৩. পুত্তমংসূপমসুত্তৱণ্ণনা

৬৩. ততিযে চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰাতিআদি ৱুত্তনযমেৱ. যস্মা পনস্স অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো, তস্মা তং দস্সেত্ৱাৱেত্থ অনুপুব্বপদৱণ্ণনং কৰিস্সামি. কতৰায পন ইদং অট্ঠুপ্পত্তিযা নিক্খিত্তন্তি? লাভসক্কাৰেন. ভগৱতো কিৰ মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জি, যথা তং চত্তাৰো অসঙ্খ্যেয্যে পূৰিতদানপাৰমীসঞ্চযস্স. সব্বদিসাসু হিস্স যমকমহামেঘো ৱুট্ঠহিত্ৱা মহোঘং ৱিয সব্বপাৰমিযো ‘‘একস্মিং অত্তভাৱে ৱিপাকং দস্সামা’’তি সম্পিণ্ডিতা ৱিয লাভসক্কাৰমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো ততো অন্নপানযানৱত্থমালাগন্ধৱিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্ৰাহ্মণাদযো আগন্ত্ৱা, ‘‘কহং বুদ্ধো, কহং ভগৱা, কহং দেৱদেৱো নৰাসভো পুৰিসসীহো’’তি? ভগৱন্তং পৰিযেসন্তি. সকটসতেহিপি পচ্চযে আহৰিত্ৱা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৱুতপ্পমাণম্পি সকটধুৰেন সকটধুৰং আহচ্চ তিট্ঠন্তি চেৱ অনুপ্পৱত্তন্তি চ অন্ধকৱিন্দব্ৰাহ্মণাদযো ৱিয. সব্বং খন্ধকে তেসু তেসু সুত্তেসু চ আগতনযেন ৱেদিতব্বং.

যথা ভগৱতো, এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সাপি. ৱুত্তঞ্চেতং –

‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰ-পিণ্ডপাত-সেনাসন-গিলান-পচ্চয-ভেসজ্জ-পৰিক্খাৰানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো সক্কতো হোতি…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি (উদা. ১৪; সং. নি. ২.৭০).

তথা ‘‘যাৱতা খো, চুন্দ, এতৰহি সঙ্ঘো ৱা গণো ৱা লোকে উপ্পন্নো, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একসঙ্ঘম্পি সমনুপস্সামি এৱং লাভগ্গযসগ্গপত্তং যথৰিৱাযং, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬).

স্ৱাযং ভগৱতো চ সঙ্ঘস্স চ উপ্পন্নো লাভসক্কাৰো একতো হুত্ৱা দ্ৱিন্নং মহানদীনং উদকং ৱিয অপ্পমেয্যো অহোসি. অথ সত্থা ৰহোগতো চিন্তেসি – ‘‘মহালাভসক্কাৰো অতীতবুদ্ধানম্পি এৱৰূপো অহোসি, অনাগতানম্পি এৱৰূপো ভৱিস্সতি. কিং নু খো ভিক্খূ আহাৰপৰিগ্গাহকেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতা মজ্ঝত্তা নিচ্ছন্দৰাগা হুত্ৱা আহাৰং পৰিভুঞ্জিতুং সক্কোন্তি, ন সক্কোন্তী’’তি?

সো অদ্দস একচ্চে অধুনা পব্বজিতে কুলপুত্তে অপচ্চৱেক্খিত্ৱা আহাৰং পৰিভুঞ্জমানে. দিস্ৱানস্স এতদহোসি – ‘‘মযা কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি পাৰমিযো পূৰেন্তেন ন চীৱৰাদিহেতু পূৰিতা, উত্তমফলস্স পন অৰহত্তস্সত্থায পূৰিতা. ইমেপি ভিক্খূ মম সন্তিকে পব্বজন্তা ন চীৱৰাদিহেতু পব্বজিতা, অৰহত্তস্সেৱ পন অত্থায পব্বজিতা. তে ইদানি অসাৰমেৱ সাৰং অনত্থমেৱ চ অত্থং কৰোন্তী’’তি এৱমস্স ধম্মসংৱেগো উদপাদি. ততো চিন্তেসি – ‘‘সচে পঞ্চমং পাৰাজিকং পঞ্ঞপেতুং সক্কা অভৱিস্স, অপচ্চৱেক্খিতাহাৰপৰিভোগো পঞ্চমং পাৰাজিকং কত্ৱা পঞ্ঞপেতব্বো ভৱেয্য. ন পন সক্কা এৱং কাতুং, ধুৱপটিসেৱনট্ঠানঞ্হেতং সত্তানং. যথা পন কথিতে পঞ্চমং পাৰাজিকং ৱিয নং পস্সিস্সন্তি. এৱং ধম্মাদাসং সংৱৰং মৰিযাদং ঠপেস্সামি, যং আৱজ্জিত্ৱা আৱজ্জিত্ৱা অনাগতে ভিক্খূ চত্তাৰো পচ্চযে পচ্চৱেক্খিত্ৱা পৰিভুঞ্জিস্সন্তী’’তি. ইমায অট্ঠুপ্পত্তিযা ইমং পুত্তমংসূপমসুত্তন্তং নিক্খিপি. তত্থ চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আহাৰাতিআদি হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱ.

চত্তাৰো পন আহাৰে ৱিত্থাৰেত্ৱা ইদানি তেসু আদীনৱং দস্সেতুং কথঞ্চ, ভিক্খৱে, কবড়ীকাৰো আহাৰো দট্ঠব্বোতিআদিমাহ? তত্থ জাযম্পতিকাতি জাযা চেৱ পতি চ. পৰিত্তং সম্বলন্তি পুটভত্তসত্তুমোদকাদীনং অঞ্ঞতৰং অপ্পমত্তকং পাথেয্যং. কন্তাৰমগ্গন্তি কন্তাৰভূতং মগ্গং, কন্তাৰে ৱা মগ্গং. কন্তাৰন্তি চোৰকন্তাৰং ৱাড়কন্তাৰং অমনুস্সকন্তাৰং নিৰুদককন্তাৰং অপ্পভক্খকন্তাৰন্তি পঞ্চৱিধং. তেসু যত্থ চোৰভযং অত্থি, তং চোৰকন্তাৰং. যত্থ সীহব্যগ্ঘাদযো ৱাড়া অত্থি, তং ৱাড়কন্তাৰং. যত্থ বলৱামুখযক্খিনিআদীনং অমনুস্সানং ৱসেন ভযং অত্থি, তং অমনুস্সকন্তাৰং. যত্থ পাতুং ৱা ন্হাযিতুং ৱা উদকং নত্থি, তং নিৰুদককন্তাৰং. যত্থ খাদিতব্বং ৱা ভুঞ্জিতব্বং ৱা অন্তমসো কন্দমূলাদিমত্তম্পি নত্থি, তং অপ্পভক্খকন্তাৰং নাম. যত্থ পনেতং পঞ্চৱিধম্পি ভযং অত্থি, তং কন্তাৰমেৱ. তং পনেতং একাহদ্ৱীহতীহাদিৱসেন নিত্থৰিতব্বম্পি অত্থি, ন তং ইধ অধিপ্পেতং. ইধ পন নিৰুদকং অপ্পভক্খং যোজনসতিককন্তাৰং অধিপ্পেতং. এৱৰূপে কন্তাৰে মগ্গং. পটিপজ্জেয্যুন্তি ছাতকভযেন চেৱ ৰোগভযেন চ ৰাজভযেন চ উপদ্দুতা পটিপজ্জেয্যুং ‘‘এতং কন্তাৰং নিত্থৰিত্ৱা ধম্মিকস্স ৰঞ্ঞো নিৰুপদ্দৱে ৰট্ঠে সুখং ৱসিস্সামা’’তি মঞ্ঞমানা.

একপুত্তকোতি উক্খিপিত্ৱা গহিতো অনুকম্পিতব্বযুত্তো অথিৰসৰীৰো একপুত্তকো. ৱল্লূৰঞ্চ সোণ্ডিকঞ্চাতি ঘনঘনট্ঠানতো গহেত্ৱা ৱল্লূৰং, অট্ঠিনিস্সিতসিৰানিস্সিতট্ঠানানি গহেত্ৱা সূলমংসঞ্চাতি অত্থো. পটিপিসেয্যুন্তি পহৰেয্যুং. কহং একপুত্তকাতি অযং তেসং পৰিদেৱনাকাৰো.

অযং পনেত্থ ভূতমত্থং কত্ৱা আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপতো অত্থৱণ্ণনা – দ্ৱে কিৰ জাযম্পতিকা পুত্তং গহেত্ৱা পৰিত্তেন পাথেয্যেন যোজনসতিকং কন্তাৰমগ্গং পটিপজ্জিংসু. তেসং পঞ্ঞাসযোজনানি গন্ত্ৱা পাথেয্যং নিট্ঠাসি, তে খুপ্পিপাসাতুৰা ৱিৰড়চ্ছাযাযং নিসীদিংসু. ততো পুৰিসো ভৰিযং আহ – ‘‘ভদ্দে ইতো সমন্তা পঞ্ঞাসযোজনানি গামো ৱা নিগমো ৱা নত্থি. তস্মা যং তং পুৰিসেন কাতব্বং বহুম্পি কসিগোৰক্খাদিকম্মং, ন দানি সক্কা তং মযা কাতুং, এহি মং মাৰেত্ৱা উপড্ঢমংসং খাদিত্ৱা উপড্ঢং পাথেয্যং কত্ৱা পুত্তেন সদ্ধিং কন্তাৰং নিত্থৰাহী’’তি. পুন সাপি তং আহ – ‘‘সামি মযা দানি যং তং ইত্থিযা কাতব্বং বহুম্পি সুত্তকন্তনাদিকম্মং, তং কাতুং ন সক্কা, এহি মং মাৰেত্ৱা উপড্ঢমংসং খাদিত্ৱা উপড্ঢং পাথেয্যং কত্ৱা পুত্তেন সদ্ধিং কন্তাৰং নিত্থৰাহী’’তি. পুন সোপি তং আহ – ‘‘ভদ্দে মাতুগামমৰণেন দ্ৱিন্নং মৰণং পঞ্ঞাযতি. ন হি মন্দো কুমাৰো মাতৰা ৱিনা জীৱিতুং সক্কোতি. যদি পন মযং জীৱাম. পুন দাৰকং লভেয্যাম. হন্দ দানি পুত্তকং মাৰেত্ৱা, মংসং গহেত্ৱা কন্তাৰং নিত্থৰামা’’তি. ততো মাতা পুত্তমাহ – ‘‘তাত, পিতুসন্তিকং গচ্ছা’’তি, সো অগমাসি. অথস্স পিতা, ‘‘মযা ‘পুত্তকং পোসেস্সামী’তি কসিগোৰক্খাদীহি অনপ্পকং দুক্খমনুভূতং, ন সক্কোমি অহং পুত্তং মাৰেতুং, ত্ৱংযেৱ তৱ পুত্তং মাৰেহী’’তি ৱত্ৱা, ‘‘তাত মাতুসন্তিকং গচ্ছা’’তি আহ. সো অগমাসি. অথস্স মাতাপি, ‘‘মযা পুত্তং পত্থেন্তিযা গোৱতকুক্কুৰৱতদেৱতাযাচনাদীহিপি তাৱ অনপ্পকং দুক্খমনুভূতং, কো পন ৱাদো কুচ্ছিনা পৰিহৰন্তিযা? ন সক্কোমি অহং পুত্তং মাৰেতু’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘তাত, পিতুসন্তিকমেৱ গচ্ছা’’তি আহ. এৱং সো দ্ৱিন্নমন্তৰা গচ্ছন্তোযেৱ মতো. তে তং দিস্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা ৱুত্তনযেন মংসানি গহেত্ৱা খাদন্তা পক্কমিংসু.

তেসং সো পুত্তমংসাহাৰো নৱহি কাৰণেহি পটিকূলত্তা নেৱ দৱায হোতি, ন মদায, ন মণ্ডনায, ন ৱিভূসনায, কেৱলং কন্তাৰনিত্থৰণত্থাযেৱ হোতি. কতমেহি নৱহি কাৰণেহি পটিকূলোতি চে? সজাতিমংসতায ঞাতিমংসতায পুত্তমংসতায পিযপুত্তমংসতায তৰুণমংসতায আমকমংসতায অভোগমংসতায অলোণতায অধূপিততাযাতি. এৱঞ্হি তে নৱহি কাৰণেহি পটিকূলং তং পুত্তমংসং খাদন্তা ন সাৰত্তা গিদ্ধমানসা হুত্ৱা খাদিংসু, মজ্ঝত্তভাৱেযেৱ পন নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগে ঠিতা খাদিংসু. ন অট্ঠিন্হাৰুচম্মনিস্সিতট্ঠানানি অপনেত্ৱা থূলথূলং ৱৰমংসমেৱ খাদিংসু, হত্থসম্পত্তং মংসমেৱ পন খাদিংসু. ন যাৱদত্থং কণ্ঠপ্পমাণং কত্ৱা খাদিংসু, থোকং থোকং পন একদিৱসং যাপনমত্তমেৱ খাদিংসু. ন অঞ্ঞমঞ্ঞং মচ্ছৰাযন্তা খাদিংসু, ৱিগতমচ্ছেৰমলেন পন পৰিসুদ্ধেনেৱ চেতসা খাদিংসু. ন অঞ্ঞং কিঞ্চি মিগমংসং ৱা মোৰমংসাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰং খাদামাতি সম্মূড়্হা খাদিংসু, পিযপুত্তমংসভাৱং পন জানন্তাৱ খাদিংসু. ন ‘‘অহো ৱত মযং পুনপি এৱৰূপং পুত্তমংসং খাদেয্যামা’’তি পত্থনং কত্ৱা খাদিংসু, পত্থনং পন ৱীতিৱত্তাৱ হুত্ৱা খাদিংসু. ন ‘‘এত্তকং কন্তাৰে খাদিত্ৱা অৱসিট্ঠং কন্তাৰং অতিক্কম্ম লোণম্বিলাদীহি যোজেত্ৱা খাদিস্সামা’’তি সন্নিধিং অকংসু, কন্তাৰপৰিযোসানে পন ‘‘পুৰে মহাজনো পস্সতী’’তি ভূমিযং ৱা নিখণিংসু, অগ্গিনা ৱা ঝাপযিংসু. ন ‘‘কোচি অঞ্ঞো অম্হে ৱিয এৱৰূপং পুত্তমংসং খাদিতুং ন লভতী’’তি মানং ৱা দপ্পং ৱা অকংসু, নিহতমানা পন নিহতদপ্পা হুত্ৱা খাদিংসু. ‘‘কিং ইমিনা অলোণেন অনম্বিলেন অধূপিতেন দুগ্গন্ধেনা’’তি ন হীড়েত্ৱা খাদিংসু, হীড়নং পন ৱীতিৱত্তা হুত্ৱা খাদিংসু. ন ‘‘তুয্হং ভাগো ময্হং ভাগো তৱ পুত্তো মম পুত্তো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অতিমঞ্ঞিংসু. সমগ্গা পন সম্মোদমানা হুত্ৱা খাদিংসু. ইমং নেসং এৱৰূপং নিচ্ছন্দৰাগাদিপৰিভোগং সম্পস্সমানো সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘম্পি তং কাৰণং অনুজানাপেন্তো তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, অপি নু তে দৱায ৱা আহাৰং আহাৰেয্যুন্তিআদিমাহ. তত্থ দৱায ৱাতিআদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৮) ৱিত্থাৰিতানেৱ. কন্তাৰস্সাতি নিত্তিণ্ণাৱসেসস্স কন্তাৰস্স.

এৱমেৱ খোতি নৱন্নং পাটিকুল্যানং ৱসেন পিযপুত্তমংসসদিসো কত্ৱা দট্ঠব্বোতি অত্থো. কতমেসং নৱন্নং? গমনপাটিকুল্যতাদীনং. গমনপাটিকুল্যতং পচ্চৱেক্খন্তোপি কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিগ্গণ্হাতি, পৰিযেসনপাটিকুল্যতং পচ্চৱেক্খন্তোপি, পৰিভোগনিধানআসযপৰিপক্কাপৰিপক্কসম্মক্খণনিস্সন্দপাটিকুল্যতং পচ্চৱেক্খন্তোপি, তানি পনেতানি গমনপাটিকুল্যতাদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৯৪) আহাৰপাটিকুল্যতানিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতানেৱ. ইতি ইমেসং নৱন্নং পাটিকুল্যানং ৱসেন পুত্তমংসূপমং কত্ৱা আহাৰো পৰিভুঞ্জিতব্বো.

যথা তে জাযম্পতিকা পাটিকুল্যং পিযপুত্তমংসং খাদন্তা ন সাৰত্তা গিদ্ধমানসা হুত্ৱা খাদিংসু, মজ্ঝত্তভাৱেযেৱ নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগে ঠিতা খাদিংসু, এৱং নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগং কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বো. যথা চ তে ন অট্ঠিন্হাৰুচম্মনিস্সিতং অপনেত্ৱা থূলথূলং ৱৰমংসমেৱ খাদিংসু, হত্থসম্পত্তমেৱ পন খাদিংসু, এৱং সুক্খভত্তমন্দব্যঞ্জনাদীনি পিট্ঠিহত্থেন অপটিক্খিপিত্ৱা ৱট্টকেন ৱিয কুক্কুটেন ৱিয চ ওধিং অদস্সেত্ৱা ততো ততো সপ্পিমংসাদিসংসট্ঠৱৰভোজনংযেৱ ৱিচিনিত্ৱা অভুঞ্জন্তেন সীহেন ৱিয সপদানং পৰিভুঞ্জিতব্বো.

যথা চ তে ন যাৱদত্থং কণ্ঠপ্পমাণং খাদিংসু, থোকং থোকং পন একেকদিৱসং যাপনমত্তমেৱ খাদিংসু, এৱমেৱ আহৰহত্থকাদিব্ৰাহ্মণানং অঞ্ঞতৰেন ৱিয যাৱদত্থং উদৰাৱদেহকং অভুঞ্জন্তেন চতুন্নং পঞ্চন্নং ৱা আলোপানং ওকাসং ঠপেত্ৱাৱ ধম্মসেনাপতিনা ৱিয পৰিভুঞ্জিতব্বো. সো কিৰ পঞ্চচত্তালীস ৱস্সানি তিট্ঠমানো ‘‘পচ্ছাভত্তে অম্বিলুগ্গাৰসমুট্ঠাপকং কত্ৱা একদিৱসম্পি আহাৰং ন আহাৰেসি’’ন্তি ৱত্ৱা সীহনাদং নদন্তো ইমং গাথমাহ –

‘‘চত্তাৰো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৱা উদকং পিৱে;

অলং ফাসুৱিহাৰায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেৰগা. ৯৮৩);

যথা চ তে ন অঞ্ঞমঞ্ঞং মচ্ছৰাযন্তা খাদিংসু, ৱিগতমলমচ্ছেৰেন পন পৰিসুদ্ধেনেৱ চেতসা খাদিংসু, এৱমেৱ পিণ্ডপাতং লভিত্ৱা অমচ্ছৰাযিত্ৱা ‘‘ইমং সব্বং গণ্হন্তস্স সব্বং দস্সামি, উপড্ঢং গণ্হন্তস্স উপড্ঢং, সচে গহিতাৱসেসো ভৱিস্সতি, অত্তনা পৰিভুঞ্জিস্সামী’’তি সাৰণীযধম্মে ঠিতেনেৱ পৰিভুঞ্জিতব্বো. যথা চ তে ন ‘‘অঞ্ঞং কিঞ্চি মযং মিগমংসং ৱা মোৰমংসাদীনং ৱা অঞ্ঞতৰং খাদামা’’তি সম্মূড়্হা খাদিংসু, পিযপুত্তমংসভাৱং পন জানন্তাৱ খাদিংসু, এৱমেৱ পিণ্ডপাতং লভিত্ৱা ‘‘অহং খাদামি ভুঞ্জামী’’তি অত্তূপলদ্ধিসম্মোহং অনুপ্পাদেত্ৱা ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰো ন জানাতি ‘চাতুমহাভূতিককাযং ৱড্ঢেমী’তি, কাযোপি ন জানাতি ‘কবড়ীকাৰাহাৰো মং ৱড্ঢেতী’’’তি, এৱং সম্মোহং পহায পৰিভুঞ্জিতব্বো. সতিসম্পজঞ্ঞৱসেনাপি চেস অসম্মূড়্হেনেৱ হুত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বো.

যথা চ তে ন ‘‘অহো ৱত মযং পুনপি এৱৰূপং পুত্তমংসং খাদেয্যামা’’তি পত্থনং কত্ৱা খাদিংসু, পত্থনং পন ৱীতিৱত্তাৱ হুত্ৱা খাদিংসু, এৱমেৱ পণীতভোজনং লদ্ধা ‘অহো ৱতাহং স্ৱেপি পুনদিৱসেপি এৱৰূপং লভেয্যং’, লূখং ৱা পন লদ্ধা ‘‘হিয্যো ৱিয মে অজ্জ পণীতভোজনং ন লদ্ধ’’ন্তি পত্থনং ৱা অনুসোচনং ৱা অকত্ৱা নিত্তণ্হেন –

‘‘অতীতং নানুসোচামি, নপ্পজপ্পামিনাগতং;

পচ্চুপ্পন্নেন যাপেমি, তেন ৱণ্ণো পসীদতী’’তি. (জা. ২.২২.৯০) –

ইমং ওৱাদং অনুস্সৰন্তেন ‘‘পচ্চুপ্পন্নেনেৱ যাপেস্সামী’’তি পৰিভুঞ্জিতব্বো.

যথা চ তে ন ‘‘এত্তকং কন্তাৰে খাদিত্ৱা অৱসিট্ঠং কন্তাৰং অতিক্কম্ম লোণম্বিলাদীহি যোজেত্ৱা খাদিস্সামা’’তি সন্নিধিং অকংসু, কন্তাৰপৰিযোসানে পন ‘‘পুৰে মহাজনো পস্সতী’’তি ভূমিযং ৱা নিখণিংসু, অগ্গিনা ৱা ঝাপযিংসু, এৱমেৱ –

‘‘অন্নানমথো পানানং,

খাদনীযানং অথোপি ৱত্থানং;

লদ্ধা ন সন্নিধিং কযিৰা,

ন চ পৰিত্তসে তানি অলভমানো’’তি. (সু. নি. ৯৩০); –

ইমং ওৱাদং অনুস্সৰন্তেন চতূসু পচ্চযেসু যং যং লভতি, ততো ততো অত্তনো যাপনমত্তং গহেত্ৱা, সেসং সব্ৰহ্মচাৰীনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা সন্নিধিং পৰিৱজ্জন্তেন পৰিভুঞ্জিতব্বো. যথা চ তে ন ‘‘কোচি অঞ্ঞো অম্হে ৱিয এৱৰূপং পুত্তমংসং খাদিতুং ন লভতী’’তি মানং ৱা দপ্পং ৱা অকংসু, নিহতমানা পন নিহতদপ্পা হুত্ৱা খাদিংসু, এৱমেৱ পণীতভোজনং লভিত্ৱা ‘‘অহমস্মি লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতাদীন’’ন্তি ন মানো ৱা দপ্পো ৱা কাতব্বো. ‘‘নাযং পব্বজ্জা চীৱৰাদিহেতু, অৰহত্তহেতু পনাযং পব্বজ্জা’’তি পচ্চৱেক্খিত্ৱা নিহতমানদপ্পেনেৱ পৰিভুঞ্জিতব্বো.

যথা চ তে ‘‘কিং ইমিনা অলোণেন অনম্বিলেন অধূপিতেন দুগ্গন্ধেনা’’তি হীড়েত্ৱা ন খাদিংসু, হীড়নং পন ৱীতিৱত্তা হুত্ৱা খাদিংসু, এৱমেৱ পিণ্ডপাতং লভিত্ৱা ‘‘কিং ইমিনা অস্সগোণভত্তসদিসেন লূখেন নিৰসেন, সুৱানদোণিযং তং পক্খিপথা’’তি এৱং পিণ্ডপাতং ৱা ‘‘কো ইমং ভুঞ্জিস্সতি, কাকসুনখাদীনং দেহী’’তি এৱং দাযকং ৱা অহীড়েন্তেন –

‘‘স পত্তপাণি ৱিচৰন্তো, অমূগো মূগসম্মতো;

অপ্পং দানং ন হীড়েয্য, দাতাৰং নাৱজানিযা’’তি. (সু. নি. ৭১৮); –

ইমং ওৱাদং অনুস্সৰন্তেন পৰিভুঞ্জিতব্বো. যথা চ তে ন ‘‘তুয্হং ভাগো, ময্হং ভাগো, তৱ পুত্তো মম পুত্তো’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং অতিমঞ্ঞিংসু, সমগ্গা পন, সম্মোদমানা হুত্ৱা খাদিংসু, এৱমেৱং পিণ্ডপাতং লভিত্ৱা যথা একচ্চো ‘‘কো তুম্হাদিসানং দস্সতি নিক্কাৰণা উম্মাৰেসু পক্খলন্তানং আহিণ্ডন্তানং ৱিজাতমাতাপি ৱো দাতব্বং ন মঞ্ঞতি, মযং পন গতগতট্ঠানে পণীতানি চীৱৰাদীনি লভামা’’তি সীলৱন্তে সব্ৰহ্মচাৰী অতিমঞ্ঞতি, যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘সো তেন লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো অঞ্ঞে পেসলে ভিক্খূ অতিমঞ্ঞতি. তঞ্হি তস্স, ভিক্খৱে, মোঘপুৰিসস্স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খাযা’’তি (সং. নি. ২.১৬১).

এৱং কঞ্চি অনতিমঞ্ঞিত্ৱা সব্বেহি সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং সমগ্গেন সম্মোদমানেন হুত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বং.

পৰিঞ্ঞাতেতি ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞাতি ইমাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে. কথং? ইধ ভিক্খু ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰো নাম অযং সৱত্থুকৱসেন ওজট্ঠমকৰূপং হোতি, ওজট্ঠমকৰূপং কত্থ পটিহঞ্ঞতি? জিৱ্হাপসাদে, জিৱ্হাপসাদো কিন্নিস্সিতো? চতুমহাভূতনিস্সিতো. ইতি ওজট্ঠমকং জিৱ্হাপসাদো তস্স পচ্চযানি মহাভূতানীতি ইমে ধম্মা ৰূপক্খন্ধো নাম, তং পৰিগ্গণ্হতো উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা. ইতি সব্বেপিমে পঞ্চক্খন্ধা সঙ্খেপতো নামৰূপমত্তং হোতী’’তি পজানাতি. সো তে ধম্মে সৰসলক্খণতো ৱৱত্থপেত্ৱা তেসং পচ্চযং পৰিযেসন্তো অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতি. এত্তাৱতানেন কবড়ীকাৰাহাৰমুখেন সপ্পচ্চযস্স নামৰূপস্স যাথাৱতো দিট্ঠত্তা কবড়ীকাৰাহাৰো ঞাতপৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞাতো হোতি. সো তদেৱ সপ্পচ্চযং নামৰূপং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি তীণি লক্খণানি আৰোপেত্ৱা সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন সম্মসতি. এত্তাৱতানেন সো তিলক্খণপটিৱেধসম্মসনঞাণসঙ্খাতায তীৰণপৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞাতো হোতি. তস্মিংযেৱ নামৰূপে ছন্দৰাগাৱকড্ঢনেন অনাগামিমগ্গেন পৰিজানতা পহানপৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি.

পঞ্চকামগুণিকোতি পঞ্চকামগুণসম্ভৱো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতো হোতি. এত্থ পন তিস্সো পৰিঞ্ঞা একপৰিঞ্ঞা সব্বপৰিঞ্ঞা মূলপৰিঞ্ঞাতি. কতমা একপৰিঞ্ঞা? যো ভিক্খু জিৱ্হাদ্ৱাৰে একৰসতণ্হং পৰিজানাতি, তেন পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতোৱ হোতীতি. কস্মা? তস্সাযেৱ তত্থ উপ্পজ্জনতো. সাযেৱ হি তণ্হা চক্খুদ্ৱাৰে উপ্পন্না ৰূপৰাগো নাম হোতি, সোতদ্ৱাৰাদীসু উপ্পন্না সদ্দৰাগাদযো. ইতি যথা একস্সেৱ চোৰস্স পঞ্চমগ্গে হনতো একস্মিং মগ্গে গহেত্ৱা সীসে ছিন্নে পঞ্চপি মগ্গা খেমা হোন্তি, এৱং জিৱ্হাদ্ৱাৰে ৰসতণ্হায পৰিঞ্ঞাতায পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি অযং একপৰিঞ্ঞা নাম.

কতমা সব্বপৰিঞ্ঞা? পত্তে পক্খিত্তপিণ্ডপাতস্মিঞ্হি একস্মিংযেৱ পঞ্চকামগুণিকৰাগো লব্ভতি. কথং? পৰিসুদ্ধং তাৱস্স ৱণ্ণং ওলোকযতো ৰূপৰাগো হোতি, উণ্হে সপ্পিম্হি তত্থ আসিঞ্চন্তে পটপটাতি সদ্দো উট্ঠহতি, তথাৰূপং খাদনীযং ৱা খাদন্তস্স মুৰুমুৰূতি সদ্দো উপ্পজ্জতি, তং অস্সাদযতো সদ্দৰাগো. জীৰকাদিৱসগন্ধং অস্সাদেন্তস্স গন্ধৰাগো, সাদুৰসৱসেন ৰসৰাগো. মুদুভোজনং ফস্সৱন্তন্তি অস্সাদযতো ফোট্ঠব্বৰাগো. ইতি ইমস্মিং আহাৰে সতিসম্পজঞ্ঞেন পৰিগ্গহেত্ৱা নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগেন পৰিভুত্তে সব্বোপি সো পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি অযং সব্বপৰিঞ্ঞা নাম.

কতমা মূলপৰিঞ্ঞা? পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স হি কবড়ীকাৰাহাৰো মূলং. কস্মা? তস্মিং সতি তস্সুপ্পত্তিতো. ব্ৰাহ্মণতিস্সভযে কিৰ দ্ৱাদস ৱস্সানি জাযম্পতিকানং উপনিজ্ঝানচিত্তং নাম নাহোসি. কস্মা? আহাৰমন্দতায. ভযে পন ৱূপসন্তে যোজনসতিকো তম্বপণ্ণিদীপো দাৰকানং জাতমঙ্গলেহি একমঙ্গলো অহোসি. ইতি মূলভূতে আহাৰে পৰিঞ্ঞাতে পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতোৱ হোতীতি অযং মূলপৰিঞ্ঞা নাম.

নত্থি তং সংযোজনন্তি তেন ৰাগেন সদ্ধিং পহানেকট্ঠতায পহীনত্তা নত্থি. এৱমযং দেসনা যাৱ অনাগামিমগ্গা কথিতা. ‘‘এত্তকেন পন মা ৱোসানং আপজ্জিংসূ’’তি এতেসংযেৱ ৰূপাদীনং ৱসেন পঞ্চসু খন্ধেসু ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা যাৱ অৰহত্তা কথেতুং ৱট্টতীতি. পঠমাহাৰো (নিট্ঠিতো).

দুতিযে নিচ্চম্মাতি খুৰতো পট্ঠায যাৱ সিঙ্গমূলা সকলসৰীৰতো উদ্দালিতচম্মা কিংসুকৰাসিৱণ্ণা. কস্মা পন অঞ্ঞং হত্থিঅস্সগোণাদিউপমং অগহেত্ৱা নিচ্চম্মগাৱূপমা গহিতাতি? তিতিক্খিতুং অসমত্থভাৱদীপনত্থং. মাতুগামো হি উপ্পন্নং দুক্খৱেদনং তিতিক্খিতুং অধিৱাসেতুং ন সক্কোতি, এৱমেৱ ফস্সাহাৰো অবলো দুব্বলোতি দস্সনত্থং সদিসমেৱ উপমং আহৰি. কুট্টন্তি সিলাকুট্টাদীনং অঞ্ঞতৰং. কুট্টনিস্সিতা পাণা নাম উণ্ণনাভিসৰবূমূসিকাদযো. ৰুক্খনিস্সিতাতি উচ্চালিঙ্গপাণকাদযো. উদকনিস্সিতাতি মচ্ছসুংসুমাৰাদযো. আকাসনিস্সিতাতি ডংসমকসকাককুললাদযো. খাদেয্যুন্তি লুঞ্চিত্ৱা খাদেয্যুং. সা তস্মিং তস্মিং ঠানে তং তংঠানসন্নিস্সযমূলিকং পাণখাদনভযং সম্পস্সমানা নেৱ অত্তনো সক্কাৰসম্মানং, ন পিট্ঠিপৰিকম্মসৰীৰসম্বাহনউণ্হোদকানি ইচ্ছতি, এৱমেৱ ভিক্খু ফস্সাহাৰমূলকং কিলেসপাণকখাদনভযং সম্পস্সমানো তেভূমকফস্সেন অনত্থিকো হোতি.

ফস্সে, ভিক্খৱে, আহাৰে পৰিঞ্ঞাতেতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে. ইধাপি তিস্সো পৰিঞ্ঞা. তত্থ ‘‘ফস্সো সঙ্খাৰক্খন্ধো, তংসম্পযুত্তা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, চিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তেসং ৱত্থাৰম্মণানি ৰূপক্খন্ধো’’তি এৱং সপ্পচ্চযস্স নামৰূপস্স যাথাৱতো দস্সনং ঞাতপৰিঞ্ঞা. তত্থেৱ তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন অনিচ্চাদিতো তুলনং তীৰণপৰিঞ্ঞা. তস্মিংযেৱ পন নামৰূপে ছন্দৰাগনিক্কড্ঢনো অৰহত্তমগ্গো পহানপৰিঞ্ঞা. তিস্সো ৱেদনাতি এৱং ফস্সাহাৰে তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে তিস্সো ৱেদনা পৰিঞ্ঞাতাৱ হোন্তি তম্মূলকত্তা তংসম্পযুত্তত্তা চ. ইতি ফস্সাহাৰৱসেন দেসনা যাৱ অৰহত্তা কথিতা. দুতিযাহাৰো.

ততিযে অঙ্গাৰকাসূতি অঙ্গাৰানং কাসু. কাসূতি ৰাসিপি ৱুচ্চতি আৱাটোপি.

‘‘অঙ্গাৰকাসুং অপৰে ফুণন্তি,

নৰা ৰুদন্তা পৰিদড্ঢগত্তা;

ভযঞ্হি মং ৱিন্দতি সূত দিস্ৱা,

পুচ্ছামি তং মাতলি দেৱসাৰথী’’তি. (জা. ২.২২.৪৬২); –

এত্থ ৰাসি ‘‘কাসূ’’তি ৱুত্তো.

‘‘কিন্নু সন্তৰমানোৱ, কাসুং খনসি সাৰথী’’তি? (জা. ২.২২.৩). –

এত্থ আৱাটো. ইধাপি অযমেৱ অধিপ্পেতো. সাধিকপোৰিসাতি অতিৰেকপোৰিসা পঞ্চৰতনপ্পমাণা. ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানন্তি এতেনস্স মহাপৰিড়াহতং দস্সেতি. জালায ৱা হি ধূমে ৱা সতি ৱাতো সমুট্ঠাতি, পৰিড়াহো মহা ন হোতি, তদভাৱে ৱাতাভাৱতো পৰিড়াহো মহা হোতি. আৰকাৱস্সাতি দূৰেযেৱ ভৱেয্য.

এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – অঙ্গাৰকাসু ৱিয হি তেভূমকৱট্টং দট্ঠব্বং. জীৱিতুকামো পুৰিসো ৱিয ৱট্টনিস্সিতো বালপুথুজ্জনো. দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা ৱিয কুসলাকুসলকম্মং. তেসং তং পুৰিসং নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুং উপকড্ঢনকালো ৱিয পুথুজ্জনস্স কম্মাযূহনকালো. কম্মঞ্হি আযূহিযমানমেৱ পটিসন্ধিং আকড্ঢতি নাম. অঙ্গাৰকাসুনিদানং দুক্খং ৱিয কম্মনিদানং ৱট্টদুক্খং ৱেদিতব্বং.

পৰিঞ্ঞাতেতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে. পৰিঞ্ঞাযোজনা পনেত্থ ফস্সে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. তিস্সো তণ্হাতি কামতণ্হা ভৱতণ্হা ৱিভৱতণ্হাতি ইমা পৰিঞ্ঞাতা হোন্তি. কস্মা? তণ্হামূলকত্তা মনোসঞ্চেতনায. ন হি হেতুম্হি অপ্পহীনে ফলং পহীযতি. ইতি মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসেনপি যাৱ অৰহত্তা দেসনা কথিতা. ততিযাহাৰো.

চতুত্থে আগুচাৰিন্তি পাপচাৰিং দোসকাৰকং. কথং সো পুৰিসোতি সো পুৰিসো কথংভূতো, কিং যাপেতি, ন যাপেতীতি পুচ্ছতি? তথেৱ দেৱ জীৱতীতি যথা পুব্বে, ইদানিপি তথেৱ জীৱতি.

এৱমেৱ খোতি ইধাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – ৰাজা ৱিয হি কম্মং দট্ঠব্বং, আগুচাৰী পুৰিসো ৱিয ৱট্টসন্নিস্সিতো বালপুথুজ্জনো, তীণি সত্তিসতানি ৱিয পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং, আগুচাৰিং পুৰিসং ‘‘তীহি সত্তিসতেহি হনথা’’তি ৰঞ্ঞা আণত্তকালো ৱিয কম্মৰঞ্ঞা ৱট্টসন্নিস্সিতপুথুজ্জনং গহেত্ৱা পটিসন্ধিযং পক্খিপনকালো. তত্থ কিঞ্চাপি তীণি সত্তিসতানি ৱিয পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং, সত্তীসু পন দুক্খং নত্থি, সত্তীহি পহটৱণমূলকং দুক্খং, এৱমেৱ পটিসন্ধিযম্পি দুক্খং নত্থি, দিন্নায পন পটিসন্ধিযা পৱত্তে ৱিপাকদুক্খং সত্তিপহটৱণমূলকং দুক্খং ৱিয হোতি.

পৰিঞ্ঞাতেতি তীহেৱ পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে. ইধাপি পৰিঞ্ঞাযোজনা ফস্সাহাৰে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. নামৰূপন্তি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং. ৱিঞ্ঞাণস্মিঞ্হি পৰিঞ্ঞাতে তং পৰিঞ্ঞাতমেৱ হোতি তম্মূলকত্তা সহুপ্পন্নত্তা চ. ইতি ৱিঞ্ঞাণাহাৰৱসেনপি যাৱ অৰহত্তা দেসনা কথিতাতি. চতুত্থাহাৰো. ততিযং.