১. ব্ৰহ্মাযাচনসুত্তৱণ্ণনা
১৭২. ব্ৰহ্মসংযুত্তস্স পঠমে পৰিৱিতক্কো উদপাদীতি সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো অযং চেতসো ৱিতক্কো উদপাদি. কদা উদপাদীতি? বুদ্ধভূতস্স অট্ঠমে সত্তাহে ৰাজাযতনমূলে সক্কেন দেৱানমিন্দেন আভতং দন্তকট্ঠঞ্চ ওসধহৰীতকঞ্চ খাদিত্ৱা মুখং ধোৱিত্ৱা চতূহি লোকপালেহি উপনীতে পচ্চগ্ঘে সেলমযপত্তে তপুস্সভল্লিকানং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পুন পচ্চাগন্ত্ৱা অজপালনিগ্ৰোধে নিসিন্নমত্তস্স.
অধিগতোতি পটিৱিদ্ধো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো. গম্ভীৰোতি উত্তানপটিক্খেপৱচনমেতং. দুদ্দসোতি গম্ভীৰত্তাৱ দুদ্দসো দুক্খেন দট্ঠব্বো, ন সক্কা সুখেন দট্ঠুং. দুদ্দসত্তাৱ দুৰনুবোধো দুক্খেন অৱবুজ্ঝিতব্বো, ন সক্কা সুখেন অৱবুজ্ঝিতুং. সন্তোতি নিব্বুতো. পণীতোতি অতপ্পকো. ইদং দ্ৱযং লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. অতক্কাৱচৰোতি তক্কেন অৱচৰিতব্বো ওগাহিতব্বো ন হোতি, ঞাণেনেৱ অৱচৰিতব্বো. নিপুণোতি সণ্হো. পণ্ডিতৱেদনীযোতি সম্মাপটিপদং পটিপন্নেহি পণ্ডিতেহি ৱেদিতব্বো. আলযৰামাতি সত্তা পঞ্চসু কামগুণেসু অল্লীযন্তি, তস্মা তে আলযাতি ৱুচ্চন্তি. অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতানি ৱা অল্লীযন্তি, তস্মাপি আলযাতি ৱুচ্চন্তি. তেহি আলযেহি ৰমন্তীতি আলযৰামা. আলযেসু ৰতাতি আলযৰতা. আলযেসু সুট্ঠু মুদিতাতি আলযসম্মুদিতা. যথেৱ হি সুসজ্জিতং পুপ্ফফলভৰিতৰুক্খাদিসম্পন্নং উয্যানং পৱিট্ঠো ৰাজা তায তায সম্পত্তিযা ৰমতি, সম্মুদিতো আমোদিতপমোদিতো হোতি, ন উক্কণ্ঠতি, সাযম্পি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছতি, এৱমিমেহিপি কামালযতণ্হালযেহি সত্তা ৰমন্তি, সংসাৰৱট্টে সম্মুদিতা অনুক্কণ্ঠিতা ৱসন্তি. তেন তেসং ভগৱা দুৱিধং আলযং উয্যানভূমিং ৱিয দস্সেন্তো ‘‘আলযৰামা’’তিআদিমাহ.
তত্থ যদিদন্তি নিপাতো, তস্স ঠানং সন্ধায ‘‘যং ইদ’’ন্তি, পটিচ্চসমুপ্পাদং সন্ধায ‘‘যো অয’’ন্তি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমেসং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা, ইদপ্পচ্চযতা চ সা পটিচ্চসমুপ্পাদো চাতি ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. সঙ্খাৰাদিপচ্চযানং এতং অধিৱচনং. সব্বসঙ্খাৰসমথোতিআদি সব্বং নিব্বানমেৱ. যস্মা হি তং আগম্ম সব্বসঙ্খাৰৱিপ্ফন্দিতানি সমন্তি, ৱূপসম্মন্তি, তস্মা সব্বসঙ্খাৰসমথোতি ৱুচ্চতি. যস্মা চ তং আগম্ম সব্বে উপধযো পটিনিস্সট্ঠা হোন্তি, সব্বা তণ্হা খীযন্তি, সব্বে কিলেসৰাগা ৱিৰজ্জন্তি, সব্বং দুক্খং নিৰুজ্ঝতি, তস্মা সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধোতি ৱুচ্চতি. যা পনেসা তণ্হা ভৱেন ভৱং, ফলেন ৱা সদ্ধিং কম্মং ৱিনতি সংসিব্বতীতি কত্ৱা ৱানন্তি ৱুচ্চতি, ততো নিক্খন্তং ৱানতোতি নিব্বানং. সো মমস্স কিলমথোতি যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্স, সা মম ৱিহেসা অস্সাতি অত্থো. কাযকিলমথো চেৱ কাযৱিহেসা চ অস্সাতি ৱুত্তং হোতি. চিত্তে পন উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি. অপিস্সূতি অনুব্ৰূহনত্থে নিপাতো. সো ‘‘ন কেৱলং অযং পৰিৱিতক্কো উদপাদি, ইমাপি গাথা পটিভংসূ’’তি দীপেতি. অনচ্ছৰিযাতি অনুঅচ্ছৰিযা. পটিভংসূতি পটিভানসঙ্খাতস্স ঞাণস্স গোচৰা অহেসুং, পৰিৱিতক্কযিতব্বতং পাপুণিংসু.
কিচ্ছেনাতি দুক্খেন, ন দুক্খায পটিপদায. বুদ্ধানং হি চত্তাৰোপি মগ্গা সুখপটিপদাৱ হোন্তি. পাৰমীপূৰণকালে পন সৰাগসদোসসমোহস্সেৱ সতো আগতাগতানং যাচকানং অলঙ্কতপটিযত্তং সীসং কন্তিত্ৱা গললোহিতং নীহৰিত্ৱা সুঅঞ্জিতানি অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা কুলৱংসপ্পদীপং পুত্তং মনাপচাৰিনিং ভৰিযন্তি এৱমাদীনি দেন্তস্স অঞ্ঞানি চ খন্তিৱাদিসদিসেসু অত্তভাৱেসু ছেজ্জভেজ্জাদীনি পাপুণন্তস্স আগমনীযপটিপদং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. হলন্তি এত্থ হ-কাৰো নিপাতমত্তো, অলন্তি অত্থো. পকাসিতুন্তি দেসিতুং, এৱং কিচ্ছেন অধিগতস্স অলং দেসিতুং পৰিযত্তং দেসিতুং. কো অত্থো দেসিতেনাতি ৱুত্তং হোতি? ৰাগদোসপৰেতেহীতি ৰাগদোসফুট্ঠেহি ৰাগদোসানুগতেহি ৱা.
পটিসোতগামিন্তি নিচ্চাদীনং পটিসোতং, ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভ’’ন্তি এৱং গতং চতুসচ্চধম্মং. ৰাগৰত্তাতি কামৰাগেন ভৱৰাগেন দিট্ঠিৰাগেন চ ৰত্তা. ন দক্খন্তীতি অনিচ্চং দুক্খমনত্তা অসুভন্তি ইমিনা সভাৱেন ন পস্সিস্সন্তি, তে অপস্সন্তে কো সক্খিস্সতি এৱং গাহাপেতুং. তমোখন্ধেন আৱুটাতি অৱিজ্জাৰাসিনা অজ্ঝোত্থটা.
অপ্পোস্সুক্কতাযাতি নিৰুস্সুক্কভাৱেন, অদেসেতুকামতাযাতি অত্থো. কস্মা পনস্স এৱং চিত্তং নমি? ননু এস মুত্তো মোচেস্সামি, তিণ্ণো তাৰেস্সামি –
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰযিস্সং সদেৱক’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.৫৬) –
পত্থনং কত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি? সচ্চমেতং, তদেৱং পচ্চৱেক্খণানুভাৱেন পনস্স এৱং চিত্তং নমি. তস্স হি সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্তানং কিলেসগহনতং, ধম্মস্স চ গম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খন্তস্স সত্তানং কিলেসগহনতা চ ধম্মগম্ভীৰতা চ সব্বাকাৰেন পাকটা জাতা. অথস্স – ‘‘ইমে সত্তা কঞ্জিযপুণ্ণা লাবু ৱিয, তক্কভৰিতা চাটি ৱিয, ৱসাতেলপীতপিলোতিকা ৱিয, অঞ্জনমক্খিতহত্থো ৱিয চ কিলেসভৰিতা অতিসংকিলিট্ঠা ৰাগৰত্তা দোসদুট্ঠা মোহমূড়্হা, তে কিং নাম পটিৱিজ্ঝিস্সন্তী’’তি? চিন্তযতো কিলেসগহনপচ্চৱেক্খণানুভাৱেনাপি এৱং চিত্তং নমি.
‘‘অযঞ্চ ধম্মো পথৱীসন্ধাৰকউদকক্খন্ধো ৱিয গম্ভীৰো, পব্বতেন পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠপিতো সাসপো ৱিয দুদ্দসো, সতধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিপটিপাদনং ৱিয দুৰনুবোধো. ননু মযা হি ইমং ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং ৱাযমন্তেন অদিন্নং দানং নাম নত্থি, অৰক্খিতং সীলং নাম নত্থি, অপৰিপূৰিতা কাচি পাৰমী নাম নত্থি, তস্স মে নিৰুস্সাহং ৱিয মাৰবলং ৱিধমন্তস্সাপি পথৱী ন কম্পিত্থ, পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তস্সাপি ন কম্পিত্থ, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেন্তস্সাপি ন কম্পিত্থ, পচ্ছিমযামে পন পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিৱিজ্ঝন্তস্সেৱ মে দসসহস্সিলোকধাতু কম্পিত্থ. ইতি মাদিসেনাপি তিক্খঞাণেন কিচ্ছেনেৱাযং ধম্মো পটিৱিদ্ধো. তং লোকিযমহাজনা কথং পটিৱিজ্ঝিস্সন্তী’’তি? ধম্মগম্ভীৰপচ্চৱেক্খণানুভাৱেনাপি এৱং চিত্তং নমীতি ৱেদিতব্বং.
অপিচ ব্ৰহ্মুনা যাচিতে দেসেতুকামতাযপিস্স এৱং চিত্তং নমি. জানাতি হি ভগৱা – ‘‘মম অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমমানে মং মহাব্ৰহ্মা ধম্মদেসনং যাচিস্সতি, ইমে চ সত্তা ব্ৰহ্মগৰুকা. তে ‘সত্থা কিৰ ধম্মং ন দেসেতুকামো অহোসি. অথ নং মহাব্ৰহ্মা যাচিত্ৱা দেসাপেসি. সন্তো ৱত ভো ধম্মো, পণীতো ৱত ভো ধম্মো’তি মঞ্ঞমানা সুস্সূসিস্সন্তী’’তি. ইদম্পিস্স কাৰণং পটিচ্চ অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমি, নো ধম্মদেসনাযাতি ৱেদিতব্বং.
সহম্পতিস্সাতি সো কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে সহকো নাম থেৰো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকব্ৰহ্মা হুত্ৱা নিব্বত্তো. তত্ৰ নং ‘‘সহম্পতিব্ৰহ্মা’’তি পটিসঞ্জানন্তি. তং সন্ধাযাহ ‘‘ব্ৰহ্মুনো সহম্পতিস্সা’’তি. নস্সতি ৱত ভোতি সো কিৰ ইমং সদ্দং তথা নিচ্ছাৰেসি, যথা দসসহস্সিলোকধাতুব্ৰহ্মানো সুত্ৱা সব্বে সন্নিপতিংসু. যত্ৰ হি নামাতি যস্মিং নাম লোকে. পুৰতো পাতুৰহোসীতি তেহি দসহি ব্ৰহ্মসহস্সেহি সদ্ধিং পাতুৰহোসি. অপ্পৰজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পৰিত্তং ৰাগদোসমোহৰজং এতেসং এৱংসভাৱাতি অপ্পৰজক্খজাতিকা. অস্সৱনতাতি অস্সৱনতায. ভৱিস্সন্তীতি পুৰিমবুদ্ধেসু দসপুঞ্ঞকিৰিযৱসেন কতাধিকাৰা পৰিপাকগতা পদুমানি ৱিয সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সং, ধম্মদেসনংযেৱ আকঙ্খমানা চতুপ্পদিকগাথাৱসানে অৰিযভূমিং ওক্কমনাৰহা ন একো, ন দ্ৱে, অনেকসতসহস্সা ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তীতি দস্সেতি.
পাতুৰহোসীতি পাতুভৱি. সমলেহি চিন্তিতোতি সমলেহি ছহি সত্থাৰেহি চিন্তিতো. তে হি পুৰেতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা সকলজম্বুদীপে কণ্টকে পত্থৰমানা ৱিয, ৱিসং সিঞ্চমানা ৱিয চ সমলং মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মং দেসযিংসু. অপাপুৰেতন্তি ৱিৱৰং এতং. অমতস্স দ্ৱাৰন্তি অমতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰভূতং অৰিযমগ্গং. সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধন্তি ইমে সত্তা ৰাগাদিমলানং অভাৱতো ৱিমলেন সম্মাসম্বুদ্ধেন অনুবুদ্ধং চতুসচ্চধম্মং সুণন্তু তাৱ ভগৱাতি যাচতি.
সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতোতি সেলমযে একগ্ঘনে পব্বতমুদ্ধনি যথাঠিতোৱ. ন হি তস্স ঠিতস্স দস্সনত্থং গীৱুক্খিপনপসাৰণাদিকিচ্চং অত্থি. তথূপমন্তি তপ্পটিভাগং সেলপব্বতূপমং. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা সেলপব্বতমুদ্ধনি ঠিতোৱ চক্খুমা পুৰিসো সমন্ততো জনতং পস্সেয্য, তথা ত্ৱম্পি সুমেধ সুন্দৰপঞ্ঞ সব্বঞ্ঞুতঞাণেন সমন্তচক্খু ভগৱা ধম্মমযং পাসাদমাৰুয্হ সযং অপেতসোকো সোকাৱতিণ্ণং জাতিজৰাভিভূতং জনতং অৱেক্খস্সু উপধাৰয উপপৰিক্খ. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – যথা হি পব্বতপাদে সমন্তা মহন্তং খেত্তং কত্ৱা, তত্থ কেদাৰপাড়ীসু কুটিকাযো কত্ৱা ৰত্তিং অগ্গিং জালেয্যুং, চতুৰঙ্গসমন্নাগতঞ্চ অন্ধকাৰং অস্স, অথ তস্স পব্বতস্স মত্থকে ঠত্ৱা চক্খুমতো পুৰিসস্স ভূমিং ওলোকযতো নেৱ খেত্তং ন কেদাৰপাড়িযো ন কুটিযো ন তত্থ সযিতমনুস্সা পঞ্ঞাযেয্যুং. কুটিকাসু পন অগ্গিজালামত্তকমেৱ পঞ্ঞাযেয্য, এৱং ধম্মপাসাদং আৰুয্হ সত্তনিকাযং ওলোকযতো তথাগতস্স যে তে অকতকল্যাণা সত্তা, তে একৱিহাৰে দক্খিণজাণুপস্সে নিসিন্নাপি বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি, ৰত্তিং খিত্তা সৰা ৱিয হোন্তি. যে পন কতকল্যাণা ৱেনেয্যপুগ্গলা, তে এৱস্স দূৰেপি ঠিতা আপাথং আগচ্ছন্তি সো অগ্গি ৱিয হিমৱন্তপব্বতো ৱিয চ. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘দূৰে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৱন্তোৱ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, ৰত্তিং খিত্তা যথা সৰা’’তি. (ধ. প. ৩০৪);
অজ্ঝেসনন্তি যাচনং. বুদ্ধচক্খুনাতি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন চ আসযানুসযঞাণেন চ. ইমেসং হি দ্ৱিন্নং ঞাণানং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি নামং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ‘‘সমন্তচক্খূ’’তি, তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি. অপ্পৰজক্খেতিআদীসু যেসং ৱুত্তনযেনেৱ পঞ্ঞাচক্খুম্হি ৰাগাদিৰজং অপ্পং, তে অপ্পৰজক্খা. যেসং তং মহন্তং, তে মহাৰজক্খা. যেসং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি তিক্খানি, তে তিক্খিন্দ্ৰিযা. যেসং তানি মুদূনি, তে মুদিন্দ্ৰিযা. যেসং তেযেৱ সদ্ধাদযো আকাৰা সুন্দৰা, তে স্ৱাকাৰা. যে কথিতকাৰণং সল্লক্খেন্তি, সুখেন সক্কা হোন্তি ৱিঞ্ঞাপেতুং, তে সুৱিঞ্ঞাপযা. যে পৰলোকঞ্চেৱ ৱজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তি, তে পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱিনো নাম.
অযং পনেত্থ পাড়ি – ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো, অস্সদ্ধো পুগ্গলো মহাৰজক্খো. আৰদ্ধৱীৰিযো, কুসীতো. উপট্ঠিতস্সতি, মুট্ঠস্সতি. সমাহিতো, অসমাহিতো. পঞ্ঞৱা, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো মহাৰজক্খো. তথা সদ্ধো পুগ্গলো তিক্খিন্দ্ৰিযো…পে… পঞ্ঞৱা পুগ্গলো পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী, দুপ্পঞ্ঞো পুগ্গলো ন পৰলোকৱজ্জভযদস্সাৱী. লোকোতি খন্ধলোকো, আযতনলোকো, ধাতুলোকো, সম্পত্তিভৱলোকো, সম্পত্তিসম্ভৱলোকো, ৱিপত্তিভৱলোকো, ৱিপত্তিসম্ভৱলোকো. একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা. দ্ৱে লোকা নামঞ্চ ৰূপঞ্চ. তযো লোকা তিস্সো ৱেদনা. চত্তাৰো লোকা চত্তাৰো আহাৰা. পঞ্চ লোকা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. ছ লোকা ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি. সত্ত লোকা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো. অট্ঠ লোকা অট্ঠ লোকধম্মা. নৱ লোকা নৱ সত্তাৱাসা. দস লোকা দসাযতনানি. দ্ৱাদস লোকা দ্ৱাদসাযতনানি. অট্ঠাৰস লোকা অট্ঠাৰস ধাতুযো. ৱজ্জন্তি সব্বে কিলেসা ৱজ্জা, সব্বে দুচ্চৰিতা ৱজ্জা, সব্বে অভিসঙ্খাৰা ৱজ্জা, সব্বে ভৱগামিকম্মা ৱজ্জা, ইতি ইমস্মিঞ্চ লোকে ইমস্মিঞ্চ ৱজ্জে তিব্বা ভযসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি, সেয্যথাপি উক্খিত্তাসিকে ৱধকে. ইমেহি পঞ্ঞাসায আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি জানাতি পস্সতি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. ইদং তথাগতস্স ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.১১২).
উপ্পলিনিযন্তি উপ্পলৱনে. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. অন্তোনিমুগ্গপোসীনীতি যানি অন্তো নিমুগ্গানেৱ পোসিযন্তি. উদকং অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানী তি উদকং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতানি. তত্থ যানি অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি, তানি সূৰিযৰস্মিসম্ফস্সং আগমযমানানি ঠিতানি অজ্জ পুপ্ফনকানি. যানি পন সমোদকং ঠিতানি, তানি স্ৱে পুপ্ফনকানি. যানি উদকানুগ্গতানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি, তানি ততিযদিৱসে পুপ্ফনকানি. উদকা পন অনুগ্গতানি অঞ্ঞানিপি সৰোগউপ্পলাদীনি নাম অত্থি, যানি নেৱ পুপ্ফিস্সন্তি, মচ্ছকচ্ছপভক্খানেৱ ভৱিস্সন্তি, তানি পাড়িং নাৰুড়্হানি. আহৰিত্ৱা পন দীপেতব্বানীতি দীপিতানি. যথেৱ হি তানি চতুব্বিধানি পুপ্ফানি, এৱমেৱং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ নেয্যো পদপৰমোতি চত্তাৰো পুগ্গলা.
তত্থ ‘‘যস্স পুগ্গলস্স সহ উদাহটৱেলায ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. যস্স পুগ্গলস্স উদ্দেসতো পৰিপুচ্ছতো যোনিসো মনসিকৰোতো কল্যাণমিত্তে সেৱতো ভজতো পযিৰুপাসতো অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো নেয্যো. যস্স পুগ্গলস্স বহুম্পি সুণতো বহুম্পি ভণতো বহুম্পি ধাৰযতো বহুম্পি ৱাচযতো ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতি, অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো পদপৰমো (পু. প. ১৪৮-১৫১). তত্থ ভগৱা উপ্পলৱনাদিসদিসং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেন্তো – ‘‘অজ্জ পুপ্ফনকানি ৱিয উগ্ঘটিতঞ্ঞূ, স্ৱে পুপ্ফনকানি ৱিয ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ, ততিযদিৱসে পুপ্ফনকানি ৱিয নেয্যো, মচ্ছকচ্ছপভক্খানি পুপ্ফানি ৱিয পদপৰমো’’তি অদ্দস্স. পস্সন্তো চ ‘‘এত্তকা অপ্পৰজক্খা, এত্তকা মহাৰজক্খা, তত্ৰাপি এত্তকা উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি এৱং সব্বাকাৰতোৱ অদ্দস.
তত্থ তিণ্ণং পুগ্গলানং ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ভগৱতো ধম্মদেসনা অত্থং সাধেতি. পদপৰমানং অনাগতত্থায ৱাসনা হোতি. অথ ভগৱা ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অত্থাৱহং ধম্মদেসনং ৱিদিত্ৱা দেসেতুকম্যতং উপ্পাদেত্ৱা পুন সব্বেপি তীসু ভৱেসু সত্তে ভব্বাভব্বৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসে অকাসি. যে সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘কতমে সত্তা অভব্বা? যে তে সত্তা কম্মাৱৰণেন সমন্নাগতা কিলেসাৱৰণেন সমন্নাগতা ৱিপাকাৱৰণেন সমন্নাগতা অস্সদ্ধা অচ্ছন্দিকা দুপ্পঞ্ঞা অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং, ইমে তে সত্তা অভব্বা. কতমে সত্তা ভব্বা? যে তে সত্তা ন কম্মাৱৰণেন…পে… ইমে তে সত্তা ভব্বা’’তি (ৱিভ. ৮২৭; পটি. ম. ১.১১৫). তত্থ সব্বেপি অভব্বপুগ্গলে পহায ভব্বপুগ্গলেযেৱ ঞাণেন পৰিগ্গহেত্ৱা, ‘‘এত্তকা ৰাগচৰিতা এত্তকা দোস-মোহচৰিতা ৱিতক্ক-সদ্ধা-বুদ্ধিচৰিতা’’তি ছ কোট্ঠাসে অকাসি. এৱং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সামীতি চিন্তেসি.
পচ্চভাসীতি পতিঅভাসি. অপাৰুতাতি ৱিৱটা. অমতস্স দ্ৱাৰাতি অৰিযমগ্গো. সো হি অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানস্স দ্ৱাৰং, সো মযা ৱিৱৰিত্ৱা ঠপিতোতি দস্সেতি. পমুঞ্চন্তু সদ্ধন্তি সব্বে অত্তনো সদ্ধং পমুঞ্চন্তু ৱিস্সজ্জেন্তু. পচ্ছিমপদদ্ৱযে অযমত্থো – অহঞ্হি অত্তনো পগুণং সুপ্পৱত্তিতম্পি ইমং পণীতং উত্তমং ধম্মং কাযৱাচাকিলমথসঞ্ঞী হুত্ৱা ন ভাসিং. ইদানি পন সব্বো জনো সদ্ধাভাজনং উপনেতু, পূৰেস্সামি তেসং সঙ্কপ্পন্তি.
অন্তৰধাযীতি সত্থাৰং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা অন্তৰহিতো, সকট্ঠানমেৱ গতোতি অত্থো. গতে চ পন তস্মিং ভগৱা ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি? আড়াৰুদকানং কালঙ্কতভাৱং, পঞ্চৱগ্গিযানঞ্চ বহূপকাৰভাৱং ঞত্ৱা তেসং ধম্মং দেসেতুকামো বাৰাণসিযং ইসিপতনং গন্ত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেসীতি. পঠমং.