৱাৰম্মণং ফুসমানো ফস্সো. ৱেদনাতি তদেৱ আৰম্মণং অনুভৱমানা ৱেদনা. ছন্দাদযো ৱুত্তনযাৱ. ৰূপলাভোতি পৰিযেসিত্ৱা লদ্ধং সহ তণ্হায আৰম্মণং ‘‘ৰূপলাভো’’তি ৱুত্তং. অযং তাৱ সব্বসঙ্গাহিকনযো একস্মিং যেৱাৰম্মণে সব্বধম্মানং উপ্পত্তিৱসেন ৱুত্তো. অপৰো আগন্তুকাৰম্মণমিস্সকো হোতি – ৰূপসঞ্ঞা ৰূপসঙ্কপ্পো ফস্সো ৱেদনাতি ইমে তাৱ চত্তাৰো ধম্মা ধুৱপৰিভোগে নিবদ্ধাৰম্মণে হোন্তি. নিবদ্ধাৰম্মণঞ্হি ইট্ঠং কন্তং মনাপং পিযং যংকিঞ্চি ৱিয উপট্ঠাতি, আগন্তুকাৰম্মণং পন যংকিঞ্চি সমানম্পি খোভেত্ৱা তিট্ঠতি.
তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ অমচ্চপুত্তো গামিযেহি পৰিৱাৰিতো গামমজ্ঝে ঠত্ৱা কম্মং কৰোতি. তস্মিঞ্চস্স সমযে উপাসিকা নদিং গন্ত্ৱা ন্হত্ৱা অলঙ্কতপটিযত্তা ধাতিগণপৰিৱুতা গেহং গচ্ছতি. সো দূৰতো দিস্ৱা ‘‘আগন্তুকমাতুগামো ভৱিস্সতী’’তি সঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘গচ্ছ, ভণে জানাহি, কা এসা’’তি পুৰিসং পেসেসি. সো গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা পচ্চাগতো, ‘‘কা এসা’’তি পুট্ঠো যথাসভাৱং আৰোচেসি. এৱং আগন্তুকাৰম্মণং খোভেতি. তস্মিং উপ্পন্নো ছন্দো ৰূপছন্দো নাম, তদেৱ আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নো পৰিড়াহো ৰূপপৰিড়াহো নাম, সহাযে গণ্হিত্ৱা তস্স পৰিযেসনং ৰূপপৰিযেসনা নাম, পৰিযেসিত্ৱা লদ্ধং সহ তণ্হায আৰম্মণং ৰূপলাভো নাম.
উৰুৱল্লিযৱাসী চূড়তিস্সত্থেৰো পনাহ – ‘‘কিঞ্চাপি ভগৱতা ফস্সৱেদনা পাড়িযা মজ্ঝে গহিতা, পাড়িং পন পৰিৱট্টেত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰে আৰম্মণে উপ্পন্না সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা, তস্মিংযেৱ সঙ্কপ্পো ৰূপসঙ্কপ্পো তস্মিং ছন্দো ৰূপচ্ছন্দো, তস্মিং পৰিড়াহো ৰূপপৰিড়াহো, তস্মিং পৰিযেসনা ৰূপপৰিযেসনা, পৰিযেসিত্ৱা লদ্ধং সহ তণ্হায আৰম্মণং ৰূপলাভো. এৱং লদ্ধাৰম্মণে পন ফুসনং ফস্সো, অনুভৱনং ৱেদনা. ৰূপসম্ফস্সো ৰূপসম্ফস্সজা ৱেদনাতি ইদং দ্ৱযং লব্ভতী’’তি. অপৰম্পি অৱিভূতৱাৰং নাম গণ্হন্তি. আৰম্মণঞ্হি সাণিপাকাৰেহি ৱা পৰিক্খিত্তং তিণপণ্ণাদীহি ৱা পটিচ্ছন্নং হোতি, তং ‘‘উপড্ঢং দিট্ঠং মে আৰম্মণং, সুট্ঠু নং পস্সিস্সামী’’তি ওলোকযতো তস্মিং আৰম্মণে উপ্পন্না সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা নাম. তস্মিংযেৱ উপ্পন্না সঙ্কপ্পাদযো ৰূপসঙ্কপ্পাদযো নামাতি ৱেদিতব্বা. এত্থাপি চ সঞ্ঞাসঙ্কপ্পফস্সৱেদনাছন্দা একজৱনৱাৰেপি নানাজৱনৱাৰেপি লব্ভন্তি, পৰিড়াহপৰিযেসনালাভা নানাজৱনৱাৰেযেৱাতি. দসমং উত্তানমেৱাতি. নৱমদসমানি.
নানত্তৱগ্গো পঠমো.
২. দুতিযৱগ্গো
১. সত্তধাতুসুত্তৱণ্ণনা
৯৫. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে আভাধাতূতি আলোকধাতু. আলোকস্সপি আলোককসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা উপ্পন্নজ্ঝানস্সাপীতি সহাৰম্মণস্স ঝানস্স এতং নামং. সুভধাতূতি সুভকসিণে উপ্পন্নজ্ঝানৱসেন সহাৰম্মণজ্ঝানমেৱ. আকাসানঞ্চাযতনমেৱ আকাসানঞ্চাযতনধাতু. সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধোৱ সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধধাতু. ইতি ভগৱা অনুসন্ধিকুসলস্স ভিক্খুনো তত্থ নিসীদিত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিতুকামস্স ওকাসং দেন্তো দেসনং নিট্ঠাপেসি.
অন্ধকাৰং পটিচ্চাতি অন্ধকাৰো হি আলোকেন পৰিচ্ছিন্নো, আলোকোপি অন্ধকাৰেন. অন্ধকাৰেন হি সো পাকটো হোতি. তস্মা ‘‘অন্ধকাৰং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. অসুভং পটিচ্চাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অসুভঞ্হি সুভেন, সুভঞ্চ অসুভেন পৰিচ্ছিন্নং, অসুভে সতি সুভং পঞ্ঞাযতি, তস্মা এৱমাহ. ৰূপং পটিচ্চাতি ৰূপাৱচৰসমাপত্তিং পটিচ্চ. ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযা হি সতি আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তি নাম হোতি ৰূপসমতিক্কমো ৱা, তস্মা এৱমাহ. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনধাতুআদীসুপি এসেৱ নযো. নিৰোধং পটিচ্চাতি চতুন্নং খন্ধানং পটিসঙ্খাঅপ্পৱত্তিং পটিচ্চ. খন্ধনিৰোধঞ্হি পটিচ্চ নিৰোধসমাপত্তি নাম পঞ্ঞাযতি, ন খন্ধপৱত্তিং, তস্মা এৱমাহ. এত্থ চ চতুন্নং খন্ধানং নিৰোধোৱ নিৰোধসমাপত্তীতি ৱেদিতব্বো.
কথং সমাপত্তি পত্তব্বাতি কথং সমাপত্তিযো কীদিসা সমাপত্তিযো নাম হুত্ৱা পত্তব্বাতি? সঞ্ঞাসমাপত্তি পত্তব্বাতি সঞ্ঞায অত্থিভাৱেন সঞ্ঞাসমাপত্তিযো সঞ্ঞাসমাপত্তিযো নাম হুত্ৱা পত্তব্বা. সঙ্খাৰাৱসেসসমাপত্তি পত্তব্বাতি সুখুমসঙ্খাৰানং অৱসিট্ঠতায সঙ্খাৰাৱসেসসমাপত্তি নাম হুত্ৱা পত্তব্বা. নিৰোধসমাপত্তি পত্তব্বাতি নিৰোধোৱ নিৰোধসমাপত্তি নিৰোধসমাপত্তি নাম হুত্ৱা পত্তব্বাতি অত্থো. পঠমং.
২. সনিদানসুত্তৱণ্ণনা
৯৬. দুতিযে সনিদানন্তি ভাৱনপুংসকমেতং, সনিদানো সপচ্চযো হুত্ৱা উপ্পজ্জতীতি অত্থো. কামধাতুং, ভিক্খৱে, পটিচ্চাতি এত্থ কামৱিতক্কোপি কামধাতু কামাৱচৰধম্মাপি, ৱিসেসতো সব্বাকুসলম্পি. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা কামধাতু? কামপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পো অপ্পনা ব্যপ্পনা চেতসো অভিনিৰোপনা মিচ্ছাসঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি কামধাতু. হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং পৰিযন্তং কৰিত্ৱা উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱে অন্তোকৰিত্ৱা যং এতস্মিং অন্তৰে এত্থাৱচৰা এত্থ পৰিযাপন্না খন্ধধাতুআযতনা ৰূপা ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং, অযং ৱুচ্চতি কামধাতু. সব্বেপি অকুসলা ধম্মা কামধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
এত্থ সব্বসঙ্গাহিকা অসম্ভিন্নাতি দ্ৱে কথা হোন্তি. কথং? কামধাতুগ্গহণেন হি ব্যাপাদধাতুৱিহিংসাধাতুযো গহিতা হোন্তীতি অযং সব্বসঙ্গাহিকা. তাসং পন দ্ৱিন্নং ধাতূনং ৱিসুং আগতত্তা সেসধম্মা কামধাতূতি অযং অসম্ভিন্নকথা. অযমিধ গহেতব্বা ইমং কামধাতুং আৰম্মণৱসেন ৱা সম্পযোগৱসেন ৱা পটিচ্চ কামসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. কামসঞ্ঞং পটিচ্চাতি কামসঞ্ঞং পন সম্পযোগৱসেন ৱা উপনিস্সযৱসেন ৱা পটিচ্চ কামসঙ্কপ্পো নাম উপ্পজ্জতি. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. তীহি ঠানেহীতি তীহি কাৰণেহি. মিচ্ছা পটিপজ্জতীতি অযাথাৱপটিপদং অনিয্যানিকপটিপদং পটিপজ্জতি.
ব্যাপাদধাতুং, ভিক্খৱেতি এত্থ ব্যাপাদৱিতক্কোপি ব্যাপাদধাতু ব্যাপাদোপি. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা ব্যাপাদধাতু? ব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… অযং ৱুচ্চতি ব্যাপাদধাতু. দসসু আঘাতৱত্থূসু চিত্তস্স আঘাতো পটিৱিৰোধো কোপো পকোপো…পে… অনত্তমনতা চিত্তস্স, অযং ৱুচ্চতি ব্যাপাদধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
ইমং ব্যাপাদধাতুং সহজাতপচ্চযাদিৱসেন পটিচ্চ ব্যাপাদসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসং পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
ৱিহিংসাধাতুং, ভিক্খৱেতি এত্থ ৱিহিংসাৱিতক্কোপি ৱিহিংসাধাতু ৱিহিংসাপি. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা ৱিহিংসাধাতু? ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… অযং ৱুচ্চতি ৱিহিংসাধাতু. ইধেকচ্চো পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা ৰজ্জুযা ৱা অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন ৱা সত্তে ৱিহেঠেতি. যা এৱৰূপা হেঠনা ৱিহেঠনা হিংসনা ৱিহিংসনা ৰোসনা পৰূপঘাতো, অযং ৱুচ্চতি ৱিহিংসাধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
ইমং ৱিহিংসাধাতুং সহজাতপচ্চযাদিৱসেন পটিচ্চ ৱিহিংসাসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসমিধাপি পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তিণদাযেতি তিণগহনে অৰঞ্ঞে. অনযব্যসনন্তি অৱুড্ঢিং ৱিনাসং. এৱমেৱ খোতি এত্থ সুক্খতিণদাযো ৱিয আৰম্মণং দট্ঠব্বং, তিণুক্কা ৱিয অকুসলসঞ্ঞা, তিণকট্ঠনিস্সিতা পাণা ৱিয ইমে সত্তা. যথা সুক্খতিণদাযে ঠপিতং তিণুক্কং খিপ্পং ৱাযমিত্ৱা অনিব্বাপেন্তস্স তে পাণা অনযব্যসনং পাপুণন্তি. এৱমেৱ যে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা উপ্পন্নং অকুসলসঞ্ঞং ৱিক্খম্ভনতদঙ্গসমুচ্ছেদপ্পহানেহি নপ্পজহন্তি, তে দুক্খং ৱিহৰন্তি.
ৱিসমগতন্তি ৰাগৱিসমাদীনি অনুগতং অকুসলসঞ্ঞং. ন খিপ্পমেৱ পজহতীতি ৱিক্খম্ভনাদিৱসেন সীঘং নপ্পজহতি. ন ৱিনোদেতীতি ন নীহৰতি. ন ব্যন্তীকৰোতীতি ভঙ্গমত্তম্পি অনৱসেসেন্তো ন ৱিগতন্তং কৰোতি. ন অনভাৱং গমেতীতি ন অনুঅভাৱং গমেতি. এৱং সব্বপদেসু ন – কাৰো আহৰিতব্বো. পাটিকঙ্খাতি পাটিকঙ্খিতব্বা ইচ্ছিতব্বা.
নেক্খম্মধাতুং, ভিক্খৱেতি এত্থ নেক্খম্মৱিতক্কোপি নেক্খম্মধাতু সব্বেপি কুসলা ধম্মা. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা নেক্খম্মধাতু? নেক্খম্মপটিসংযুত্তো তক্কো ৱিতক্কো…পে… সম্মাসঙ্কপ্পো, অযং ৱুচ্চতি নেক্খম্মধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
ইধাপি দুৱিধা কথা. নেক্খম্মধাতুগ্গহণেন হি ইতৰাপি দ্ৱে ধাতুযো গহণং গচ্ছন্তি কুসলধম্মপৰিযাপন্নত্তা, অযং সব্বসঙ্গাহিকা. তা পন ধাতুযো ৱিসুং দীপেতব্বাতি তা ঠপেত্ৱা সেসা সব্বকুসলা নেক্খম্মধাতূতি অযং অসম্ভিন্না. ইমং নেক্খম্মধাতুং সহজাতাদিপচ্চযৱসেন পটিচ্চ নেক্খম্মসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সঞ্ঞাদীনি পটিচ্চ ৱিতক্কাদযো যথানুৰূপং.
অব্যাপাদধাতুং, ভিক্খৱেতি এত্থ অব্যাপাদৱিতক্কোপি অব্যাপাদধাতু অব্যাপাদোপি. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা অব্যাপাদধাতু? অব্যাপাদপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৱুচ্চতি অব্যাপাদধাতু. যা সত্তেসু মেত্তি মেত্তাযনা মেত্তাযিতত্তং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, অযং ৱুচ্চতি অব্যাপাদধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
ইমং অব্যাপাদধাতুং পটিচ্চ ৱুত্তনযেনেৱ অব্যাপাদসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি.
অৱিহিংসাধাতুং, ভিক্খৱেতি এত্থাপি অৱিহিংসাৱিতক্কোপি অৱিহিংসাধাতু কৰুণাপি. যথাহ –
‘‘তত্থ কতমা অৱিহিংসাধাতু? অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো তক্কো…পে… অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসাধাতু. যা সত্তেসু কৰুণা কৰুণাযনা কৰুণাযিতত্তং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি, অযং ৱুচ্চতি অৱিহিংসাধাতূ’’তি (ৱিভ. ১৮২).
ইমং অৱিহিংসাধাতুং পটিচ্চ ৱুত্তনযেনেৱ অৱিহিংসাসঞ্ঞা নাম উপ্পজ্জতি. সেসং সব্বত্থ ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. দুতিযং.
৩. গিঞ্জকাৱসথসুত্তৱণ্ণনা
৯৭. ততিযে ধাতুং, ভিক্খৱেতি ইতো পট্ঠায অজ্ঝাসযং ধাতূতি দীপেতি. উপ্পজ্জতি সঞ্ঞাতি অজ্ঝাসযং পটিচ্চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, ৱিতক্কো উপ্পজ্জতীতি. ইধাপি ‘‘কচ্চানো পঞ্হং পুচ্ছিস্সতী’’তি তস্স ওকাসদানত্থং এত্তাৱতাৱ দেসনং নিট্ঠাপেসি. অসম্মাসম্বুদ্ধেসূতি ছসু সত্থাৰেসু. সম্মাসম্বুদ্ধাতি মযমস্ম সম্মাসম্বুদ্ধাতি. কিং পটিচ্চ পঞ্ঞাযতীতি কিস্মিং সতি হোতীতি? সত্থাৰানং উপ্পন্নং দিট্ঠিং পুচ্ছতি. অসম্মাসম্বুদ্ধেসু তেসু সম্মাসম্বুদ্ধা এতেতি এৱং উপ্পন্নং তিত্থিযসাৱকানম্পি দিট্ঠিং পুচ্ছতিযেৱ.
ইদানি যস্মা তেসং অৱিজ্জাধাতুং পটিচ্চ সা দিট্ঠি হোতি, অৱিজ্জাধাতু চ নাম মহতী ধাতু, তস্মা মহতিং ধাতুং পটিচ্চ তস্সা উপ্পত্তিং দীপেন্তো মহতী খো এসাতিআদিমাহ. হীনং, কচ্চান, ধাতুং পটিচ্চাতি হীনং অজ্ঝাসযং পটিচ্চ. পণিধীতি চিত্তট্ঠপনং. সা পনেসা ইত্থিভাৱং ৱা মক্কটাদিতিৰচ্ছানভাৱং ৱা পত্থেন্তস্স উপ্পজ্জতি. হীনো পুগ্গলোতি যস্সেতে হীনা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, সব্বো সো পুগ্গলোপি হীনো নাম. হীনা ৱাচাতি যা তস্স ৱাচা, সাপি হীনা. হীনং আচিক্খতীতি সো আচিক্খন্তোপি হীনমেৱ আচিক্খতি, দেসেন্তোপি হীনমেৱ দেসেতীতি সব্বপদানি যোজেতব্বানি. উপপত্তীতি দ্ৱে উপপত্তিযো পটিলাভো চ নিব্বত্তি চ. নিব্বত্তি হীনকুলাদিৱসেন ৱেদিতব্বা, পটিলাভো চিত্তুপ্পাদক্খণে হীনত্তিকৱসেন. কথং? তস্স হি পঞ্চসু নীচকুলেসু উপ্পজ্জনতো হীনা নিব্বত্তি, ৱেস্সসুদ্দকুলেসু উপ্পজ্জনতো মজ্ঝিমা, খত্তিযব্ৰাহ্মণকুলেসু উপ্পজ্জনতো পণীতা. দ্ৱাদসাকুসলচিত্তুপ্পাদানং পন পটিলাভতো হীনো পটিলাভো, তেভূমকধম্মানং পটিলাভতো মজ্ঝিমো, নৱলোকুত্তৰধম্মানং পটিলাভতো পণীতো. ইমস্মিং পন ঠানে নিব্বত্তিযেৱ অধিপ্পেতাতি. ততিযং.
৪. হীনাধিমুত্তিকসুত্তৱণ্ণনা
৯৮. চতুত্থে সংসন্দন্তীতি একতো হোন্তি. সমেন্তীতি সমাগচ্ছন্তি, নিৰন্তৰা হোন্তি. হীনাধিমুত্তিকাতি হীনজ্ঝাসযা. কল্যাণাধিমুত্তিকাতি কল্যাণজ্ঝাসযা. চতুত্থং.
৫. চঙ্কমসুত্তৱণ্ণনা
৯৯. পঞ্চমে পস্সথ নোতি পস্সথ নু. সব্বে খো এতেতি সাৰিপুত্তত্থেৰো ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং মহাপঞ্ঞানং যদিদং সাৰিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৮৯) মহাপঞ্ঞেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘খন্ধন্তৰং ধাত্ৱন্তৰং আযতনন্তৰং সতিপট্ঠানবোধিপক্খিযধম্মন্তৰং তিলক্খণাহতং গম্ভীৰং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামা’’তি মহাপঞ্ঞাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং পথৱিং পত্থৰেন্তো ৱিয সিনেৰুপাদতো ৱালিকং উদ্ধৰন্তো ৱিয চক্কৱাড়পব্বতং ভিন্দন্তো ৱিয সিনেৰুং উক্খিপন্তো ৱিয আকাসং ৱিত্থাৰেন্তো ৱিয চন্দিমসূৰিযে উট্ঠাপেন্তো ৱিয চ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মহাপঞ্ঞা’’তি.
মহামোগ্গল্লানোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইদ্ধিমন্তানং যদিদং মহামোগ্গল্লানো’’তি ইদ্ধিমন্তেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘পৰিকম্মং আনিসংসং অধিট্ঠানং ৱিকুব্বনং পুচ্ছিস্সামা’’তি ইদ্ধিমন্তোৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং ৱুত্তনযেনেৱ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ মহিদ্ধিকা’’তি.
মহাকস্সপোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধুতৱাদানং যদিদং মহাকস্সপো’’তি ধুতৱাদেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘ধুতঙ্গপৰিহাৰং আনিসংসং সমোধানং অধিট্ঠানং ভেদং পুচ্ছিস্সামা’’তি ধুতৱাদাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং তথেৱ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং ব্যাকৰোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ধুতৱাদা’’তি.
অনুৰুদ্ধত্থেৰোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং দিব্বচক্খুকানং যদিদং অনুৰুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৯২) দিব্বচক্খুকেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘দিব্বচক্খুস্স পৰিকম্মং আনিসংসং উপক্কিলেসং পুচ্ছিস্সামা’’তি দিব্বচক্খুকাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং তথেৱ পুচ্ছিতপুচ্ছিতং কথেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ দিব্বচক্খুকা’’তি.
পুণ্ণত্থেৰোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ধম্মকথিকানং যদিদং পুণ্ণো মন্তাণিপুত্তো’’তি (অ. নি. ১.১৯৬) ধম্মকথিকেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘ধম্মকথায সঙ্খেপৱিত্থাৰগম্ভীৰুত্তানৱিচিত্ৰকথাদীসু তং তং আকাৰং পুচ্ছিস্সামা’’তি ধম্মকথিকাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং ‘‘আৱুসো, ধম্মকথিকেন নাম আদিতো পৰিসং ৱণ্ণেতুং ৱট্টতি, মজ্ঝে সুঞ্ঞতং পকাসেতুং, অন্তে চতুসচ্চৱসেন কূটং গণ্হিতু’’ন্তি এৱং তং তং ধম্মকথানযং আচিক্খতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ধম্মকথিকা’’তি.
উপালিত্থেৰোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৱিনযধৰানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২২৮) ৱিনযধৰেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘গৰুকলহুকং সতেকিচ্ছঅতেকিচ্ছং আপত্তানাপত্তিং পুচ্ছিস্সামা’’তি ৱিনযধৰাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং পুচ্ছিতপুচ্ছিতং তথেৱ কথেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ৱিনযধৰা’’তি.
আনন্দত্থেৰোপি ভগৱতা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২২৩) বহুস্সুতেসু এতদগ্গে ঠপিতো. ইতি নং ‘‘দসৱিধং ব্যঞ্জনবুদ্ধিং অট্ঠুপ্পত্তিং অনুসন্ধিং পুব্বাপৰং পুচ্ছিস্সামা’’তি বহুস্সুতাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং ‘‘ইদং এৱং ৱত্তব্বং, ইদং এৱং গহেতব্ব’’ন্তি সব্বং কথেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ বহুস্সুতা’’তি.
দেৱদত্তো পন পাপিচ্ছো ইচ্ছাপকতো, তেন নং ‘‘কুলসঙ্গণ্হনপৰিহাৰং নানপ্পকাৰকং কোহঞ্ঞতং পুচ্ছিস্সামা’’তি পাপিচ্ছাৱ পৰিৱাৰেন্তি. সোপি তেসং তং তং নিযামং আচিক্খতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বে খো এতে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ পাপিচ্ছা’’তি.
কস্মা পনেতে অৱিদূৰে চঙ্কমিংসূতি. ‘‘দেৱদত্তো সত্থৰি পদুট্ঠচিত্তো অনত্থম্পি কাতুং উপক্কমেয্যা’’তি আৰক্খগ্গহণত্থং. অথ দেৱদত্তো কস্মা চঙ্কমীতি? ‘‘অকাৰকো অযং, যদি কাৰকো ভৱেয্য, ন ইধ আগচ্ছেয্যা’’তি অত্তনো কতদোসপটিচ্ছাদনত্থং. কিং পন দেৱদত্তো ভগৱতো অনত্থং কাতুং সমত্থো, ভগৱতো ৱা আৰক্খকিচ্চং অত্থীতি? নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৱকাসো, যং তথাগতো পৰূপক্কমেন পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি (চূড়ৱ. ৩৪১). ভিক্খূ পন সত্থৰি গাৰৱেন আগতা. তেনেৱ ভগৱা এৱং ৱত্ৱা ‘‘ৱিস্সজ্জেহি, আনন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি ৱিস্সজ্জাপেসি. পঞ্চমং.
৬. সগাথাসুত্তৱণ্ণনা
১০০. ছট্ঠে গূথো গূথেন সংসন্দতি সমেতীতি সমুদ্দন্তৰে জনপদন্তৰে চক্কৱাড়ন্তৰে ঠিতোপি ৱণ্ণেনপি গন্ধেনপি ৰসেনপি নানত্তং অনুপগচ্ছন্তো সংসন্দতি সমেতি, একসদিসোৱ হোতি নিৰন্তৰো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন অনিট্ঠউপমা হীনজ্ঝাসযানং হীনঅজ্ঝাসযস্স সৰিক্খভাৱদস্সনত্থং আহটা, খীৰাদিৱিসিট্ঠোপমা কল্যাণজ্ঝাসযানং অজ্ঝাসযস্স সৰিক্খভাৱদস্সনত্থং.
সংসগ্গাতি দস্সনসৱনসংসগ্গাদিৱত্থুকেন তণ্হাস্নেহেন. ৱনথো জাতোতি কিলেসৱনং জাতং. অসংসগ্গেন ছিজ্জতীতি একতো ঠাননিসজ্জাদীনি অকৰোন্তস্স অসংসগ্গেন অদস্সনেন ছিজ্জতি. সাধুজীৱীতি পৰিসুদ্ধজীৱিতং জীৱমানো. সহাৱসেতি সহৱাসং ৱসেয্য. ছট্ঠং.
৭. অস্সদ্ধসংসন্দনসুত্তৱণ্ণনা
১০১. সত্তমে অস্সদ্ধা অস্সদ্ধেহীতিআদীসু বুদ্ধে ৱা ধম্মে ৱা সঙ্ঘে ৱা সদ্ধাৱিৰহিতা নিৰোজা নিৰসা পুগ্গলা সমুদ্দস্স ওৰিমতীৰে ঠিতা পাৰিমতীৰেপি ঠিতেহি অস্সদ্ধেহি সদ্ধিং তায অস্সদ্ধতায একসদিসা নিৰন্তৰা হোন্তি. তথা অহিৰিকা ভিন্নমৰিযাদা অলজ্জিপুগ্গলা অহিৰিকেহি, অনোত্তপ্পিনো পাপকিৰিযায অভাযমানা অনোত্তপ্পীহি, অপ্পস্সুতা সুতৱিৰহিতা অপ্পস্সুতেহি, কুসীতা আলসিযপুগ্গলা কুসীতেহি, মুট্ঠস্সতিনো ভত্তনিক্খিত্তকাকমংসনিক্খিত্তসিঙ্গালসদিসা মুট্ঠস্সতীহি, দুপ্পঞ্ঞা খন্ধাদিপৰিচ্ছেদিকায পঞ্ঞায অভাৱেন নিপ্পঞ্ঞা তাদিসেহেৱ দুপ্পঞ্ঞেহি, সদ্ধাসম্পন্না চেতিযৱন্দনাদিকিচ্চপসুতা সদ্ধেহি, হিৰিমনা লজ্জিপুগ্গলা হিৰিমনেহি, ওত্তপ্পিনো পাপভীৰুকা ওত্তপ্পীহি, বহুস্সুতা সুতধৰা আগমধৰা তন্তিপালকা ৱংসানুৰক্খকা বহুস্সুতেহি, আৰদ্ধৱীৰিযা পৰিপুণ্ণপৰক্কমা আৰদ্ধৱীৰিযেহি, উপট্ঠিতস্সতী সব্বকিচ্চপৰিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতা উপট্ঠিতস্সতীহি, পঞ্ঞৱন্তো মহাপঞ্ঞেহি ৱজিৰূপমঞাণেহি পঞ্ঞৱন্তেহি সদ্ধিং দূৰে ঠিতাপি তায পঞ্ঞাসম্পত্তিযা সংসন্দন্তি সমেন্তি. সত্তমং.
৮-১২. অস্সদ্ধমূলকসুত্তাদিৱণ্ণনা
১০২-১০৬. অট্ঠমাদীনি তেযেৱ অস্সদ্ধাদিধম্মে তিকৱসেন কত্ৱা দেসিতানি. তত্থ অট্ঠমে অস্সদ্ধাদিমূলকা কণ্হপক্খসুক্কপক্খৱসেন পঞ্চ তিকা ৱুত্তা, নৱমে অহিৰিকমূলকা চত্তাৰো. দসমে অনোত্তপ্পমূলকা তযো, একাদসমে অপ্পস্সুতমূলকা দ্ৱে, দ্ৱাদসমে কুসীতমূলকো একো তিকো ৱুত্তোতি সব্বেপি পঞ্চসু সুত্তন্তেসু পন্নৰস তিকা হোন্তি. পন্নৰস চেতে সুত্তন্তাতিপি ৱদন্তি. অযং তিকপেয্যালো নাম. অট্ঠমাদীনি.
দুতিযো ৱগ্গো.
৩. কম্মপথৱগ্গো
১-২. অসমাহিতসুত্তাদিৱণ্ণনা
১০৭-১০৮. ইতো পৰেসু পঠমং অস্সদ্ধাদিপঞ্চকৱসেন ৱুত্তং, তথা দুতিযং. পঠমে পন অসমাহিতপদং চতুত্থং, দুতিযে দুস্সীলপদং. এৱং ৱুচ্চমানে বুজ্ঝনকপুগ্গলানং অজ্ঝাসযেন হি এতানি ৱুত্তানি. এত্থ অসমাহিতাতি উপচাৰপ্পনাসমাধিৰহিতা. দুস্সীলাতি নিস্সীলা. পঠমদুতিযানি.
৩-৫. পঞ্চসিক্খাপদসুত্তাদিৱণ্ণনা
১০৯-১১১. ততিযং পঞ্চকম্মপথৱসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তং, চতুত্থং সত্তকম্মপথৱসেন, পঞ্চমং দসকম্মপথৱসেন. তত্থ ততিযে সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদট্ঠাযিনোতি সুৰামেৰযসঙ্খাতং মজ্জং যায পমাদচেতনায পিৱন্তি, সা ‘‘সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদো’’তি ৱুচ্চতি, তস্মিং তিট্ঠন্তীতি সুৰামেৰযমজ্জপ্পমাদট্ঠাযিনো. অযং তাৱেত্থ অসাধাৰণপদস্স অত্থো.
পঞ্চমে পাণং অতিপাতেন্তীতি পাণাতিপাতিনো, পাণঘাতিকাতি অত্থো. অদিন্নং আদিযন্তীতি অদিন্নাদাযিনো, পৰস্সহাৰিনোতি অত্থো. ৱত্থুকামেসু কিলেসকামেন মিচ্ছা চৰন্তীতি কামেসুমিচ্ছাচাৰিনো. মুসা ৱদন্তীতি মুসাৱাদিনো, পৰেসং অত্থভঞ্জকং তুচ্ছং অলিকং ৱাচং ভাসিতাৰোতি অত্থো. পিসুণা ৱাচা এতেসন্তি পিসুণৱাচা. মম্মচ্ছেদিকা ফৰুসা ৱাচা এতেসন্তি ফৰুসৱাচা. সম্ফং নিৰত্থকং ৱচনং পলপন্তীতি সম্ফপ্পলাপিনো. অভিজ্ঝাযন্তীতি অভিজ্ঝালুনো, পৰভণ্ডে লুব্ভনসীলাতি অত্থো. ব্যাপন্নং পূতিভূতং চিত্তমেতেসন্তি ব্যাপন্নচিত্তা. মিচ্ছা পাপিকা ৱিঞ্ঞুগৰহিতা এতেসং দিট্ঠীতি মিচ্ছাদিট্ঠিকা, কম্মপথপৰিযাপন্নায ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিৱত্থুকায মিচ্ছত্তপৰিযাপন্নায অনিয্যানিকদিট্ঠিযা সমন্নাগতাতি অত্থো. সম্মা সোভনা ৱিঞ্ঞুপসত্থা এতেসং দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠিকা, কম্মপথপৰিযাপন্নায ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিকায কম্মস্সকতদিট্ঠিযা সম্মত্তপৰিযাপন্নায মগ্গদিট্ঠিযা চ সমন্নাগতাতি অত্থো. ইদং তাৱেত্থ অনুত্তানানং পদানং পদৱণ্ণনামত্তং.
যো পন তেসং পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচাৰো মুসাৱাদো পিসুণৱাচা ফৰুসৱাচা সম্ফপ্পলাপো অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠীতি কণ্হপক্খে দসৱিধো অত্থো হোতি. তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো, পাণৱধো পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৱিৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায, পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততায. গুণৱন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানং পন সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জো, তিব্বতায মহাসাৱজ্জোতি ৱেদিতব্বো.
তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৱধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মৰণন্তি. ছ পযোগা সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৱৰো, ৱিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৱিত্থাৰিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, তস্মা তং ন ৱিত্থাৰযাম, অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপং. অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৱিনযট্ঠকথং (পাৰা. অট্ঠ. ১৭২) ওলোকেত্ৱা গহেতব্বো.
অদিন্নস্স আদানং অদিন্নাদানং, পৰস্সহৰণং থেয্যং চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো হোতি. তস্মিং পন পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পৰসন্তকে অপ্পসাৱজ্জং, পণীতে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুপণীততায. ৱত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৱত্থুস্মিং মহাসাৱজ্জং, তং তং গুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং.
তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পৰপৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হৰণন্তি. ছ পযোগা সাহত্থিকাদযোৱ. তে চ খো যথানুৰূপং থেয্যাৱহাৰো, পসয্হাৱহাৰো, পটিচ্ছন্নাৱহাৰো, পৰিকপ্পাৱহাৰো, কুসাৱহাৰোতি ইমেসং অৱহাৰানং ৱসেন পৱত্তাতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকাযং (পাৰা. অট্ঠ. ৯২) ৱুত্তো.
কামেসুমিচ্ছাচাৰোতি এত্থ পন কামেসূতি মেথুনসমাচাৰেসু. মিচ্ছাচাৰোতি একন্তনিন্দিতো লামকাচাৰো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচাৰো. তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম পুৰিসানং তাৱ মাতুৰক্খিতা পিতুৰক্খিতা মাতাপিতুৰক্খিতা ভাতুৰক্খিতা ভগিনিৰক্খিতা ঞাতিৰক্খিতা গোত্তৰক্খিতা ধম্মৰক্খিতা সাৰক্খা সপৰিদণ্ডাতি মাতুৰক্খিতাদযো দস, ধনক্কীতা ছন্দৱাসিনী ভোগৱাসিনী পটৱাসিনী ওদপত্তকিনী ওভতচুম্বটা দাসী চ ভৰিযা চ কম্মকাৰী চ ভৰিযা চ ধজাহটা মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৱীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৱিন্নং সাৰক্খসপৰিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৱাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুৰিসা. ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম. সো পনেস মিচ্ছাচাৰো সীলাদিগুণৰহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৱজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৱজ্জো. তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা – অগমনীযৱত্থু, তস্মিং সেৱনচিত্তং, সেৱনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপটিপত্তিঅধিৱাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৱ.
মুসাতি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জনকো ৱচীপযোগো কাযপ্পযোগো ৱা, ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদনকাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা, মুসাৱাদো. অপৰো নযো – মুসাতি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু. ৱাদোতি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি, তস্স অপ্পতায অপ্পসাৱজ্জো, মহন্ততায মহাসাৱজ্জো. অপি চ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায নত্থীতিআদিনযপ্পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, সক্খিনা হুত্ৱা অত্থভঞ্জনত্থং ৱুত্তো মহাসাৱজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৱা সপ্পিং ৱা লভিত্ৱা হসাধিপ্পাযেন ‘‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’’তি পূৰণকথানযেন পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো, অদিট্ঠংযেৱ পন ‘‘দিট্ঠ’’ন্তিআদিনা নযেন ৱদন্তানং মহাসাৱজ্জো. তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – অতথং ৱত্থু, ৱিসংৱাদনচিত্তং, তজ্জো ৱাযামো, পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকোৱ. সো কাযেন ৱা কাযপটিবদ্ধেন ৱা ৱাচায ৱা পৰৱিসংৱাদককিৰিযাকৰণে দট্ঠব্বো. তায চে কিৰিযায পৰো তমত্থং জানাতি, অযং কিৰিযাসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৱ মুসাৱাদকম্মুনা বজ্ঝতি.
পিসুণৱাচাতিআদীসু যায ৱাচায, যস্স তং ৱাচং ভাসতি, তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং, পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা পিসুণৱাচা. যায পন অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, যা ৱাচা সযম্পি ফৰুসা, নেৱ কণ্ণসুখা ন হদযঙ্গমা, অযং ফৰুসৱাচা. যেন পন সম্ফং পলপতি নিৰত্থকং, সো সম্ফপ্পলাপো. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৱাচাদিনামমেৱ লভতি. সা এৱ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.
তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পৰেসং ৱা ভেদায, অত্তনো পিযকম্যতায ৱা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৱাচা. সা যস্স ভেদং কৰোতি, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা. তস্সা চত্তাৰো সম্ভাৰা – ভিন্দিতব্বো পৰো, ইতি ইমে নানা ভৱিস্সন্তি, ৱিনা ভৱিস্সন্তীতি ভেদপুৰেক্খাৰতা, ইতি অহং পিযো ভৱিস্সামি ৱিস্সাসিকোতি পিযকম্যতা ৱা, তজ্জো ৱাযামো, তস্স তদত্থৱিজাননন্তি.
পৰস্স মম্মচ্ছেদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ফৰুসৱাচা. তস্সা আৱিভাৱত্থমিদং ৱত্থু – একো কিৰ দাৰকো মাতু ৱচনং অনাদিযিত্ৱা অৰঞ্ঞং গচ্ছতি. মাতা তং নিৱত্তেতুং অসক্কোন্তী, ‘‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৱ অৰঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দাৰকো, ‘‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি, তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি, তং হোতূ’’তি সচ্চকিৰিযং অকাসি. মহিংসী তত্থেৱ বদ্ধা ৱিয অট্ঠাসি. এৱং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি. মাতাপিতৰো হি কদাচি পুত্তকে এৱং ৱদন্তি – ‘‘চোৰা ৱো খণ্ডাখণ্ডিকং কৰোন্তূ’’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপৰি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচৰিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৱং ৱদন্তি – ‘‘কিং ইমে অহিৰিকা অনোত্তপ্পিনো চৰন্তি, নিদ্ধমথ নে’’তি. অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি, এৱং ৱচনসণ্হতায অফৰুসৱাচাপি ন হোতি. ন হি মাৰাপেতুকামস্স ‘‘ইমং সুখং সযাপেথা’’তি ৱচনং অফৰুসৱাচা হোতি. চিত্তফৰুসতায পনেসা ফৰুসৱাচাৱ. সা যং সন্ধায পৱত্তিতা, তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা. তস্সা তযো সম্ভাৰা – অক্কোসিতব্বো পৰো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনাতি.
অনত্থৱিঞ্ঞাপিকা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা সম্ফপ্পলাপো. সো আসেৱনমন্দতায অপ্পসাৱজ্জো, আসেৱনমহন্ততায মহাসাৱজ্জো. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা – ভাৰতযুদ্ধ-সীতাহৰণাদি-নিৰত্থককথা-পুৰেক্খাৰতা, তথাৰূপীকথাকথনঞ্চাতি.
অভিজ্ঝাযতীতি অভিজ্ঝা. পৰভণ্ডাভিমুখী হুত্ৱা তন্নিন্নতায পৱত্ততীতি অত্থো. সা ‘‘অহো ৱতিদং মমস্সা’’তি এৱং পৰভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা অদিন্নাদানং ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ. তস্সা দ্ৱে সম্ভাৰা পৰভণ্ডং অত্তনো পৰিণামনঞ্চ. পৰভণ্ডৱত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি, যাৱ ন ‘‘অহো ৱতিদং মমস্সা’’তি অত্তনো পৰিণামেতীতি.
হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি, ব্যাপাদো. সো পৰৱিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফৰুসৱাচা ৱিয অপ্পসাৱজ্জো মহাসাৱজ্জো চ. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা পৰসত্তো চ, তস্স চ ৱিনাসচিন্তা. পৰসত্তৱত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি, যাৱ ন ‘‘অহো ৱতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৱিনস্সেয্যা’’তি তস্স ৱিনাসং চিন্তেতি.
যথাভুচ্চগহণাভাৱেন মিচ্ছা পস্সতীতি মিচ্ছাদিট্ঠি. সা ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা নযেন ৱিপৰীতদস্সনলক্খণা সম্ফপ্পলাপো ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ. অপি চ অনিযতা অপ্পসাৱজ্জা, নিযতা মহাসাৱজ্জা. তস্সা দ্ৱে সম্ভাৰা – ৱত্থুনো চ গহিতাকাৰৱিপৰীততা যথা চ নং গণ্হাতি, তথাভাৱেন তস্সা উপট্ঠানন্তি.
ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আৰম্মণতো ৱেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকাৰেহি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৱ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তিস্সো চেতনাসম্পযুত্তা. কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৱ হোন্তি, নো মূলানি, অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৱ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৱা লোভো অকুসলমূলং হোতি, ব্যাপাদো দোসো অকুসলমূলং.
আৰম্মণতোতি পাণাতিপাতো জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণো হোতি, অদিন্নাদানং সত্তাৰম্মণং ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণং ৱা, মিচ্ছাচাৰো ফোট্ঠব্বৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণোৱ, সত্তাৰম্মণোতিপি একে. মুসাৱাদো সত্তাৰম্মণো ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণো ৱা, তথা পিসুণৱাচা. ফৰুসৱাচা সত্তাৰম্মণাৱ. সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেন সত্তাৰম্মণো ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণো ৱা, তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তাৰম্মণোৱ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণা.
ৱেদনাতোতি পাণাতিপাতো দুক্খৱেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি ৰাজানো চোৰং দিস্ৱা হসমানাপি ‘‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’’তি ৱদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৱ হোতি. অদিন্নাদানং তিৱেদনং, মিচ্ছাচাৰো সুখমজ্ঝত্তৱসেন দ্ৱিৱেদনো, সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৱেদনো ন হোতি. মুসাৱাদো তিৱেদনো, তথা পিসুণৱাচা ফৰুসৱাচা দুক্খৱেদনা, সম্ফপ্পলাপো তিৱেদনো, অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৱসেন দ্ৱিৱেদনা, তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৱেদনো.
মূলতোতি পাণাতিপাতো দোসমোহৱসেন দ্ৱিমূলকো হোতি, অদিন্নাদানং দোসমোহৱসেন ৱা লোভমোহৱসেন ৱা, মিচ্ছাচাৰো লোভমোহৱসেন. মুসাৱাদো দোসমোহৱসেন ৱা লোভমোহৱসেন ৱা, তথা পিসুণৱাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফৰুসৱাচা দোসমোহৱসেন, অভিজ্ঝা মোহৱসেন একমূলা, তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৱসেন দ্ৱিমূলাতি.
পাণাতিপাতা পটিৱিৰতাতিআদীসু পাণাতিপাতাদযো ৱুত্তত্থা এৱ. যায পন ৱিৰতিযা এতে পটিৱিৰতা নাম হোন্তি, সা ভেদতো তিৱিধা হোতি সম্পত্তৱিৰতি সমাদানৱিৰতি সমুচ্ছেদৱিৰতীতি. তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৱযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘‘অযুত্তং অম্হাকং এৱৰূপং কাতু’’ন্তি সম্পত্তং ৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি সম্পত্তৱিৰতীতি ৱেদিতব্বা সীহড়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৱিয. তস্স কিৰ দহৰকালেযেৱ মাতু ৰোগো উপ্পজ্জি. ৱেজ্জেন চ ‘‘অল্লসসকমংসং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ততো চক্কনস্স ভাতা ‘‘গচ্ছ তাত খেত্তং আহিণ্ডাহী’’তি চক্কনং পেসেসি. সো তত্থ গতো. তস্মিঞ্চ সমযে একো সসো তৰুণসস্সং খাদিতুং আগতো হোতি. সো তং দিস্ৱা ৱেগেন ধাৱন্তো ৱল্লিযা বদ্ধো ‘‘কিৰি কিৰী’’তি সদ্দমকাসি. চক্কনো তেন সদ্দেন গন্ত্ৱা তং গহেত্ৱা চিন্তেসি ‘‘মাতু ভেসজ্জং কৰোমী’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘ন মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং মাতু জীৱিতকাৰণা পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য’’ন্তি. অথ নং ‘‘গচ্ছ অৰঞ্ঞে সসেহি সদ্ধিং তিণোদকং পৰিভুঞ্জা’’তি মুঞ্চি. ভাতৰা চ ‘‘কিং তাত সসো লদ্ধো’’তি? পুচ্ছিতো তং পৱত্তিং আচিক্খি. ততো নং ভাতা পৰিভাসি. সো মাতু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘যতোহং জাতো, নাভিজানামি সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেতা’’তি সচ্চং ৱত্ৱা অট্ঠাসি, তাৱদেৱ চস্স মাতা অৰোগা অহোসি.
সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তৰি চ অত্তনো জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা ৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি সমাদানৱিৰতীতি ৱেদিতব্বা, উত্তৰৱড্ঢমানপব্বতৱাসীউপাসকস্স ৱিয. সো কিৰ অম্বৰিযৱিহাৰৱাসীপিঙ্গলবুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৱা খেত্তং কসতি. অথস্স গোণো নট্ঠো, সো তং গৱেসন্তো উত্তৰৱড্ঢমানপব্বতং আৰুহি, তত্ৰ নং মহাসপ্পো অগ্গহেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইমায তিখিণায ৱাসিযা সীসং ছিন্দামী’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘ন মেতং পতিৰূপং, য্ৱাহং ভাৱনীযস্স গৰুনো সন্তিকে সিক্খাপদং গহেত্ৱা ভিন্দেয্য’’ন্তি. এৱং যাৱততিযং চিন্তেত্ৱা – ‘‘জীৱিতং পৰিচ্চজামি, ন সিক্খাপদ’’ন্তি অংসে ঠপিতং তিখিণদণ্ডৱাসিং অৰঞ্ঞে ছড্ডেসি. তাৱদেৱ মহাৱাড়ো নং মুঞ্চিত্ৱা অগমাসীতি.
অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৱিৰতি সমুচ্ছেদৱিৰতীতি ৱেদিতব্বা, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি পাণং ঘাতেস্সামীতি অৰিযপুগ্গলানং চিত্তম্পি ন উপ্পজ্জতীতি.
যথা চ অকুসলানং, এৱং ইমেসম্পি কুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আৰম্মণতো ৱেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকাৰেহি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. তত্থ ধম্মতোতি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৱট্টন্তি ৱিৰতিযোপি, অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৱ.
কোট্ঠাসতোতি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৱ, ন মূলানি, অন্তে তযো কম্মপথা চেৱ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৱা অলোভো কুসলমূলং হোতি, অব্যাপাদো অদোসো কুসলমূলং, সম্মাদিট্ঠি অমোহো কুসলমূলং.
আৰম্মণতোতি পাণাতিপাতাদীনং. আৰম্মণানেৱ এতেসং আৰম্মণানি. ৱীতিক্কমিতব্বৱত্থুতোযেৱ হি ৱিৰতি নাম হোতি. যথা পন নিব্বানাৰম্মণো অৰিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৱং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি ৱেদিতব্বা.
ৱেদনাতোতি সব্বে সুখৱেদনা ৱা হোন্তি মজ্ঝত্তৱেদনা ৱা. কুসলং পত্ৱা হি দুক্খৱেদনা নাম নত্থি.
মূলতোতি পটিপাটিযা সত্ত ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৱসেন তিমূলা হোন্তি, ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স দ্ৱিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স দ্ৱিমূলা হোতি, ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৱ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৱ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভঅদোসৱসেন দ্ৱিমূলাৱাতি. ততিযাদীনি.
৬. অট্ঠঙ্গিকসুত্তৱণ্ণনা
১১২. ছট্ঠং অট্ঠমগ্গঙ্গৱসেন বুজ্ঝনকানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তং. ছট্ঠং.
৭. দসঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
১১৩. সত্তমং দসমিচ্ছত্তসম্মত্তৱসেন. তত্থ মিচ্ছাঞাণিনোতি মিচ্ছাপচ্চৱেক্খণেন সমন্নাগতাতি অত্থো. মিচ্ছাৱিমুত্তিনোতি অনিয্যানিকৱিমুত্তিনো কুসলৱিমুত্তীতি গহেত্ৱা ঠিতা. সম্মাঞাণিনোতি সম্মাপচ্চৱেক্খণা. সম্মাৱিমুত্তিনোতি নিয্যানিকায ফলৱিমুত্তিযা সমন্নাগতাতি. সত্তমং.
কম্মপথৱগ্গো ততিযো.
৪. চতুত্থৱগ্গো
১. চতুধাতুসুত্তৱণ্ণনা
১১৪. চতুত্থৱগ্গস্স পঠমে পথৱীধাতূতি পতিট্ঠাধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পৰিপাচনধাতু. ৱাযোধাতূতি ৱিত্থম্ভনধাতু. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পন ৱীসতিকোট্ঠাসাদিৱসেন এতা কথেতব্বা. পঠমং.
২. পুব্বেসম্বোধসুত্তৱণ্ণনা
১১৫. দুতিযে অযং পথৱীধাতুযা অস্সাদোতি অযং পথৱীধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৱাযং কাযং অব্ভুন্নামেত্ৱা উদৰং পসাৰেত্ৱা, ‘‘ইধ মে অঙ্গুলং পৱেসিতুং ৱাযমথা’’তি ৱা হত্থং পসাৰেত্ৱা, ‘‘ইমং নামেতুং ৱাযমথা’’তি ৱা ৱদতি, এৱং পৱত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. অনিচ্চাতিআদীসু হুত্ৱা অভাৱাকাৰেন অনিচ্চা, পটিপীড়নাকাৰেন দুক্খা, সভাৱৱিগমাকাৰেন ৱিপৰিণামধম্মা. অযং পথৱীধাতুযা আদীনৱোতি যেন আকাৰেন সা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযমাকাৰো পথৱীধাতুযা আদীনৱোতি অত্থো. ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানন্তি নিব্বানং আগম্ম পথৱীধাতুযা ছন্দৰাগো ৱিনীযতি চেৱ পহীযতি চ, তস্মা নিব্বানমস্সা নিস্সৰণং.
অযং আপোধাতুযা অস্সাদোতি অযং আপোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৱাযং অঞ্ঞং আপোধাতুযা উপদ্দুতং দিস্ৱা, ‘‘কিং অযং নিপন্নকালতো পট্ঠায পস্সাৱট্ঠানাভিমুখো নিক্খমতি চেৱ পৱিসতি চ, অপ্পমত্তকম্পিস্স কম্মং কৰোন্তস্স সেদতিন্তং ৱত্থং পীড়েতব্বতাকাৰং পাপুণাতি, অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তস্স তালৱণ্টং গণ্হিতব্বং হোতি, মযং পন সাযং নিপন্না পাতোৱ উট্ঠহাম, মাসপুণ্ণঘটো ৱিয নো সৰীৰং, মহাকম্মং কৰোন্তানং সেদমত্তম্পি নো ন উপ্পজ্জতি, অসনিসদ্দেন ৱিয ধম্মং কথেন্তানং সৰীৰে উসুমাকাৰমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৱং পৱত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো.
অযং তেজোধাতুযা অস্সাদোতি অযং তেজোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৱাযং সীতগহণিকে দিস্ৱা, ‘‘কিং ইমে কিঞ্চিদেৱ যাগুভত্তখজ্জমত্তং অজ্ঝোহৰিত্ৱা থদ্ধকুচ্ছিনো নিসীদিত্ৱা সব্বৰত্তিং অঙ্গাৰকটাহং পৰিযেসন্তি, ফুসিতমত্তেসুপি সৰীৰে পতিতেসু অঙ্গাৰকটাহং ওত্থৰিত্ৱা পাৰুপিত্ৱাৱ নিপজ্জন্তি? মযং পন অতিথদ্ধম্পি মংসং ৱা পূৱং ৱা খাদাম, কুচ্ছিপূৰং ভত্তং ভুঞ্জাম, তাৱদেৱ নো সব্বং ফেণপিণ্ডো ৱিয ৱিলীযতি, সত্তাহৱদ্দলিকায ৱত্তমানায সৰীৰে সীতানুদহনমত্তম্পি নো নত্থী’’তি এৱং পৱত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো.
অযং ৱাযোধাতুযা অস্সাদোতি অযং ৱাযোধাতুনিস্সযো অস্সাদো. স্ৱাযং অঞ্ঞে ৱাতভীৰুকে দিস্ৱা, ‘‘ইমেসং অপ্পমত্তকম্পি কম্মং কৰোন্তানং অনুমোদনমত্তম্পি কথেন্তানং সৰীৰং ৱাতো ৱিজ্ঝতি, গাৱুতমত্তম্পি অদ্ধানং গতানং হত্থপাদা সীদন্তি, পিট্ঠি ৰুজ্জতি, কুচ্ছিৱাতসীসৱাতকণ্ণৱাতাদীহি নিচ্চুপদ্দুতা তেলফাণিতাদীনি ৱাতভেসজ্জানেৱ কৰোন্তা অতিনামেন্তি, অম্হাকং পন মহাকম্মং কৰোন্তানম্পি তিযামৰত্তিং ধম্মং কথেন্তানম্পি একদিৱসেনেৱ দস যোজনানি গচ্ছন্তানম্পি হত্থপাদসংসীদনমত্তং ৱা পিট্ঠিৰুজ্জনমত্তং ৱা ন হোতী’’তি, এৱং পৱত্তানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. এৱং পৱত্তা হি এতা ধাতুযো অস্সাদেন্তি নাম.
অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন অঞ্ঞাসিং. অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিন্তি উত্তৰৱিৰহিতং সব্বসেট্ঠং সম্মা সামঞ্চ বোধিং, অথ ৱা পসত্থং সুন্দৰঞ্চ বোধিং. বোধীতি ৰুক্খোপি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি নিব্বানম্পি. ‘‘বোধিৰুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো’’তি (মহাৱ. ১; উদা. ১) চ ‘‘অন্তৰা চ বোধিং অন্তৰা চ গয’’ন্তি (মহাৱ. ১১; ম.নি. ১.২৮৫) চ আগতট্ঠানেসু হি ৰুক্খো বোধীতি ৱুচ্চতি. ‘‘বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণ’’ন্তি (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) আগতট্ঠানে মগ্গো. ‘‘পপ্পোতি বোধিং ৱৰভূৰিমেধসো’’তি (দী. নি. ৩.২১৭) আগতট্ঠানে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ‘‘পত্ৱান বোধিং অমতং অসঙ্খত’’ন্তি আগতট্ঠানে নিব্বানং. ইধ পন ভগৱতো অৰহত্তমগ্গো অধিপ্পেতো.
সাৱকানং অৰহত্তমগ্গো অনুত্তৰা বোধি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অসব্বগুণদাযকত্তা. তেসঞ্হি কস্সচি অৰহত্তমগ্গো অৰহত্তফলমেৱ দেতি, কস্সচি তিস্সো ৱিজ্জা, কস্সচি ছ অভিঞ্ঞা, কস্সচি চতস্সো পটিসম্ভিদা, কস্সচি সাৱকপাৰমীঞাণং. পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চেকবোধিঞাণমেৱ দেতি. বুদ্ধানং পন সব্বগুণসম্পত্তিং দেতি অভিসেকো ৱিয ৰঞ্ঞো সব্বলোকিস্সৰিযভাৱং. তস্মা অঞ্ঞস্স কস্সচিপি অনুত্তৰা বোধি ন হোতি.
অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিন্তি ‘‘অভিসম্বুদ্ধো অহং পত্তো পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো’’তি এৱং পটিজানিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদীতি অধিগতগুণদস্সনসমত্থং পচ্চৱেক্খণঞাণঞ্চ মে উদপাদি. অকুপ্পা মে ৱিমুত্তীতি ‘‘অযং ময্হং অৰহত্তফলৱিমুত্তি অকুপ্পা’’তি এৱং ঞাণং উদপাদি. তত্থ দ্ৱীহাকাৰেহি অকুপ্পতা ৱেদিতব্বা কাৰণতো চ আৰম্মণতো চ. সা হি চতূহি মগ্গেহি সমুচ্ছিন্নকিলেসানং পুন অনিৱত্তনতায কাৰণতোপি অকুপ্পা, অকুপ্পধম্মং নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততায আৰম্মণতোপি অকুপ্পা. অন্তিমাতি পচ্ছিমা. নত্থি দানি পুনব্ভৱোতি ইদানি পুন অঞ্ঞো ভৱো নাম নত্থীতি.
ইমস্মিং সুত্তে চত্তাৰি সচ্চানি কথিতানি. কথং? চতূসু হি ধাতূসু অস্সাদো সমুদযসচ্চং, আদীনৱো দুক্খসচ্চং, নিস্সৰণং নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপ্পজাননো মগ্গো মগ্গসচ্চং. ৱিত্থাৰৱসেনপি কথেতুং ৱট্টতিযেৱ. এত্থ হি যং পথৱীধাতুং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পথৱীধাতুযা অস্সাদোতি পহানপটিৱেধো সমুদযসচ্চং. যা পথৱীধাতু অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং পথৱীধাতুযা, আদীনৱোতি পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো দুক্খসচ্চং. যো পথৱীধাতুযা ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং পথৱীধাতুযা নিস্সৰণন্তি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো নিৰোধসচ্চং. যা ইমেসু তীসু ঠানেসু দিট্ঠি সঙ্কপ্পো ৱাচা কম্মন্তো আজীৱো ৱাযামো সতি সমাধি, অযং ভাৱনাপটিৱেধো মগ্গসচ্চন্তি. দুতিযং.
৩. অচৰিংসুত্তৱণ্ণনা
১১৬. ততিযে অচৰিন্তি ঞাণচাৰেন অচৰিং, অনুভৱনচাৰেনাতি অত্থো. যাৱতাতি যত্তকো. ততিযং.
৪. নোচেদংসুত্তৱণ্ণনা
১১৭. চতুত্থে নিস্সটাতিআদীনি আদিতো ৱুত্তপটিসেধেন যোজেত্ৱা ‘‘ন নিস্সটা, ন ৱিসংযুত্তা, ন ৱিপ্পমুত্তা, ন ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা ৱিহৰিংসূ’’তি এৱং ৱেদিতব্বানি. দুতিযনযে ৱিমৰিযাদিকতেনাতি নিম্মৰিযাদিকতেন. তত্থ দুৱিধা মৰিযাদা কিলেসমৰিযাদা ৱট্টমৰিযাদাতি. তত্থ চ যস্স উপড্ঢা কিলেসা পহীনা, উপড্ঢা অপ্পহীনা, ৱট্টং ৱা পন উপড্ঢং পহীনং, উপড্ঢং অপ্পহীনং, তস্স চিত্তং পহীনকিলেসে ৱা ৱট্টং ৱা সন্ধায ৱিমৰিযাদিকতং, অপ্পহীনকিলেসে ৱা ৱট্টং ৱা সন্ধায ন ৱিমৰিযাদিকতং. ইধ পন উভযস্সাপি পহীনত্তা ‘‘ৱিমৰিযাদিকতেন চেতসা’’তি ৱুত্তং, মৰিযাদং অকত্ৱা ঠিতেন অতিক্কন্তমৰিযাদেন চেতসাতি অত্থো. ইতি তীসুপি ইমেসু সুত্তেসু চতুসচ্চমেৱ কথিতং. চতুত্থং.
৫. একন্তদুক্খসুত্তৱণ্ণনা
১১৮. পঞ্চমে একন্তদুক্খাতি অতিক্কমিত্ৱা ঠিতস্স তত্তকাৰো ৱিয একন্তেনেৱ দুক্খা. দুক্খানুপতিতাতি দুক্খেন অনুপতিতা. দুক্খাৱক্কন্তাতি দুক্খেন ওক্কন্তা ওতিণ্ণা. সুখাতি সুখৱেদনায পচ্চযভূতা. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং সুত্তে দুক্খলক্খণং কথিতং. পঞ্চমং.
৬-১০. অভিনন্দসুত্তাদিৱণ্ণনা
১১৯-১২৩. ছট্ঠসত্তমেসু ৱিৱট্টং, অৱসানে তীসু চতুসচ্চমেৱাতি. ছট্ঠাদীনি.
চতুত্থো ৱগ্গো.
ধাতুসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.