২. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২. দুতিযেপি ৱুত্তনযেনেৱ সুত্তনিক্খেপো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – পঠমং উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং ৱসেন সঙ্খেপতো দস্সিতং, ইদং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৱসেন ৱিত্থাৰতোতি. ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে চতস্সো ৱল্লিহাৰকপুৰিসূপমা ৱত্তব্বা, তা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তা এৱ. যথা হি ৱল্লিহাৰকো পুৰিসো ৱল্লিযা অগ্গং দিস্ৱা তদনুসাৰেন মূলং পৰিযেসন্তো তং দিস্ৱা ৱল্লিং মূলে ছেত্ৱা আদায কম্মে উপনেয্য, এৱং ভগৱা ৱিত্থাৰদেসনং দেসেন্তো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অগ্গভূতা জৰামৰণা পট্ঠায যাৱ মূলভূতং অৱিজ্জাপদং, তাৱ দেসনং আহৰিত্ৱা পুন ৱট্টৱিৱট্টং দেসেন্তো নিট্ঠপেসি.
তত্ৰাযং জৰামৰণাদীনং ৱিত্থাৰদেসনায অত্থনিচ্ছযো – জৰামৰণনিদ্দেসে তাৱ তেসং তেসন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসোতি ৱিঞ্ঞাতব্বো. যা দেৱদত্তস্স জৰা, যা সোমদত্তস্সাতি এৱঞ্হি দিৱসম্পি কথেন্তস্স নেৱ সত্তা পৰিযাদানং গচ্ছন্তি. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপৰিযাদিন্নো হোতি. তস্মা ৱুত্তং, ‘‘অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসো’’তি. তম্হি তম্হীতি অযং গতিজাতিৱসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধাৰণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সাধাৰণনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠস্স সৰূপনিদস্সনং. জৰা জীৰণতাতিআদীসু পন জৰাতি সভাৱনিদ্দেসো. জীৰণতাতি আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা, পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জৰাতি ইমিনা পদেন সভাৱতো দীপিতা, তেনস্সাযং সভাৱনিদ্দেসো. জীৰণতাতি ইমিনা আকাৰতো, তেনস্সাযং আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৱকৰণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৱকৰণকিচ্চতো. ৱলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৱা তচৱলিভাৱকৰণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৱিকাৰানং দস্সনৱসেন পাকটীভূতা পাকটজৰা দস্সিতা. যথেৱ হি উদকস্স ৱা ৱাতস্স ৱা অগ্গিনো ৱা তিণৰুক্খাদীনং সংভগ্গপলিভগ্গতায ৱা ঝামতায ৱা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৱ উদকাদীনি, এৱমেৱ জৰায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৱাপি গয্হতি ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰা. ন হি জৰা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৱ অভিব্যত্তায আযুক্খয-চক্খাদিইন্দ্ৰিয-পৰিপাকসঞ্ঞিতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, তস্মা জৰা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তা. যস্মা চ দহৰকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৱিসযং সুখেনেৱ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি জৰং পত্তস্স পৰিপক্কানি আলুড়িতানি অৱিসদানি, ওড়াৰিকম্পি অত্তনো ৱিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো’’তি ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তা.
সা পনাযং এৱং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জৰা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৱদস্সনতো ৰূপধম্মেসু জৰা পাকটজৰা নাম, অৰূপধম্মেসু পন জৰা তাদিসস্স ৱিকাৰস্স অদস্সনতো পটিচ্ছন্নজৰা নাম. তত্থ য্ৱাযং খণ্ডাদিভাৱো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱণ্ণোযেৱ, তং চক্খুনা দিস্ৱা মনোদ্ৱাৰেন চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমে দন্তা জৰায পহটা’’তি জৰং জানাতি উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসীসাদীনি ওলোকেত্ৱা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৱং জাননং ৱিয. পুন অৱীচি সৱীচীতি এৱম্পি দুৱিধা হোতি. তত্থ মণি-কনক-ৰজত-পৱাড়চন্দসূৰিযাদীনং ৱিয মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৱিয চ পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু চ অপাণীনং ৱিয অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা অৱীচিজৰা নাম, নিৰন্তৰজৰাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৱুত্তেসু অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা সৱীচিজৰা নামাতি ৱেদিতব্বা.
ইতো পৰং তেসং তেসন্তিআদি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. চুতি চৱনতাতিআদীসু পন চুতীতি চৱনকৱসেন ৱুচ্চতি, একচতুপঞ্চক্খন্ধসামঞ্ঞৱচনমেতং. চৱনতাতি ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিক্খন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপৰিদীপনং. অন্তৰধানন্তি ঘটস্সেৱ ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিক্খন্ধানং যেন কেনচি পৰিযাযেন ঠানাভাৱপৰিদীপনং. মচ্চু মৰণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মৰণং, তেন সমুচ্ছেদমৰণাদীনি নিসেধেতি. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিৰিযা কালকিৰিযা. এৱং তেন লোকসম্মুতিযা মৰণং দীপেতি.
ইদানি পৰমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পৰমত্থেন হি খন্ধাযেৱ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মৰতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মৰতি, ভিন্নেসু মতোতি ৱোহাৰো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৱোকাৰৱসেন খন্ধানং ভেদো, একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. চতুৱোকাৰৱসেন চ খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৱযৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ৱেদিতব্বো. কস্মা? ভৱদ্ৱযেপি ৰূপকাযসঙ্খাতস্স কড়েৱৰস্স সব্ভাৱতো. অথ ৱা যস্মা চাতুমহাৰাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৱ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৱসেন খন্ধানং ভেদো, মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কড়েৱৰস্স নিক্খেপকাৰণতো মৰণং ‘‘কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইতি অযঞ্চ জৰা ইদঞ্চ মৰণং, ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱেতি ইদং উভযম্পি একতো কত্ৱা জৰামৰণন্তি কথীযতি.
জাতিনিদ্দেসে জাতি সঞ্জাতীতিআদীসু জাযনট্ঠেন জাতি, সা অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৱসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৱত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তা পৱিসন্তা ৱিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি, সা সংসেদজওপপাতিকৱসেন যুত্তা. তে হি পাকটাযেৱ হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৱ ৱোহাৰদেসনা.
ইদানি পৰমত্থদেসনা হোতি. খন্ধাযেৱ হি পৰমত্থতো পাতুভৱন্তি, ন সত্তো. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৱোকাৰভৱে একস্স, চতুৱোকাৰভৱে চতুন্নং, পঞ্চৱোকাৰভৱে পঞ্চন্নম্পি গহণং ৱেদিতব্বং. পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্ৰ তত্ৰ উপ্পজ্জমানাযতনৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৱোযেৱ. পাতুভৱন্তানেৱ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জাতীতি ইমিনা পদেন ৱোহাৰতো পৰমত্থতো চ দেসিতায জাতিযা নিগমনং কৰোতীতি.
ভৱনিদ্দেসে কামভৱোতি কম্মভৱো চ উপপত্তিভৱো চ. তত্থ কম্মভৱো নাম কামভৱূপগকম্মমেৱ. তঞ্হি তত্থ উপপত্তিভৱস্স কাৰণত্তা ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো (ধ. প. ১৯৪) দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীনি (ধ. প. ১১৭) ৱিয ফলৱোহাৰেন ভৱোতি ৱুত্তং. উপপত্তিভৱো নাম তেন কম্মেন নিব্বত্তং উপাদিণ্ণক্খন্ধপঞ্চকং. তঞ্হি তত্থ ভৱতীতি কত্ৱা ভৱোতি ৱুত্তং. সব্বথাপি ইদং কম্মঞ্চ উপপত্তিঞ্চ উভযম্পেতমিধ ‘‘কামভৱো’’তি ৱুত্তং. এস নযো ৰূপাৰূপভৱেসূতি.
উপাদাননিদ্দেসে কামুপাদানন্তিআদীসু ৱত্থুকামং উপাদিযন্তি এতেন, সযং ৱা তং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দড়্হগ্গহণং ৱুচ্চতি. দড়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৱিয. পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সেতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো’’তি (ধ. স. ১২২০; ৱিভ. ৯৩৮) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. অথ ৱা দিট্ঠিং উপাদিযতি, উপাদিযন্তি ৱা এতেন দিট্ঠিন্তি দিট্ঠুপাদানং. উপাদিযতি হি পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি, উপাদিযন্তি চ তায দিট্ঠিং. যথাহ – ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৭). সীলব্বতুপাদানঅত্তৱাদুপাদানৱজ্জস্স সব্বদিট্ঠিগতস্সেতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং দিট্ঠুপাদানং? নত্থি দিন্ন’’ন্তি (ধ. স. ১২২১) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তথা সীলব্বতমুপাদিযন্তি এতেন, সযং ৱা তং উপাদিযতি, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতি ৱা সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৱতাদীনি হি ‘‘এৱং সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১২২২; ৱিভ. ৯৩৮) অভিনিৱেসতো সযমেৱ উপাদানানীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং সীলব্বতুপাদানং? ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধী’’তি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
ইদানি ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং, কিং ৱদন্তি উপাদিযন্তি ৱা? অত্তানং. অত্তনো ৱাদুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং. অত্তৱাদমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৱাদুপাদানং. ৱীসতিৱত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা এতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং অত্তৱাদুপাদানং? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তণ্হানিদ্দেসে ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি এতং চক্খুদ্ৱাৰাদীসু জৱনৱীথিযা পৱত্তায তণ্হায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ব্ৰাহ্মণপুত্তো’’তি এৱমাদীসু পিতিতো নামং ৱিয পিতিসদিসাৰম্মণতো নামং. এত্থ চ ৰূপাৰম্মণা তণ্হা, ৰূপে তণ্হাতি ৰূপতণ্হা. সা কামৰাগভাৱেন ৰূপং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা কামতণ্হা, সস্সতদিট্ঠিসহগতৰাগভাৱেন ‘‘ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সত’’ন্তি এৱং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা ভৱতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতৰাগভাৱেন ‘‘ৰূপং উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি পেচ্চ ন ভৱতী’’তি এৱং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা ৱিভৱতণ্হাতি ৰূপতণ্হা এৱং তিৱিধা হোতি. যথা চ ৰূপতণ্হা, তথা সদ্দতণ্হাদযোপীতি এৱং তানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. তানি অজ্ঝত্তৰূপাদীসু অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰূপাদীসু অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস. ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৱং অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. ‘‘অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অস্মীতি হোতি, ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৱিভ. ৯৭৩) ৱা এৱমাদীনি অজ্ঝত্তিকৰূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠাৰস, ‘‘বাহিৰস্স উপাদায ইমিনা অস্মীতি হোতি, ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৱিভ. ৯৭৫) ৱা এৱমাদীনি বাহিৰৰূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৱম্পি অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. পুন সঙ্গহে কৰিযমানে ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ছড়েৱ তণ্হাকাযা তিস্সোযেৱ কামতণ্হাদযো হোন্তীতি. এৱং –
‘‘নিদ্দেসত্থেন নিদ্দেস, ৱিত্থাৰা ৱিত্থাৰস্স চ;
পুন সঙ্গহতো তণ্হা, ৱিঞ্ঞাতব্বা ৱিভাৱিনা’’তি.
ৱেদনানিদ্দেসে ৱেদনাকাযাতি ৱেদনাসমূহা. চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজাৱেদনাতি এতং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজাৱেদনা অত্থি কুসলা, অত্থি অকুসলা, অত্থি অব্যাকতা’’তি এৱং ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৩৪) আগতত্তা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তানং কুসলাকুসলাব্যাকতৱেদনানং ‘‘সাৰিপুত্তো মন্তাণিপুত্তো’’তি এৱমাদীসু মাতিতো নামং ৱিয মাতিসদিসতো ৱত্থুতো নামং. ৱচনত্থো পনেত্থ – চক্খুসম্ফস্সহেতু জাতা ৱেদনা চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনাতি. এসেৱ নযো সব্বত্থ. অযং তাৱেত্থ সব্বসঙ্গাহিকা কথা. ৱিপাকৱসেন পন চক্খুদ্ৱাৰে দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানি, দ্ৱে মনোধাতুযো, তিস্সো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযোতি এতাহি সম্পযুত্তৱসেন ৱেদনা ৱেদিতব্বা. এসেৱ নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু. মনোদ্ৱাৰে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তাৱ.
ফস্সনিদ্দেসে চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুম্হি সম্ফস্সো. এস নযো সব্বত্থ. চক্খুসম্ফস্সো…পে… কাযসম্ফস্সোতি এত্তাৱতা চ কুসলাকুসলৱিপাকা পঞ্চৱত্থুকা দস ফস্সা ৱুত্তা হোন্তি. মনোসম্ফস্সোতি ইমিনা সেসবাৱীসতিলোকিযৱিপাকমনসম্পযুত্তা ফস্সা.
সড়াযতননিদ্দেসে চক্খাযতনন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে চেৱ আযতননিদ্দেসে চ ৱুত্তমেৱ.
নামৰূপনিদ্দেসে নমনলক্খণং নামং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং. ৱিভজনে পনস্স ৱেদনাতি ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাক্খন্ধো, চেতনা ফস্সো মনসিকাৰোতি সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱেদিতব্বো. কামঞ্চ অঞ্ঞেপি সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা ধম্মা সন্তি, ইমে পন তযো সব্বদুব্বলেসুপি চিত্তেসু সন্তি, তস্মা এতেসংযেৱ ৱসেনেত্থ সঙ্খাৰক্খন্ধো দস্সিতো. চত্তাৰো চ মহাভূতাতি এত্থ চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. মহাভূতাতি পথৱীআপতেজৱাযানমেতং অধিৱচনং. যেন পন কাৰণেন তানি মহাভূতানীতি ৱুচ্চন্তি, যো চেত্থ অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযো, সো সব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযাতি এত্থ পন চতুন্নন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং, চত্তাৰি মহাভূতানীতি ৱুত্তং হোতি. উপাদাযাতি উপাদিযিত্ৱা, গহেত্ৱাতি অত্থো. নিস্সাযাতিপি একে. ‘‘ৱত্তমান’’ন্তি অযঞ্চেত্থ পাঠসেসো. সমূহত্থে ৱা এতং সামিৱচনং, চতুন্নং মহাভূতানং সমূহং উপাদায ৱত্তমানং ৰূপন্তি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং সব্বথাপি যানি চ চত্তাৰি পথৱীআদীনি মহাভূতানি, যঞ্চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱত্তমানং চক্খাযতনাদিভেদেন অভিধম্মপাড়িযমেৱ ৱুত্তং তেৱীসতিৱিধং ৰূপং, তং সব্বম্পি ৰূপন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিঞ্ঞাণনিদ্দেসে চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুম্হি ৱিঞ্ঞাণং, চক্খুতো ৱা জাতং ৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. এৱং সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি. ইতৰং পন মনোযেৱ ৱিঞ্ঞাণন্তি মনোৱিঞ্ঞাণং. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জিততেভূমকৱিপাকচিত্তস্সেতং অধিৱচনং.
সঙ্খাৰনিদ্দেসে অভিসঙ্খৰণলক্খণো সঙ্খাৰো. ৱিভজনে পনস্স কাযসঙ্খাৰোতি কাযতো পৱত্তসঙ্খাৰো. কাযদ্ৱাৰে চোপনৱসেন পৱত্তানং কামাৱচৰকুসলতো অট্ঠন্নং, অকুসলতো দ্ৱাদসন্নন্তি ৱীসতিযা কাযসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং. ৱচীসঙ্খাৰোতি ৱচনতো পৱত্তসঙ্খাৰো, ৱচীদ্ৱাৰে ৱচনভেদৱসেন পৱত্তানং ৱীসতিযা এৱ ৱচীসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং. চিত্তসঙ্খাৰোতি চিত্ততো পৱত্তসঙ্খাৰো, কাযৱচীদ্ৱাৰে চোপনং অকত্ৱা ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্স পৱত্তানং লোকিযকুসলাকুসলৱসেন একূনতিংসমনোসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং.
অৱিজ্জানিদ্দেসে দুক্খে অঞ্ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে অঞ্ঞাণং, মোহস্সেতং অধিৱচনং. এস নযো দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণন্তিআদীসু. তত্থ চতূহি কাৰণেহি দুক্খে অঞ্ঞাণং ৱেদিতব্বং অন্তোগধতো ৱত্থুতো আৰম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. তথা হি তং দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নত্তা দুক্খে অন্তোগধং, দুক্খসচ্চঞ্চস্স নিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱত্থু, আৰম্মণপচ্চযভাৱেন আৰম্মণং, দুক্খসচ্চং এতং পটিচ্ছাদেতি তস্স যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেন ঞাণপ্পৱত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেন.
দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং তীহি কাৰণেহি ৱেদিতব্বং ৱত্থুতো আৰম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. নিৰোধে পটিপদায চ অঞ্ঞাণং একেনেৱ কাৰণেন ৱেদিতব্বং পটিচ্ছাদনতো. নিৰোধপটিপদানঞ্হি পটিচ্ছাদকমেৱ অঞ্ঞাণং তেসং যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেন তেসু চ ঞাণপ্পৱত্তিযা অপ্পদানেন. ন পন তং তত্থ অন্তোগধং তস্মিং সচ্চদ্ৱযে অপৰিযাপন্নত্তা, ন তস্স তং সচ্চদ্ৱযং ৱত্থু অসহজাতত্তা, নাৰম্মণং, তদাৰব্ভ অপ্পৱত্তনতো. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযং গম্ভীৰত্তা দুদ্দসং, ন তত্থ অন্ধভূতং অঞ্ঞাণং পৱত্ততি. পুৰিমং পন ৱচনীযত্তেন সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা গম্ভীৰং, তত্থ ৱিপল্লাসগাহৱসেন পৱত্ততি.
অপিচ ‘‘দুক্খে’’তি এত্তাৱতা সঙ্গহতো ৱত্থুতো আৰম্মণতো কিচ্চতো চ অৱিজ্জা দীপিতা. ‘‘দুক্খসমুদযে’’তি এত্তাৱতা ৱত্থুতো আৰম্মণতো কিচ্চতো চ. ‘‘দুক্খনিৰোধে দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযা’’তি এত্তাৱতা কিচ্চতো. অৱিসেসতো পন ‘‘অঞ্ঞাণ’’ন্তি এতেন সভাৱতো নিদ্দিট্ঠাতি ঞাতব্বা.
ইতি খো, ভিক্খৱেতি এৱং খো, ভিক্খৱে. নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. অপিচেত্থ সব্বেহেৱ তেহি নিৰোধপদেহি নিব্বানং দেসিতং. নিব্বানঞ্হি আগম্ম তে তে ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা তং তেসং তেসং নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. ইতি ভগৱা ইমস্মিং সুত্তে দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টৱিৱট্টং দেসেন্তো অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসনং নিট্ঠপেসি. দেসনাপৰিযোসানে ৱুত্তনযেনেৱ পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
ৱিভঙ্গসুত্তং দুতিযং.