২. ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনা
৯৮. এৱং মে সুতন্তি ছব্বিসোধনসুত্তং. তত্থ খীণা জাতীতিআদীসু একেনাপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৱ হোতি, দ্ৱীহিপি. ইধ পন চতূহি পদেহি অঞ্ঞব্যাকৰণং আগতং. দিট্ঠে দিট্ঠৱাদিতাতিআদীসু যায চেতনায দিট্ঠে দিট্ঠং মেতি ৱদতি, সা দিট্ঠে দিট্ঠৱাদিতা নাম. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযমনুধম্মোতি অযং সভাৱো. অভিনন্দিতব্বন্তি ন কেৱলং অভিনন্দিতব্বং, পৰিনিব্বুতস্স পনস্স সব্বোপি খীণাসৱস্স সক্কাৰো কাতব্বো. উত্তৰিং পঞ্হোতি সচে পনস্স ৱেয্যাকৰণেন অসন্তুট্ঠা হোথ, উত্তৰিম্পি অযং পঞ্হো পুচ্ছিতব্বোতি দস্সেতি. ইতো পৰেসুপি তীসু ৱাৰেসু অযমেৱ নযো.
৯৯. অবলন্তি দুব্বলং. ৱিৰাগুনন্তি ৱিগচ্ছনসভাৱং. অনস্সাসিকন্তি অস্সাসৱিৰহিতং. উপাযূপাদানাতি তণ্হাদিট্ঠীনমেতং অধিৱচনং. তণ্হাদিট্ঠিযো হি তেভূমকধম্মে উপেন্তীতি উপাযা, উপাদিযন্তীতি উপাদানা. চেতসো অদিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযাতিপি তাসংযেৱ নামং. চিত্তঞ্হি তণ্হাদিট্ঠীহি সক্কাযধম্মেসু তিট্ঠতি অধিতিট্ঠতীতি তণ্হাদিট্ঠিযো চেতসো অধিট্ঠানা, তাহি তং অভিনিৱিসতীতি অভিনিৱেসা, তাহিযেৱ তং অনুসেতীতি অনুসযাতি ৱুচ্চন্তি. খযা ৱিৰাগাতিআদীসু খযেন ৱিৰাগেনাতি অত্থো. সব্বানি চেতানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানেৱ.
১০০. পথৱীধাতূতি পতিট্ঠানধাতু. আপোধাতূতি আবন্ধনধাতু. তেজোধাতূতি পৰিপাচনধাতু. ৱাযোধাতূতি ৱিত্থম্ভনধাতু. আকাসধাতূতি অসম্ফুট্ঠধাতু. ৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱিজাননধাতু. ন অনত্ততো উপগচ্ছিন্তি অহং অত্তাতি অত্তকোট্ঠাসেন ন উপগমিং. ন চ পথৱীধাতুনিস্সিতন্তি পথৱীধাতুনিস্সিতা সেসধাতুযো চ উপাদাৰূপঞ্চ অৰূপক্খন্ধা চ. তেপি হি নিস্সিতৱত্থুৰূপানং পথৱীধাতুনিস্সিতত্তা একেন পৰিযাযেন পথৱীধাতুনিস্সিতাৱ. তস্মা ‘‘ন চ পথৱীধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৱদন্তো সেসৰূপাৰূপধম্মেপি অত্ততো ন উপগচ্ছিন্তি ৱদতি. আকাসধাতুনিস্সিতপদে পন অৱিনিব্ভোগৱসেন সব্বম্পি ভূতুপাদাৰূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম, তথা তংনিস্সিতৰূপৱত্থুকা অৰূপক্খন্ধা. এৱং ইধাপি ৰূপাৰূপং গহিতমেৱ হোতি. ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতপদে পন সহজাতা তযো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতন্তি ৰূপাৰূপং গহিতমেৱ হোতি.
১০১. ৰূপে চক্খুৱিঞ্ঞাণে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূতি এত্থ যং অতীতে চক্খুদ্ৱাৰস্স আপাথং আগন্ত্ৱা নিৰুদ্ধং, যঞ্চ অনাগতে আপাথং আগন্ত্ৱা নিৰুজ্ঝিস্সতি, যম্পি এতৰহি আগন্ত্ৱা নিৰুদ্ধং, তং সব্বং ৰূপং নাম. যং পন অতীতেপি আপাথং অনাগন্ত্ৱা নিৰুদ্ধং, অনাগতেপি অনাগন্ত্ৱা নিৰুজ্ঝিস্সতি, এতৰহিপি অনাগন্ত্ৱা নিৰুদ্ধং, তং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বধম্মেসু সঙ্গহিতন্তি ৱুত্তে তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো আহ – ‘‘ইমস্মিং ঠানে দ্ৱিধা কৰোথ, উপৰি ছন্দোৱাৰে কিন্তি কৰিস্সথ, নযিদং লব্ভতী’’তি. তস্মা তীসু কালেসু আপাথং আগতং ৱা অনাগতং ৱা সব্বম্পি তং ৰূপমেৱ, চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পন তযো খন্ধা চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বধম্মাতি ৱেদিতব্বা. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি. ছন্দোতি তণ্হাছন্দো. ৰাগোতি স্ৱেৱ ৰজ্জনৱসেন ৰাগো. নন্দীতি স্ৱেৱ অভিনন্দনৱসেন নন্দী. তণ্হাতি স্ৱেৱ তণ্হাযনৱসেন তণ্হা. সেসদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.
১০২. অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযাতি এত্থ অহঙ্কাৰো মানো, মমঙ্কাৰো তণ্হা, স্ৱেৱ মানানুসযো. আসৱানং খযঞাণাযাতি ইদং পুব্বেনিৱাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৱত্ৱা কস্মা ৱুত্তং? ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তি, লোকুত্তৰমেৱ পুচ্ছন্তি, তস্মা পুচ্ছিতপঞ্হংযেৱ কথেন্তো এৱমাহ. একৱিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং, ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নামং. এত্থ হি চত্তাৰো ৱোহাৰা পঞ্চ খন্ধা ছ ধাতুযো ছ অজ্ঝত্তিকবাহিৰানি আযতনানি অত্তনো সৱিঞ্ঞাণককাযো পৰেসং সৱিঞ্ঞাণককাযোতি ইমে ছ কোট্ঠাসা ৱিসুদ্ধা, তস্মা ‘‘ছব্বিসোধনিয’’ন্তি ৱুত্তং. পৰসমুদ্দৱাসিত্থেৰা পন অত্তনো চ পৰস্স চ ৱিঞ্ঞাণককাযং একমেৱ কত্ৱা চতূহি আহাৰেহি সদ্ধিন্তি ছ কোট্ঠাসে ৱদন্তি.
ইমে পন ছ কোট্ঠাসা ‘‘কিং তে অধিগতং, কিন্তি তে অধিগতং, কদা তে অধিগতং, কত্থ তে অধিগতং, কতমে তে কিলেসা পহীনা, কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভী’’তি (পাৰা. ১৯৮) এৱং ৱিনযনিদ্দেসপৰিযাযেন সোধেতব্বা.
এত্থ হি কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা, ঝানৱিমোক্খাদীসু সোতাপত্তিমগ্গাদীসু ৱা কিং তযা অধিগতং. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. অযঞ্হি এত্থাধিপ্পাযো – কিং তযা অনিচ্চলক্খণং ধুৰং কত্ৱা অধিগতং, দুক্খানত্তলক্খণেসু অঞ্ঞতৰং ৱা, কিং ৱা সমাধিৱসেন অভিনিৱিসিত্ৱা, উদাহু ৱিপস্সনাৱসেন, তথা কিং ৰূপে অভিনিৱিসিত্ৱা, উদাহু অৰূপে, কিং ৱা অজ্ঝত্তং অভিনিৱিসিত্ৱা, উদাহু বহিদ্ধাতি. কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা, পুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকাদীসু কতৰস্মিং কালেতি ৱুত্তং হোতি.
কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা, কিস্মিং ওকাসে, কিং ৰত্তিট্ঠানে দিৱাট্ঠানে ৰুক্খমূলে মণ্ডপে কতৰস্মিং ৱা ৱিহাৰেতি ৱুত্তং হোতি. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসে পুচ্ছতি, কতৰমগ্গৱজ্ঝা তৱ কিলেসা পহীনাতি ৱুত্তং হোতি.
কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা, পঠমমগ্গাদীসু কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভীতি ৱুত্তং হোতি.
তস্মা ইদানি চেপি কোচি ভিক্খু উত্তৰিমনুস্সধম্মাধিগমং ব্যাকৰেয্য, ন সো এত্তাৱতাৱ সক্কাতব্বো. ইমেসু পন ছসু ঠানেসু সোধনত্থং ৱত্তব্বো ‘‘কিং তে অধিগতং, কিং ঝানং উদাহু ৱিমোক্খাদীসু অঞ্ঞতৰ’’ন্তি? যো হি যেন অধিগতো ধম্মো, সো তস্স পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইদং নাম মে অধিগত’’ন্তি ৱদতি, ততো ‘‘কিন্তি তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো. অনিচ্চলক্খণাদীসু কিং ধুৰং কত্ৱা, অট্ঠতিংসায ৱা আৰম্মণেসু ৰূপাৰূপঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদেসু ৱা ধম্মেসু কেন মুখেন অভিনিৱিসিত্ৱাতি? যো হি যস্সাভিনিৱেসো, সো তস্স পাকটো হোতি.
সচে পন ‘‘অযং নাম মে অভিনিৱেসো, এৱং মযা অধিগত’’ন্তি ৱদতি, ততো ‘‘কদা তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পুব্বণ্হে, উদাহু মজ্ঝন্হিকাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং কালে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতকালো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে কালে অধিগত’’ন্তি ৱদতি, ততো ‘‘কত্থ তে অধিগত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং দিৱাট্ঠানে, উদাহু ৰত্তিট্ঠানাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং ওকাসে’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতোকাসো পাকটো হোতি. সচে ‘‘অমুকস্মিং নাম মে ওকাসে অধিগত’’ন্তি ৱদতি, ততো ‘‘কতমে তে কিলেসা পহীনা’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং পঠমমগ্গৱজ্ঝা, উদাহু দুতিযাদিমগ্গৱজ্ঝা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনকিলেসা পাকটা হোন্তি.
সচে ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি ৱদতি, ততো ‘‘কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভী’’তি পুচ্ছিতব্বো, ‘‘কিং সোতাপত্তিমগ্গস্স, উদাহু সকদাগামিমগ্গাদীসু অঞ্ঞতৰস্সা’’তি? সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতধম্মো পাকটো হোতি. সচে ‘‘ইমেসং নামাহং ধম্মানং লাভী’’তি ৱদতি, এত্তাৱতাপিস্স ৱচনং ন সদ্ধাতব্বং. বহুস্সুতা হি উগ্গহপৰিপুচ্ছাকুসলা ভিক্খূ ইমানি ছ ঠানানি সোধেতুং সক্কোন্তি. ইমস্স ভিক্খুনো আগমনপটিপদা সোধেতব্বা, যদি আগমনপটিপদা ন সুজ্ঝতি, ‘‘ইমায পটিপদায লোকুত্তৰধম্মা নাম ন লব্ভন্তী’’তি অপনেতব্বো.
যদি পনস্স আগমনপটিপদা সুজ্ঝতি, ‘‘দীঘৰত্তং তীসু সিক্খাসু অপ্পমত্তো জাগৰিযমনুযুত্তো চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গো আকাসে পাণিসমেন চেতসা ৱিহৰতী’’তি পঞ্ঞাযতি, তস্স ভিক্খুনো ব্যাকৰণং পটিপদায সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম গঙ্গোদকং যমুনোদকেন সদ্ধিং সংসন্দতি সমেতি, এৱমেৱ সুপঞ্ঞত্তা তেন ভগৱতা সাৱকানং নিব্বানগামিনী পটিপদা সংসন্দতি সমেতি নিব্বানঞ্চ পটিপদা চা’’তি (দী. নি. ২.২৯৬) ৱুত্তসদিসং হোতি.
অপিচ খো এত্তকেনাপি সক্কাৰো ন কাতব্বো. কস্মা? একচ্চস্স হি পুথুজ্জনস্সাপি সতো খীণাসৱপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি. তস্মা সো ভিক্খু তেহি তেহি উপাযেহি উত্তাসেতব্বো. খীণাসৱস্স নাম অসনিযাপি মত্থকে পতমানায ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা লোমহংসো ৱা ন হোতি, পুথুজ্জনস্স অপ্পমত্তকেনাপি হোতি.
তত্ৰিমানি ৱত্থূনি – দীঘভাণকঅভযত্থেৰো কিৰ একং পিণ্ডপাতিকং পৰিগ্গহেতুং অসক্কোন্তো দহৰস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো তং ন্হাযমানং কল্যাণীনদীমুখদ্ৱাৰে নিমুজ্জিত্ৱা পাদে অগ্গহেসি. পিণ্ডপাতিকো কুম্ভীলোতি সঞ্ঞায মহাসদ্দমকাসি, তদা নং পুথুজ্জনোতি সঞ্জানিংসু. চন্দমুখতিস্সৰাজকালে পন মহাৱিহাৰে সঙ্ঘত্থেৰো খীণাসৱো দুব্বলচক্খুকো ৱিহাৰেযেৱ অচ্ছি. ৰাজা থেৰং পৰিগ্গণ্হিস্সামীতি ভিক্খূসু ভিক্খাচাৰং গতেসু অপ্পসদ্দো উপসঙ্কমিত্ৱা সপ্পো ৱিয পাদে অগ্গহেসি. থেৰো সিলাথম্ভো ৱিয নিচ্চলো হুত্ৱা কো এত্থাতি আহ? অহং, ভন্তে, তিস্সোতি. সুগন্ধং ৱাযসি নো তিস্সাতি? এৱং খীণাসৱস্স ভযং নাম নত্থীতি.
একচ্চো পন পুথুজ্জনোপি অতিসূৰো হোতি নিব্ভযো. সো ৰঞ্জনীযেন আৰম্মণেন পৰিগ্গণ্হিতব্বো. ৱসভৰাজাপি হি একং থেৰং পৰিগ্গণ্হমানো ঘৰে নিসীদাপেত্ৱা তস্স সন্তিকে বদৰসাড়ৱং মদ্দমানো নিসীদি. মহাথেৰস্স খেড়ো চলি, ততো থেৰস্স পুথুজ্জনভাৱো আৱিভূতো. খীণাসৱস্স হি ৰসতণ্হা নাম সুপ্পহীনা, দিব্বেসুপি ৰসেসু নিকন্তি নাম ন হোতি. তস্মা ইমেহি উপাযেহি পৰিগ্গহেত্ৱা সচস্স ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা লোমহংসো ৱা ৰসতণ্হা ৱা উপ্পজ্জতি, ন ত্ৱং অৰহাতি অপনেতব্বো. সচে পন অভীৰূ অচ্ছম্ভী অনুত্ৰাসী হুত্ৱা সীহো ৱিয নিসীদতি, দিব্বাৰম্মণেপি নিকন্তিং ন জনেতি. অযং ভিক্খু সম্পন্নৱেয্যাকৰণো সমন্তা ৰাজৰাজমহামত্তাদীহি পেসিতং সক্কাৰং অৰহতীতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.