১. বুদ্ধৱগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা
১. এৱং মে সুতন্তি – নিদানৱগ্গে পঠমং পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং. তত্ৰাযং অনুপুব্বপদৱণ্ণনা – তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসীতি, এত্থ তত্ৰাতি দেসকালপৰিদীপনং. তঞ্হি ‘‘যং সমযং ৱিহৰতি, তত্ৰ সমযে, যস্মিঞ্চ জেতৱনে ৱিহৰতি, তত্ৰ জেতৱনে’’তি দীপেতি. ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতি. ন হি ভগৱা অযুত্তে দেসে কালে চ ধম্মং ভাসতি. ‘‘অকালো খো তাৱ বাহিযা’’তিআদি (উদা. ১০) চেত্থ সাধকং. খোতি পদপূৰণমত্তে, অৱধাৰণে আদিকালত্থে ৱা নিপাতো. ভগৱাতি লোকগৰুদীপনং. ভিক্খূতি কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনং. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খকোতি ভিক্খু, ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝূপগতোতি ভিক্খূ’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৫; ৱিভ. ৫১০) নযেন ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো. আমন্তেসীতি আলপি, অভাসি, সম্বোধেসি, অযমেত্থ অত্থো. অঞ্ঞত্ৰ পন ঞাপনেপি হোতি. যথাহ – ‘‘আমন্তযামি ৱো, ভিক্খৱে, পটিৱেদযামি ৱো, ভিক্খৱে’’তি. পক্কোসনেপি. যথাহ – ‘‘এহি ত্ৱং, ভিক্খু, মম ৱচনেন সাৰিপুত্তং আমন্তেহী’’তি (অ. নি. ৯.১১). ভিক্খৱোতি আমন্তনাকাৰদীপনং. তঞ্চ ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধত্তা ৱুত্তং. ভিক্খনসীলতাগুণযুত্তোপি হি ভিক্খু, ভিক্খনধম্মতাগুণযুত্তোপি ভিক্খনে সাধুকাৰিতাগুণযুত্তোপীতি সদ্দৱিদূ মঞ্ঞন্তি. তেন চ তেসং ভিক্খনসীলতাদিগুণযোগসিদ্ধেন ৱচনেন হীনাধিকজনসেৱিতৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতদীনভাৱনিগ্গহং কৰোতি. ‘‘ভিক্খৱো’’তি ইমিনা চ কৰুণাৱিপ্ফাৰসোম্মহদযনযননিপাতপুব্বঙ্গমেন ৱচনেন তে অত্তনো অভিমুখে কৰোন্তো তেনেৱ কথেতুকম্যতাদীপকেন নেসং ৱচনেন সোতুকম্যতং জনেতি, তেনেৱ চ সম্বোধনত্থেন সাধুকং মনসিকাৰেপি নিযোজেতি. সাধুকং মনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তি.
অপৰেসুপি দেৱমনুস্সেসু ৱিজ্জমানেসু কস্মা ভিক্খূযেৱ আমন্তেসীতি চে? জেট্ঠসেট্ঠাসন্নসদাসন্নিহিতভাৱতো. সব্বপৰিসসাধাৰণা হি ভগৱতো ধম্মদেসনা, পৰিসায জেট্ঠা ভিক্খূ পঠমং উপ্পন্নত্তা, সেট্ঠা অনগাৰিযভাৱং আদিং কত্ৱা সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা চ, আসন্না তত্থ নিসিন্নেসু সত্থুসন্তিকত্তা, সদাসন্নিহিতা সত্থুসন্তিকাৱচৰত্তাতি. অপিচ তে ধম্মদেসনায ভাজনং যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিসব্ভাৱতো. ৱিসেসতো চ একচ্চে ভিক্খূযেৱ সন্ধায অযং দেসনাপীতি এৱং আমন্তেসি.
কিমত্থং পন ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো পঠমং ভিক্খূ আমন্তেসি, ন ধম্মমেৱ দেসেসীতি? সতিজননত্থং. ভিক্খূ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাপি ৱিক্খিত্তচিত্তাপি ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাপি কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তাপি নিসিন্না হোন্তি. তে অনামন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে ‘‘অযং দেসনা কিংনিদানা কিংপচ্চযা কতমায অট্ঠুপ্পত্তিযা দেসিতা’’তি সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তা দুগ্গহিতং ৱা গণ্হেয্যুং, ন ৱা গণ্হেয্যুং, তেন নেসং সতিজননত্থং ভগৱা পঠমং আমন্তেত্ৱা পচ্ছা ধম্মং দেসেতি.
ভদন্তেতি গাৰৱৱচনমেতং, সত্থুনো পটিৱচনদানং ৱা. অপিচেত্থ ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱদমানো ভগৱা ভিক্খূ আলপতি. ‘‘ভদন্তে’’তি ৱদমানা তে ভগৱন্তং পচ্চালপন্তি. তথা হি ‘‘ভিক্খৱো’’তি ভগৱা আভাসতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পচ্চাভাসন্তি. ‘‘ভিক্খৱো’’তি পটিৱচনং দাপেতি, ‘‘ভদন্তে’’তি পটিৱচনং দেন্তি. তে ভিক্খূতি যে ভগৱা আমন্তেসি, তে. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি ভগৱতো আমন্তনং পতিঅস্সোসুং, অভিমুখা হুত্ৱা সুণিংসু সম্পটিচ্ছিংসু পটিগ্গহেসুন্তি অত্থো. ভগৱা এতদৱোচাতি, ভগৱা এতং ইদানি ৱত্তব্বং সকলসুত্তং অৱোচ. এত্তাৱতা যং আযস্মতা আনন্দেন অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্স বুদ্ধানং দেসনাঞাণগম্ভীৰভাৱসংসূচকস্স ইমস্স সুত্তস্স সুখাৱগাহণত্থং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসপ্পটিমণ্ডিতং নিদানং ভাসিতং, তস্স অত্থৱণ্ণনা সমত্তা.
ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদং ৱোতিআদিনা নযেন ভগৱতা নিক্খিত্তস্স সুত্তস্স সংৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা সুত্তৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপং তাৱ ৱিচাৰেস্সাম. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা – অত্তজ্ঝাসযো, পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসিকো, অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতি, সেয্যথিদং – দসবলসুত্তন্তহাৰকো চন্দোপম-ৱীণোপম-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদ-ইন্দ্ৰিযবল-বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গ-সুত্তন্তহাৰকোতি এৱমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা. যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১; ম. নি. ৩.৪১৬) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং নিজ্ঝানক্খমং মনং অভিনীহাৰং বুজ্ঝনভাৱঞ্চ অপেক্খিত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি, সেয্যথিদং – চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তং, মহাৰাহুলোৱাদসুত্তং, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনং, অনত্তলক্খণসুত্তং, আসীৱিসোপমসুত্তং, ধাতুৱিভঙ্গসুত্তন্তি, এৱমাদীনি, তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৱন্তং পন উপসঙ্কমিত্ৱা চতস্সো পৰিসা চত্তাৰো ৱণ্ণা নাগা সুপণ্ণা গন্ধব্বা অসুৰা যক্খা মহাৰাজানো তাৱতিংসাদযো দেৱা মহাব্ৰহ্মাতি এৱমাদযো ‘‘বোজ্ঝঙ্গা বোজ্ঝঙ্গাতি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি – (সং. নি. ৫.২০২) নীৱৰণা নীৱৰণাতি, ভন্তে, ৱুচ্চন্তি – ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, কিংসূধ ৱিত্তং পুৰিসস্স সেট্ঠ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৩) নযেন পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৱং পুট্ঠেন ভগৱতা যানি কথিতানি বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি, যানি ৱা পনঞ্ঞানিপি দেৱতাসংযুত্ত, মাৰসংযুত্ত, ব্ৰহ্মসংযুত্ত, সক্কপঞ্হ, চূড়ৱেদল্ল, মহাৱেদল্ল, সামঞ্ঞফলআড়ৱক, সূচিলোম, খৰলোমসুত্তাদীনি, তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.
যানি পন তানি উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ কথিতানি, সেয্যথিদং – ধম্মদাযাদং. চূড়সীহনাদসুত্তং পুত্তমংসূপমং দাৰুক্খন্ধূপমং অগ্গিক্খন্ধূপমং ফেণপিণ্ডূপমং পাৰিচ্ছত্তকূপমন্তি এৱমাদীনি, তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো.
এৱমেতেসু চতূসু নিক্খেপেসু ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তস্স পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো. পৰপুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন হিদং ভগৱতা নিক্খিত্তং. কতমেসং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেনাতি? উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং. চত্তাৰো হি পুগ্গলা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপৰমোতি. তত্থ যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৱেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পৰিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকৰোতো, কল্যাণমিত্তে সেৱতো, ভজতো, পযিৰুপাসতো, অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো, বহুম্পি ধাৰযতো, বহুম্পি ৱাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো পদপৰমো. ইতি ইমেসু চতূসু পুগ্গলেসু উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন ইদং সুত্তং নিক্খিত্তং.
তদা কিৰ পঞ্চসতা জনপদৱাসিকা ভিক্খূ সব্বেৱ একচৰা দ্ৱিচৰা তিচৰা চতুচৰা পঞ্চচৰা সভাগৱুত্তিনো ধুতঙ্গধৰা আৰদ্ধৱীৰিযা যুত্তযোগা ৱিপস্সকা সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং পচ্চযাকাৰদেসনং পত্থযমানা সাযন্হসমযে ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা, ৱন্দিত্ৱা, ৰত্তকম্বলসাণিযা পৰিক্খিপমানা ৱিয দেসনং পচ্চাসীসমানা পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদিংসু. তেসং অজ্ঝাসযৱসেন ভগৱা ইদং সুত্তং আৰভি. যথা হি ছেকো চিত্তকাৰো অপৰিকম্মকতভিত্তিং লভিত্ৱা, ন আদিতোৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেসি, মহামত্তিকলেপাদীহি পন ভিত্তিপৰিকম্মং তাৱ কত্ৱা, কতপৰিকম্মায ভিত্তিযা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, কতপৰিকম্মং পন ভিত্তিং লভিত্ৱা, ভিত্তিপৰিকম্মব্যাপাৰং অকত্ৱা, ৰঙ্গজাতানি যোজেত্ৱা, ৱট্টিকং ৱা তূলিকং ৱা আদায ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেতি, এৱমেৱ ভগৱা অকতাভিনিৱেসং আদিকম্মিককুলপুত্তং লভিত্ৱা নাস্স আদিতোৱ অৰহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৱিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি, সীলসমাধিকম্মস্সকতাদিট্ঠিসম্পদায পন যোজেন্তো পুব্বভাগপটিপদং তাৱ আচিক্খতি. যং সন্ধায ৱুত্তং –
‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা. যতো খো তে, ভিক্খু, সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং ভৱিস্সতি দিট্ঠি চ উজুকা. ততো ত্ৱং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তাৰো সতিপট্ঠানে তিৱিধেন ভাৱেয্যাসি. কতমে চত্তাৰো? ইধ ত্ৱং, ভিক্খু, অজ্ঝত্তং ৱা কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. বহিদ্ধা ৱা কাযে…পে… অজ্ঝত্তবহিদ্ধা ৱা কাযে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৱং, ভিক্খু, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানে এৱং তিৱিধেন ভাৱেস্সসি, ততো তুয্হং, ভিক্খু, যা ৰত্তি ৱা দিৱসো ৱা আগমিস্সতি, ৱুদ্ধিযেৱ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পৰিহানী’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯).
এৱং আদিকম্মিককুলপুত্তস্স সীলকথায পৰিকম্মং কথেত্ৱা, অৰহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৱিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি.
পৰিসুদ্ধসীলং পন আৰদ্ধৱীৰিযং যুত্তযোগং ৱিপস্সকং লভিত্ৱা, নাস্স পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতি, উজুকমেৱ পন অৰহত্তপদট্ঠানং সণ্হং সুখুমং সুঞ্ঞতং ৱিপস্সনালক্খণং আচিক্খতি. ইমে পঞ্চসতা ভিক্খূ পুব্বভাগপটিপদং পৰিসোধেত্ৱা ঠিতা সুধন্তসুৱণ্ণসদিসা সুপৰিমজ্জিতমণিক্খন্ধসন্নিভা, একো লোকুত্তৰমগ্গোৱ নেসং অনাগতো. ইতি তস্সাগমনত্থায সত্থা তেসং অজ্ঝাসযং অপেক্খমানো ইদং সুত্তং আৰভি.
তত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদন্তি পচ্চযাকাৰং. পচ্চযাকাৰো হি অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিচ্চ সহিতে ধম্মে উপ্পাদেতি. তস্মা পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ৱুচ্চতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গতো গহেতব্বো.
ৱোতি অযং ৱো-সদ্দো পচ্চত্ত-উপযোগকৰণ-সম্পদান-সামিৱচন-পদপূৰণেসু দিস্সতি. ‘‘কচ্চি পন ৱো অনুৰুদ্ধা সমগ্গা সম্মোদমানা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩২৬; মহাৱ. ৪৬৬) হি পচ্চত্তে দিস্সতি. ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, পণামেমি ৱো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) উপযোগে. ‘‘ন ৱো মম সন্তিকে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.১৫৭) কৰণে. ‘‘ৱনপত্থপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৯০) সম্পদানে. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিত’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) সামিৱচনে. ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) পদপূৰণমত্তে. ইধ পনাযং সম্পদানে দট্ঠব্বো. ভিক্খৱেতি পতিস্সৱেন অভিমুখীভূতানং পুন আলপনং. দেসেস্সামীতি দেসনাপটিজাননং. তং সুণাথাতি তং পটিচ্চসমুপ্পাদং তং দেসনং মযা ৱুচ্চমানং সুণাথ.
সাধুকং মনসি কৰোথাতি এত্থ পন সাধুকং সাধূতি একত্থমেতং. অযঞ্চ সাধুসদ্দো আযাচন-সম্পটিচ্ছন-সম্পহংসন-সুন্দৰ-দড়্হীকম্মাদীসু দিস্সতি. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২৫৭; সং. নি. ৪.৬৫; ৫.৩৮১) হি আযাচনে দিস্সতি. ‘‘সাধু, ভন্তেতি খো সো ভিক্খু ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) সম্পটিচ্ছনে. ‘‘সাধু সাধু, সাৰিপুত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৪৯) সম্পহংসনে.
‘‘সাধু ধম্মৰুচী ৰাজা, সাধু পঞ্ঞাণৱা নৰো;
সাধু মিত্তানমদ্দুব্ভো, পাপস্স অকৰণং সুখ’’ন্তি. –
আদীসু (জা. ২.১৮.১০১) সুন্দৰে. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, সাধুকং সুণাহী’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.১৯২) সাধুকসদ্দোযেৱ দড়্হীকম্মে আণত্তিযন্তিপি ৱুচ্চতি. ইধ পনাযং এত্থেৱ দড়্হীকম্মে আণত্তিযা চ অত্থো ৱেদিতব্বো, সুন্দৰত্থেপি ৱট্টতি. দড়্হীকৰণত্থেন হি ‘‘দড়্হং ইমং ধম্মং সুণাথ, সুগ্গহিতং গণ্হন্তা’’, আণত্তিঅত্থেন ‘‘মম আণত্তিযা সুণাথ’’ সুন্দৰত্থেন ‘‘সুন্দৰমিমং ভদ্দকং ধম্মং সুণাথা’’তি এতং দীপিতং হোতি. মনসি কৰোথাতি আৱজ্জেথ. সমন্নাহৰথাতি অত্থো. অৱিক্খিত্তচিত্তা হুত্ৱা নিসামেথ, চিত্তে কৰোথাতি অধিপ্পাযো.
ইদানেত্থ তং সুণাথাতি সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণমেতং. সাধুকং মনসি কৰোথাতি মনসিকাৰে দড়্হীকম্মনিযোজনেন মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং. পুৰিমঞ্চেত্থ ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগাহনিৱাৰণং, পচ্ছিমং অত্থৱিপল্লাসগাহনিৱাৰণং. পুৰিমেন চ ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি, পচ্ছিমেন সুতানং ধম্মানং ধাৰণূপপৰিক্খাসু. পুৰিমেন চ ‘‘সব্যঞ্জনো অযং ধম্মো, তস্মা সৱনীযো’’তি দীপেতি, পচ্ছিমেন ‘‘সাত্থো, তস্মা মনসি কাতব্বো’’তি. সাধুকপদং ৱা উভযপদেহি যোজেত্ৱা, ‘‘যস্মা অযং ধম্মো ধম্মগম্ভীৰো চ দেসনাগম্ভীৰো চ, তস্মা সুণাথ সাধুকং. যস্মা অত্থগম্ভীৰো চ পটিৱেধগম্ভীৰো চ, তস্মা সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ভাসিস্সামীতি দেসেস্সামি. ‘‘তং সুণাথা’’তি এত্থ পটিঞ্ঞাতং দেসনং সংখিত্ততোৱ ন দেসেস্সামি, অপিচ খো ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতি. সঙ্খেপৱিত্থাৰৱাচকানি হি এতানি পদানি. যথাহ ৱঙ্গীসত্থেৰো –
‘‘সংখিত্তেনপি দেসেতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসতি;
সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসো, পটিভানং উদীৰযী’’তি. (সং. নি. ১.২১৪; থেৰগা. ১২৪১);
এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতা হুত্ৱা এৱং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং সত্থু ৱচনং সম্পটিচ্ছিংসু, পটিগ্গহেসুন্তি ৱুত্তং হোতি.
অথ নেসং ভগৱা এতদৱোচ – এতং ইদানি ৱত্তব্বং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তিআদিং সকলং সুত্তং অৱোচ. তত্থ কতমো চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধা হি পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি, তাসং ইদং নানত্তং –
কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২)? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা.
কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা.
কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কথং নু খো’’তি, সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা.
কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি, অনিচ্চং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি, দুক্খং, ভন্তে. যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘‘এতং মম এসোহমস্মি এসো মে অত্তা’’তি, নো হেতং ভন্তেতি (সং. নি. ৩.৭৯). অযং অনুমতিপুচ্ছা.
কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.
তত্থ বুদ্ধানং পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং অদিট্ঠং অজোতিতং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি. তেন নেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৱতা অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৱিহতসংসযো. তেনস্স ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতৰা পন দ্ৱে পুচ্ছা ভগৱতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতা পুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.
ইদানি তাৱ পুচ্ছায পুট্ঠং পচ্চযাকাৰং ৱিভজন্তো অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰাতিআদিমাহ. এত্থ চ যথা নাম ‘‘পিতৰং কথেস্সামী’’তি আৰদ্ধো ‘‘তিস্সস্স পিতা সোণস্স পিতা’’তি পঠমতৰং পুত্তম্পি কথেতি, এৱমেৱ ভগৱা পচ্চযং কথেতুং আৰদ্ধো ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযে অৱিজ্জাদিধম্মে কথেন্তো পচ্চযুপ্পন্নম্পি কথেসি. আহাৰৱগ্গস্স পন পৰিযোসানে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি (সং. নি. ২.২০) উভযং আৰভিত্ৱা উভযম্পি কথেসি. ইদানি অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতিআদীসু পন অৱিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৱিজ্জাপচ্চযো. তস্মা অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তীতি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰেন পন সব্বাকাৰসম্পন্না অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা, তস্মা সা তত্থ কথিতৱসেনেৱ গহেতব্বা.
পটিলোমকথাযং পন অৱিজ্জায ত্ৱেৱাতি অৱিজ্জায তু এৱ. অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধা. সঙ্খাৰনিৰোধোতি সঙ্খাৰানং অনুপ্পাদনিৰোধো হোতি. এৱংনিৰোধানং পন সঙ্খাৰানং নিৰোধা ৱিঞ্ঞাণাদীনঞ্চ নিৰোধা নামৰূপাদীনি নিৰুদ্ধানিযেৱ হোন্তীতি দস্সেতুং সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধোতিআদীনি ৱত্ৱা, এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতীতি আহ. তত্থ কেৱলস্সাতি সকলস্স, সুদ্ধস্স ৱা, সত্তৱিৰহিতস্সাতি অত্থো. দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খৰাসিস্স. নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. ইতি ভগৱা অনুলোমতো দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টকথং কথেত্ৱা তমেৱ ৱট্টং ৱিনিৱট্টেত্ৱা পটিলোমতো দ্ৱাদসহি পদেহি ৱিৱট্টং কথেন্তো অৰহত্তেন দেসনায কূটং গণ্হি. দেসনাপৰিযোসানে তে পঞ্চসতা আৰদ্ধৱিপস্সকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলা সূৰিযৰস্মিসম্ফুট্ঠানি পৰিপাকগতানি পদুমানি ৱিয সচ্চানি বুজ্ঝিত্ৱা অৰহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু.
ইদমৱোচ ভগৱাতি ইদং ৱট্টৱিৱট্টৱসেন সকলসুত্তং ভগৱা অৱোচ. অত্তমনা তে ভিক্খূতি তুট্ঠচিত্তা তে পঞ্চসতা খীণাসৱা ভিক্খূ. ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি কৰৱীকৰুতমঞ্জুনা কণ্ণসুখেন পণ্ডিতজনহদযানং অমতাভিসেকসদিসেন ব্ৰহ্মস্সৰেন ভাসতো ভগৱতো ৱচনং অভিনন্দিংসু, অনুমোদিংসু চেৱ সম্পটিচ্ছিংসু চাতি অত্থো. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘সুভাসিতং সুলপিতং, সাধু সাধূতি তাদিনো;
অনুমোদমানা সিৰসা, সম্পটিচ্ছিংসু ভিক্খৱো’’তি.
পঠমপটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. ৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২. দুতিযেপি ৱুত্তনযেনেৱ সুত্তনিক্খেপো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – পঠমং উগ্ঘটিতঞ্ঞূপুগ্গলানং ৱসেন সঙ্খেপতো দস্সিতং, ইদং ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূনং ৱসেন ৱিত্থাৰতোতি. ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে চতস্সো ৱল্লিহাৰকপুৰিসূপমা ৱত্তব্বা, তা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তা এৱ. যথা হি ৱল্লিহাৰকো পুৰিসো ৱল্লিযা অগ্গং দিস্ৱা তদনুসাৰেন মূলং পৰিযেসন্তো তং দিস্ৱা ৱল্লিং মূলে ছেত্ৱা আদায কম্মে উপনেয্য, এৱং ভগৱা ৱিত্থাৰদেসনং দেসেন্তো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অগ্গভূতা জৰামৰণা পট্ঠায যাৱ মূলভূতং অৱিজ্জাপদং, তাৱ দেসনং আহৰিত্ৱা পুন ৱট্টৱিৱট্টং দেসেন্তো নিট্ঠপেসি.
তত্ৰাযং জৰামৰণাদীনং ৱিত্থাৰদেসনায অত্থনিচ্ছযো – জৰামৰণনিদ্দেসে তাৱ তেসং তেসন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসোতি ৱিঞ্ঞাতব্বো. যা দেৱদত্তস্স জৰা, যা সোমদত্তস্সাতি এৱঞ্হি দিৱসম্পি কথেন্তস্স নেৱ সত্তা পৰিযাদানং গচ্ছন্তি. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপৰিযাদিন্নো হোতি. তস্মা ৱুত্তং, ‘‘অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসো’’তি. তম্হি তম্হীতি অযং গতিজাতিৱসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধাৰণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সাধাৰণনিদ্দেসেন নিদ্দিট্ঠস্স সৰূপনিদস্সনং. জৰা জীৰণতাতিআদীসু পন জৰাতি সভাৱনিদ্দেসো. জীৰণতাতি আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা, পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জৰাতি ইমিনা পদেন সভাৱতো দীপিতা, তেনস্সাযং সভাৱনিদ্দেসো. জীৰণতাতি ইমিনা আকাৰতো, তেনস্সাযং আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৱকৰণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৱকৰণকিচ্চতো. ৱলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৱা তচৱলিভাৱকৰণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৱিকাৰানং দস্সনৱসেন পাকটীভূতা পাকটজৰা দস্সিতা. যথেৱ হি উদকস্স ৱা ৱাতস্স ৱা অগ্গিনো ৱা তিণৰুক্খাদীনং সংভগ্গপলিভগ্গতায ৱা ঝামতায ৱা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৱ উদকাদীনি, এৱমেৱ জৰায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৱাপি গয্হতি ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰা. ন হি জৰা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৱ অভিব্যত্তায আযুক্খয-চক্খাদিইন্দ্ৰিয-পৰিপাকসঞ্ঞিতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি, তস্মা জৰা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তা. যস্মা চ দহৰকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৱিসযং সুখেনেৱ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি জৰং পত্তস্স পৰিপক্কানি আলুড়িতানি অৱিসদানি, ওড়াৰিকম্পি অত্তনো ৱিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো’’তি ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তা.
সা পনাযং এৱং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জৰা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৱদস্সনতো ৰূপধম্মেসু জৰা পাকটজৰা নাম, অৰূপধম্মেসু পন জৰা তাদিসস্স ৱিকাৰস্স অদস্সনতো পটিচ্ছন্নজৰা নাম. তত্থ য্ৱাযং খণ্ডাদিভাৱো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱণ্ণোযেৱ, তং চক্খুনা দিস্ৱা মনোদ্ৱাৰেন চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমে দন্তা জৰায পহটা’’তি জৰং জানাতি উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসীসাদীনি ওলোকেত্ৱা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৱং জাননং ৱিয. পুন অৱীচি সৱীচীতি এৱম্পি দুৱিধা হোতি. তত্থ মণি-কনক-ৰজত-পৱাড়চন্দসূৰিযাদীনং ৱিয মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৱিয চ পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু চ অপাণীনং ৱিয অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা অৱীচিজৰা নাম, নিৰন্তৰজৰাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৱুত্তেসু অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা সৱীচিজৰা নামাতি ৱেদিতব্বা.
ইতো পৰং তেসং তেসন্তিআদি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. চুতি চৱনতাতিআদীসু পন চুতীতি চৱনকৱসেন ৱুচ্চতি, একচতুপঞ্চক্খন্ধসামঞ্ঞৱচনমেতং. চৱনতাতি ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিক্খন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপৰিদীপনং. অন্তৰধানন্তি ঘটস্সেৱ ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিক্খন্ধানং যেন কেনচি পৰিযাযেন ঠানাভাৱপৰিদীপনং. মচ্চু মৰণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মৰণং, তেন সমুচ্ছেদমৰণাদীনি নিসেধেতি. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিৰিযা কালকিৰিযা. এৱং তেন লোকসম্মুতিযা মৰণং দীপেতি.
ইদানি পৰমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পৰমত্থেন হি খন্ধাযেৱ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মৰতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মৰতি, ভিন্নেসু মতোতি ৱোহাৰো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৱোকাৰৱসেন খন্ধানং ভেদো, একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. চতুৱোকাৰৱসেন চ খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৱযৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ৱেদিতব্বো. কস্মা? ভৱদ্ৱযেপি ৰূপকাযসঙ্খাতস্স কড়েৱৰস্স সব্ভাৱতো. অথ ৱা যস্মা চাতুমহাৰাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৱ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৱসেন খন্ধানং ভেদো, মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কড়েৱৰস্স নিক্খেপকাৰণতো মৰণং ‘‘কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইতি অযঞ্চ জৰা ইদঞ্চ মৰণং, ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱেতি ইদং উভযম্পি একতো কত্ৱা জৰামৰণন্তি কথীযতি.
জাতিনিদ্দেসে জাতি সঞ্জাতীতিআদীসু জাযনট্ঠেন জাতি, সা অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৱসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৱত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তা পৱিসন্তা ৱিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি, সা সংসেদজওপপাতিকৱসেন যুত্তা. তে হি পাকটাযেৱ হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৱ ৱোহাৰদেসনা.
ইদানি পৰমত্থদেসনা হোতি. খন্ধাযেৱ হি পৰমত্থতো পাতুভৱন্তি, ন সত্তো. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৱোকাৰভৱে একস্স, চতুৱোকাৰভৱে চতুন্নং, পঞ্চৱোকাৰভৱে পঞ্চন্নম্পি গহণং ৱেদিতব্বং. পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্ৰ তত্ৰ উপ্পজ্জমানাযতনৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৱোযেৱ. পাতুভৱন্তানেৱ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, জাতীতি ইমিনা পদেন ৱোহাৰতো পৰমত্থতো চ দেসিতায জাতিযা নিগমনং কৰোতীতি.
ভৱনিদ্দেসে কামভৱোতি কম্মভৱো চ উপপত্তিভৱো চ. তত্থ কম্মভৱো নাম কামভৱূপগকম্মমেৱ. তঞ্হি তত্থ উপপত্তিভৱস্স কাৰণত্তা ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো (ধ. প. ১৯৪) দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীনি (ধ. প. ১১৭) ৱিয ফলৱোহাৰেন ভৱোতি ৱুত্তং. উপপত্তিভৱো নাম তেন কম্মেন নিব্বত্তং উপাদিণ্ণক্খন্ধপঞ্চকং. তঞ্হি তত্থ ভৱতীতি কত্ৱা ভৱোতি ৱুত্তং. সব্বথাপি ইদং কম্মঞ্চ উপপত্তিঞ্চ উভযম্পেতমিধ ‘‘কামভৱো’’তি ৱুত্তং. এস নযো ৰূপাৰূপভৱেসূতি.
উপাদাননিদ্দেসে কামুপাদানন্তিআদীসু ৱত্থুকামং উপাদিযন্তি এতেন, সযং ৱা তং উপাদিযতীতি কামুপাদানং, কামো চ সো উপাদানঞ্চাতি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দড়্হগ্গহণং ৱুচ্চতি. দড়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৱিয. পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সেতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং কামুপাদানং? যো কামেসু কামচ্ছন্দো’’তি (ধ. স. ১২২০; ৱিভ. ৯৩৮) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. অথ ৱা দিট্ঠিং উপাদিযতি, উপাদিযন্তি ৱা এতেন দিট্ঠিন্তি দিট্ঠুপাদানং. উপাদিযতি হি পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি, উপাদিযন্তি চ তায দিট্ঠিং. যথাহ – ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৭). সীলব্বতুপাদানঅত্তৱাদুপাদানৱজ্জস্স সব্বদিট্ঠিগতস্সেতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং দিট্ঠুপাদানং? নত্থি দিন্ন’’ন্তি (ধ. স. ১২২১) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তথা সীলব্বতমুপাদিযন্তি এতেন, সযং ৱা তং উপাদিযতি, সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতি ৱা সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৱতাদীনি হি ‘‘এৱং সুদ্ধী’’তি (ধ. স. ১২২২; ৱিভ. ৯৩৮) অভিনিৱেসতো সযমেৱ উপাদানানীতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং সীলব্বতুপাদানং? ইতো বহিদ্ধা সমণব্ৰাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধী’’তি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
ইদানি ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো, উপাদিযন্তি এতেনাতি উপাদানং, কিং ৱদন্তি উপাদিযন্তি ৱা? অত্তানং. অত্তনো ৱাদুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং. অত্তৱাদমত্তমেৱ ৱা অত্তাতি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৱাদুপাদানং. ৱীসতিৱত্থুকায সক্কাযদিট্ঠিযা এতং অধিৱচনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰতো পনেতং, ‘‘তত্থ কতমং অত্তৱাদুপাদানং? ইধ অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী’’তি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
তণ্হানিদ্দেসে ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি এতং চক্খুদ্ৱাৰাদীসু জৱনৱীথিযা পৱত্তায তণ্হায ‘‘সেট্ঠিপুত্তো ব্ৰাহ্মণপুত্তো’’তি এৱমাদীসু পিতিতো নামং ৱিয পিতিসদিসাৰম্মণতো নামং. এত্থ চ ৰূপাৰম্মণা তণ্হা, ৰূপে তণ্হাতি ৰূপতণ্হা. সা কামৰাগভাৱেন ৰূপং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা কামতণ্হা, সস্সতদিট্ঠিসহগতৰাগভাৱেন ‘‘ৰূপং নিচ্চং ধুৱং সস্সত’’ন্তি এৱং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা ভৱতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতৰাগভাৱেন ‘‘ৰূপং উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি পেচ্চ ন ভৱতী’’তি এৱং অস্সাদেন্তী পৱত্তমানা ৱিভৱতণ্হাতি ৰূপতণ্হা এৱং তিৱিধা হোতি. যথা চ ৰূপতণ্হা, তথা সদ্দতণ্হাদযোপীতি এৱং তানি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. তানি অজ্ঝত্তৰূপাদীসু অট্ঠাৰস, বহিদ্ধাৰূপাদীসু অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস. ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৱং অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. ‘‘অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অস্মীতি হোতি, ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৱিভ. ৯৭৩) ৱা এৱমাদীনি অজ্ঝত্তিকৰূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠাৰস, ‘‘বাহিৰস্স উপাদায ইমিনা অস্মীতি হোতি, ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতী’’তি (ৱিভ. ৯৭৫) ৱা এৱমাদীনি বাহিৰৰূপাদিনিস্সিতানি অট্ঠাৰসাতি ছত্তিংস, ইতি অতীতানি ছত্তিংস, অনাগতানি ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি এৱম্পি অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. পুন সঙ্গহে কৰিযমানে ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু ছড়েৱ তণ্হাকাযা তিস্সোযেৱ কামতণ্হাদযো হোন্তীতি. এৱং –
‘‘নিদ্দেসত্থেন নিদ্দেস, ৱিত্থাৰা ৱিত্থাৰস্স চ;
পুন সঙ্গহতো তণ্হা, ৱিঞ্ঞাতব্বা ৱিভাৱিনা’’তি.
ৱেদনানিদ্দেসে ৱেদনাকাযাতি ৱেদনাসমূহা. চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজাৱেদনাতি এতং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজাৱেদনা অত্থি কুসলা, অত্থি অকুসলা, অত্থি অব্যাকতা’’তি এৱং ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৩৪) আগতত্তা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু পৱত্তানং কুসলাকুসলাব্যাকতৱেদনানং ‘‘সাৰিপুত্তো মন্তাণিপুত্তো’’তি এৱমাদীসু মাতিতো নামং ৱিয মাতিসদিসতো ৱত্থুতো নামং. ৱচনত্থো পনেত্থ – চক্খুসম্ফস্সহেতু জাতা ৱেদনা চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনাতি. এসেৱ নযো সব্বত্থ. অযং তাৱেত্থ সব্বসঙ্গাহিকা কথা. ৱিপাকৱসেন পন চক্খুদ্ৱাৰে দ্ৱে চক্খুৱিঞ্ঞাণানি, দ্ৱে মনোধাতুযো, তিস্সো মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযোতি এতাহি সম্পযুত্তৱসেন ৱেদনা ৱেদিতব্বা. এসেৱ নযো সোতদ্ৱাৰাদীসু. মনোদ্ৱাৰে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পযুত্তাৱ.
ফস্সনিদ্দেসে চক্খুসম্ফস্সোতি চক্খুম্হি সম্ফস্সো. এস নযো সব্বত্থ. চক্খুসম্ফস্সো…পে… কাযসম্ফস্সোতি এত্তাৱতা চ কুসলাকুসলৱিপাকা পঞ্চৱত্থুকা দস ফস্সা ৱুত্তা হোন্তি. মনোসম্ফস্সোতি ইমিনা সেসবাৱীসতিলোকিযৱিপাকমনসম্পযুত্তা ফস্সা.
সড়াযতননিদ্দেসে চক্খাযতনন্তিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে খন্ধনিদ্দেসে চেৱ আযতননিদ্দেসে চ ৱুত্তমেৱ.
নামৰূপনিদ্দেসে নমনলক্খণং নামং. ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং. ৱিভজনে পনস্স ৱেদনাতি ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাতি সঞ্ঞাক্খন্ধো, চেতনা ফস্সো মনসিকাৰোতি সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱেদিতব্বো. কামঞ্চ অঞ্ঞেপি সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা ধম্মা সন্তি, ইমে পন তযো সব্বদুব্বলেসুপি চিত্তেসু সন্তি, তস্মা এতেসংযেৱ ৱসেনেত্থ সঙ্খাৰক্খন্ধো দস্সিতো. চত্তাৰো চ মহাভূতাতি এত্থ চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. মহাভূতাতি পথৱীআপতেজৱাযানমেতং অধিৱচনং. যেন পন কাৰণেন তানি মহাভূতানীতি ৱুচ্চন্তি, যো চেত্থ অঞ্ঞো ৱিনিচ্ছযনযো, সো সব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসে ৱুত্তো. চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযাতি এত্থ পন চতুন্নন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং, চত্তাৰি মহাভূতানীতি ৱুত্তং হোতি. উপাদাযাতি উপাদিযিত্ৱা, গহেত্ৱাতি অত্থো. নিস্সাযাতিপি একে. ‘‘ৱত্তমান’’ন্তি অযঞ্চেত্থ পাঠসেসো. সমূহত্থে ৱা এতং সামিৱচনং, চতুন্নং মহাভূতানং সমূহং উপাদায ৱত্তমানং ৰূপন্তি এত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং সব্বথাপি যানি চ চত্তাৰি পথৱীআদীনি মহাভূতানি, যঞ্চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৱত্তমানং চক্খাযতনাদিভেদেন অভিধম্মপাড়িযমেৱ ৱুত্তং তেৱীসতিৱিধং ৰূপং, তং সব্বম্পি ৰূপন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিঞ্ঞাণনিদ্দেসে চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুম্হি ৱিঞ্ঞাণং, চক্খুতো ৱা জাতং ৱিঞ্ঞাণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণং. এৱং সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণানি. ইতৰং পন মনোযেৱ ৱিঞ্ঞাণন্তি মনোৱিঞ্ঞাণং. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণৱজ্জিততেভূমকৱিপাকচিত্তস্সেতং অধিৱচনং.
সঙ্খাৰনিদ্দেসে অভিসঙ্খৰণলক্খণো সঙ্খাৰো. ৱিভজনে পনস্স কাযসঙ্খাৰোতি কাযতো পৱত্তসঙ্খাৰো. কাযদ্ৱাৰে চোপনৱসেন পৱত্তানং কামাৱচৰকুসলতো অট্ঠন্নং, অকুসলতো দ্ৱাদসন্নন্তি ৱীসতিযা কাযসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং. ৱচীসঙ্খাৰোতি ৱচনতো পৱত্তসঙ্খাৰো, ৱচীদ্ৱাৰে ৱচনভেদৱসেন পৱত্তানং ৱীসতিযা এৱ ৱচীসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং. চিত্তসঙ্খাৰোতি চিত্ততো পৱত্তসঙ্খাৰো, কাযৱচীদ্ৱাৰে চোপনং অকত্ৱা ৰহো নিসীদিত্ৱা চিন্তেন্তস্স পৱত্তানং লোকিযকুসলাকুসলৱসেন একূনতিংসমনোসঞ্চেতনানমেতং অধিৱচনং.
অৱিজ্জানিদ্দেসে দুক্খে অঞ্ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে অঞ্ঞাণং, মোহস্সেতং অধিৱচনং. এস নযো দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণন্তিআদীসু. তত্থ চতূহি কাৰণেহি দুক্খে অঞ্ঞাণং ৱেদিতব্বং অন্তোগধতো ৱত্থুতো আৰম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. তথা হি তং দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নত্তা দুক্খে অন্তোগধং, দুক্খসচ্চঞ্চস্স নিস্সযপচ্চযভাৱেন ৱত্থু, আৰম্মণপচ্চযভাৱেন আৰম্মণং, দুক্খসচ্চং এতং পটিচ্ছাদেতি তস্স যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেন ঞাণপ্পৱত্তিযা চেত্থ অপ্পদানেন.
দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং তীহি কাৰণেহি ৱেদিতব্বং ৱত্থুতো আৰম্মণতো পটিচ্ছাদনতো চ. নিৰোধে পটিপদায চ অঞ্ঞাণং একেনেৱ কাৰণেন ৱেদিতব্বং পটিচ্ছাদনতো. নিৰোধপটিপদানঞ্হি পটিচ্ছাদকমেৱ অঞ্ঞাণং তেসং যাথাৱলক্খণপটিৱেধনিৱাৰণেন তেসু চ ঞাণপ্পৱত্তিযা অপ্পদানেন. ন পন তং তত্থ অন্তোগধং তস্মিং সচ্চদ্ৱযে অপৰিযাপন্নত্তা, ন তস্স তং সচ্চদ্ৱযং ৱত্থু অসহজাতত্তা, নাৰম্মণং, তদাৰব্ভ অপ্পৱত্তনতো. পচ্ছিমঞ্হি সচ্চদ্ৱযং গম্ভীৰত্তা দুদ্দসং, ন তত্থ অন্ধভূতং অঞ্ঞাণং পৱত্ততি. পুৰিমং পন ৱচনীযত্তেন সভাৱলক্খণস্স দুদ্দসত্তা গম্ভীৰং, তত্থ ৱিপল্লাসগাহৱসেন পৱত্ততি.
অপিচ ‘‘দুক্খে’’তি এত্তাৱতা সঙ্গহতো ৱত্থুতো আৰম্মণতো কিচ্চতো চ অৱিজ্জা দীপিতা. ‘‘দুক্খসমুদযে’’তি এত্তাৱতা ৱত্থুতো আৰম্মণতো কিচ্চতো চ. ‘‘দুক্খনিৰোধে দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদাযা’’তি এত্তাৱতা কিচ্চতো. অৱিসেসতো পন ‘‘অঞ্ঞাণ’’ন্তি এতেন সভাৱতো নিদ্দিট্ঠাতি ঞাতব্বা.
ইতি খো, ভিক্খৱেতি এৱং খো, ভিক্খৱে. নিৰোধো হোতীতি অনুপ্পাদো হোতি. অপিচেত্থ সব্বেহেৱ তেহি নিৰোধপদেহি নিব্বানং দেসিতং. নিব্বানঞ্হি আগম্ম তে তে ধম্মা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা তং তেসং তেসং নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. ইতি ভগৱা ইমস্মিং সুত্তে দ্ৱাদসহি পদেহি ৱট্টৱিৱট্টং দেসেন্তো অৰহত্তনিকূটেনেৱ দেসনং নিট্ঠপেসি. দেসনাপৰিযোসানে ৱুত্তনযেনেৱ পঞ্চসতা ভিক্খূ অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
ৱিভঙ্গসুত্তং দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তৱণ্ণনা
৩. ততিযে মিচ্ছাপটিপদন্তি অযং তাৱ অনিয্যানিকপটিপদা. ননু চ অৱিজ্জাপচ্চযা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰোপি অত্থি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰোপি, সো কথং মিচ্ছাপটিপদা হোতীতি. ৱট্টসীসত্তা. যঞ্হি কিঞ্চি ভৱত্তযসঙ্খাতং ৱট্টং পত্থেত্ৱা পৱত্তিতং, অন্তমসো পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ ৱা পন সমাপত্তিযো, সব্বং তং ৱট্টপক্খিযং ৱট্টসীসন্তি ৱট্টসীসত্তা মিচ্ছাপটিপদাৱ হোতি. যং পন কিঞ্চি ৱিৱট্টং নিব্বানং পত্থেত্ৱা পৱত্তিতং, অন্তমসো উড়ুঙ্কযাগুমত্তদানম্পি পণ্ণমুট্ঠিদানমত্তম্পি, সব্বং তং ৱিৱট্টপক্খিযং ৱিৱট্টনিস্সিতং, ৱিৱট্টপক্খিকত্তা সম্মাপটিপদাৱ হোতি. অপ্পমত্তকম্পি হি পণ্ণমুট্ঠিমত্তদানকুসলং ৱা হোতু মহন্তং ৱেলামদানাদিকুসলং ৱা, সচে ৱট্টসম্পত্তিং পত্থেত্ৱা ৱট্টনিস্সিতৱসেন মিচ্ছা ঠপিতং হোতি, ৱট্টমেৱ আহৰিতুং সক্কোতি, নো ৱিৱট্টং. ‘‘ইদং মে দানং আসৱক্খযাৱহং হোতূ’’তি এৱং পন ৱিৱট্টং পত্থেন্তেন ৱিৱট্টৱসেন সম্মা ঠপিতং অৰহত্তম্পি পচ্চেকবোধিঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি দাতুং সক্কোতিযেৱ, ন অৰহত্তং অপ্পত্ৱা পৰিযোসানং গচ্ছতি. ইতি অনুলোমৱসেন মিচ্ছাপটিপদা, পটিলোমৱসেন সম্মাপটিপদা দেসিতাতি ৱেদিতব্বা. ননু চেত্থ পটিপদা পুচ্ছিতা, নিব্বানং ভাজিতং, নিয্যাতনেপি পটিপদাৱ নিয্যাতিতা. ন চ নিব্বানস্স পটিপদাতি নামং, সৱিপস্সনানং পন চতুন্নং মগ্গানমেতং নামং, তস্মা পুচ্ছানিয্যাতনেহি পদভাজনং ন সমেতীতি. নো ন সমেতি, কস্মা? ফলেন পটিপদায দস্সিতত্তা. ফলেন হেত্থ পটিপদা দস্সিতা. ‘‘অৱিজ্জায ত্ৱেৱ অসেসৱিৰাগনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি এতং নিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং যস্সা পটিপদায ফলং, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সম্মাপটিপদাতি অযমেত্থ অত্থো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে অসেসৱিৰাগনিৰোধাতি এত্থ ৱিৰাগো নিৰোধস্সেৱ ৱেৱচনং, অসেসৱিৰাগা অসেসনিৰোধাতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. যেন ৱা ৱিৰাগসঙ্খাতেন মগ্গেন অসেসনিৰোধো হোতি, তং দস্সেতুং এতং পদভাজনং ৱুত্তং. এৱঞ্হি সতি সানুভাৱা পটিপদা ৱিভত্তা হোতি. ইতি ইমস্মিম্পি সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টমেৱ কথিতন্তি. ততিযং.
৪. ৱিপস্সীসুত্তৱণ্ণনা
৪. চতুত্থে ৱিপস্সিস্সাতি তস্স কিৰ বোধিসত্তস্স যথা লোকিযমনুস্সানং কিঞ্চিদেৱ পস্সন্তানং পৰিত্তকম্মাভিনিব্বত্তস্স কম্মজপসাদস্স দুব্বলত্তা অক্খীনি ৱিপ্ফন্দন্তি, ন এৱং ৱিপ্ফন্দিংসু. বলৱকম্মনিব্বত্তস্স পন কম্মজপসাদস্স বলৱত্তা অৱিপ্ফন্দন্তেহি অনিমিসেহি এৱ অক্খীহি পস্সি সেয্যথাপি দেৱা তাৱতিংসা. তেন ৱুত্তং – ‘‘অনিমিসন্তো কুমাৰো পেক্খতীতি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স কুমাৰস্স ‘ৱিপস্সী ৱিপস্সী’ত্ৱেৱ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (দী. নি. ২.৪০). অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অন্তৰন্তৰা নিমিসজনিতন্ধকাৰৱিৰহেন ৱিসুদ্ধং পস্সতি, ৱিৱটেহি ৱা অক্খীহি পস্সতীতি ৱিপস্সী. এত্থ চ কিঞ্চাপি পচ্ছিমভৱিকানং সব্ববোধিসত্তানং বলৱকম্মনিব্বত্তস্স কম্মজপসাদস্স বলৱত্তা অক্খীনি ন ৱিপ্ফন্দন্তি, সো পন বোধিসত্তো এতেনেৱ নামং লভি.
অপিচ ৱিচেয্য ৱিচেয্য পস্সতীতি ৱিপস্সী, ৱিচিনিত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা পস্সতীতি অত্থো. একদিৱসং কিৰ ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদিত্ৱা অত্থে অনুসাসন্তস্স ৰঞ্ঞো অলঙ্কতপটিযত্তং মহাপুৰিসং আহৰিত্ৱা অঙ্কে ঠপযিংসু. তস্স তং অঙ্কে কত্ৱা পলাড়যমানস্সেৱ অমচ্চা সামিকং অস্সামিকং অকংসু. বোধিসত্তো অনত্তমনসদ্দং নিচ্ছাৰেসি. ৰাজা ‘‘কিমেতং উপধাৰেথা’’তি আহ. উপধাৰযমানা অঞ্ঞং অদিস্ৱা ‘‘অট্টস্স দুব্বিনিচ্ছিতত্তা এৱং কতং ভৱিস্সতী’’তি পুন সামিকমেৱ সামিকং কত্ৱা ‘‘ঞত্ৱা নু খো কুমাৰো এৱং কৰোতী’’তি? ৱীমংসন্তা পুন সামিকং অস্সামিকমকংসু. পুন বোধিসত্তো তথেৱ সদ্দং নিচ্ছাৰেসি. অথ ৰাজা ‘‘জানাতি মহাপুৰিসো’’তি ততো পট্ঠায অপ্পমত্তো অহোসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিচেয্য ৱিচেয্য কুমাৰো অত্থে পনাযতি ঞাযেনাতি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স কুমাৰস্স ভিয্যোসোমত্তায ‘ৱিপস্সী ৱিপস্সী’ত্ৱেৱ সমঞ্ঞা উদপাদী’’তি (দী. নি. ২.৪১).
ভগৱতোতি ভাগ্যসম্পন্নস্স. অৰহতোতি ৰাগাদিঅৰীনং হতত্তা, সংসাৰচক্কস্স ৱা অৰানং হতত্তা, পচ্চযানং ৱা অৰহত্তা অৰহাতি এৱং গুণতো উপ্পন্ননামধেয্যস্স. সম্মাসম্বুদ্ধস্সাতি সম্মা নযেন হেতুনা সামং পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন চত্তাৰি সচ্চানি বুদ্ধস্স. পুব্বেৱ সম্বোধাতি সম্বোধো ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, ততো পুব্বেৱ. বোধিসত্তস্সেৱ সতোতি এত্থ বোধীতি ঞাণং, বোধিমা সত্তো বোধিসত্তো, ঞাণৱা পঞ্ঞৱা পণ্ডিতোতি অত্থো. পুৰিমবুদ্ধানঞ্হি পাদমূলে অভিনীহাৰতো পট্ঠায পণ্ডিতোৱ সো সত্তো, ন অন্ধবালোতি বোধিসত্তো. যথা ৱা উদকতো উগ্গন্ত্ৱা ঠিতং পৰিপাকগতং পদুমং সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সেন অৱস্সং বুজ্ঝিস্সতীতি বুজ্ঝনকপদুমন্তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধানং সন্তিকে ব্যাকৰণস্স লদ্ধত্তা অৱস্সং অনন্তৰাযেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বুজ্ঝিস্সতীতি বুজ্ঝনকসত্তোতিপি বোধিসত্তো. যা চ এসা চতুমগ্গঞাণসঙ্খাতা বোধি, তং পত্থযমানো পৱত্ততীতি বোধিযং সত্তো আসত্তোতিপি বোধিসত্তো. এৱং গুণতো উপ্পন্ননামৱসেন বোধিসত্তস্সেৱ সতো. কিচ্ছন্তি দুক্খং. আপন্নোতি অনুপ্পত্তো. ইদং ৱুত্তং হোতি – অহো অযং সত্তলোকো দুক্খং অনুপ্পত্তোতি. চৱতি চ উপপজ্জতি চাতি ইদং অপৰাপৰং চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱুত্তং. নিস্সৰণন্তি নিব্বানং. তঞ্হি জৰামৰণদুক্খতো নিস্সটত্তা তস্স নিস্সৰণন্তি ৱুচ্চতি. কুদাস্সু নামাতি কতৰস্মিং নু খো কালে.
যোনিসো মনসিকাৰাতি উপাযমনসিকাৰেন পথমনসিকাৰেন. অহু পঞ্ঞায অভিসমযোতি পঞ্ঞায সদ্ধিং জৰামৰণকাৰণস্স অভিসমযো সমৱাযো সমাযোগো অহোসি, ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ইদং তেন দিট্ঠন্তি অত্থো. অথ ৱা যোনিসো মনসিকাৰা অহু পঞ্ঞাযাতি যোনিসো মনসিকাৰেন চ পঞ্ঞায চ অভিসমযো অহু. ‘‘জাতিযা খো সতি জৰামৰণ’’ন্তি, এৱং জৰামৰণকাৰণস্স পটিৱেধো অহোসীতি অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.
ইতি হিদন্তি এৱমিদং. সমুদযো সমুদযোতি একাদসসু ঠানেসু সঙ্খাৰাদীনং সমুদযং সম্পিণ্ডেত্ৱা নিদ্দিসতি. পুব্বে অননুস্সুতেসূতি ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰানং সমুদযো হোতী’’তি. এৱং ইতো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু, চতূসু ৱা অৰিযসচ্চধম্মেসু. চক্খুন্তিআদীনি ঞাণৱেৱচনানেৱ. ঞাণমেৱ হেত্থ দস্সনট্ঠেন চক্খু, ঞাতট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, পটিৱেধনট্ঠেন ৱিজ্জা, ওভাসনট্ঠেন আলোকোতি ৱুত্তং. তং পনেতং চতূসু সচ্চেসু লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকং নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. নিৰোধৱাৰেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. চতুত্থং.
৫-১০. সিখীসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫-১০. পঞ্চমাদীসু সিখিস্স, ভিক্খৱেতিআদীনং পদানং ‘‘সিখিস্সপি, ভিক্খৱে’’তি ন এৱং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. কস্মা? একাসনে অদেসিতত্তা. নানাঠানেসু হি এতানি দেসিতানি, অত্থো পন সব্বত্থ সদিসোযেৱ. সব্ববোধিসত্তানঞ্হি বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নানং ন অঞ্ঞো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা আচিক্খতি – ‘‘অতীতে বোধিসত্তা পচ্চযাকাৰং সম্মসিত্ৱা বুদ্ধা জাতা’’তি. যথা পন পঠমকপ্পিককালে দেৱে ৱুট্ঠে উদকস্স গতমগ্গেনেৱ অপৰাপৰং ৱুট্ঠিউদকং গচ্ছতি, এৱং তেহি তেহি পুৰিমবুদ্ধেহি গতমগ্গেনেৱ পচ্ছিমা পচ্ছিমা গচ্ছন্তি. সব্ববোধিসত্তা হি আনাপানচতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠায পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা তং অনুলোমপটিলোমং সম্মসিত্ৱা বুদ্ধা হোন্তীতি পটিপাটিযা সত্তসু সুত্তেসু বুদ্ধৱিপস্সনা নাম কথিতাতি.
বুদ্ধৱগ্গো পঠমো.