৪. দীঘনখসুত্তৱণ্ণনা
২০১. এৱং মে সুতন্তি দীঘনখসুত্তং. তত্থ সূকৰখতাযন্তি সূকৰখতাতি এৱংনামকে লেণে. কস্সপবুদ্ধকালে কিৰ তং লেণং একস্মিং বুদ্ধন্তৰে পথৱিযা ৱড্ঢমানায অন্তোভূমিগতং জাতং. অথেকদিৱসং একো সূকৰো তস্স ছদনপৰিযন্তসমীপে পংসুং খণি. দেৱে ৱুট্টে পংসুধোতো ছদনপৰিযন্তো পাকটো অহোসি. একো ৱনচৰকো দিস্ৱা – ‘‘পুব্বে সীলৱন্তেহি পৰিভুত্তলেণেন ভৱিতব্বং, পটিজগ্গিস্সামি ন’’ন্তি সমন্ততো পংসুং অপনেত্ৱা লেণং সোধেত্ৱা কুট্টপৰিক্খেপং কত্ৱা দ্ৱাৰৱাতপানং যোজেত্ৱা সুপৰিনিট্ঠিত-সুধাকম্মচিত্তকম্মৰজতপট্টসদিসায ৱালুকায সন্থতপৰিৱেণং লেণং কত্ৱা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা ভগৱতো ৱসনত্থায অদাসি. লেণং গম্ভীৰং অহোসি ওতৰিত্ৱা অভিৰুহিতব্বং. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
দীঘনখোতি তস্স পৰিব্বাজকস্স নামং. উপসঙ্কমীতি কস্মা উপসঙ্কমি? সো কিৰ থেৰে অড্ঢমাসপব্বজিতে চিন্তেসি – ‘‘ময্হং মাতুলো অঞ্ঞং পাসণ্ডং গন্ত্ৱা ন চিৰং তিট্ঠতি, ইদানি পনস্স সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং গতস্স অড্ঢমাসো জাতো. পৱত্তিম্পিস্স ন সুণামি, ওজৱন্তং নু খো সাসনং, জানিস্সামি ন’’ন্তি গন্তুকামো জাতো. তস্মা উপসঙ্কমি. একমন্তং ঠিতোতি তস্মিং কিৰ সমযে থেৰো ভগৱন্তং বীজযমানো ঠিতো হোতি, পৰিব্বাজকো মাতুলে হিৰোত্তপ্পেন ঠিতকোৱ পঞ্হং পুচ্ছি. তেন ৱুত্তং ‘‘একমন্তং ঠিতো’’তি.
সব্বং মে নক্খমতীতি সব্বা মে উপপত্তিযো নক্খমন্তি, পটিসন্ধিযো নক্খমন্তীতি অধিপ্পাযেন ৱদতি. এত্তাৱতানেন ‘‘উচ্ছেদৱাদোহমস্মী’’তি দীপিতং হোতি. ভগৱা পনস্স অধিপ্পাযং মুঞ্চিত্ৱা অক্খৰে তাৱ দোসং দস্সেন্তো যাপি খো তেতিআদিমাহ. তত্থ এসাপি তে দিট্ঠি নক্খমতীতি এসাপি তে পঠমং ৰুচ্চিত্ৱা খমাপেত্ৱা গহিতদিট্ঠি নক্খমতীতি. এসা চে মে, ভো গোতম, দিট্ঠি খমেয্যাতি ময্হঞ্হি সব্বং নক্খমতীতি দিট্ঠি, তস্স ময্হং যা এসা সব্বং মে নক্খমতীতি দিট্ঠি, এসা মে খমেয্য. যং তং ‘‘সব্বং মে নক্খমতী’’তি ৱুত্তং, তম্পিস্স তাদিসমেৱ. যথা সব্বগহণেন গহিতাপি অযং দিট্ঠি খমতি, এৱমেৱং তম্পি খমেয্য. এৱং অত্তনো ৱাদে আৰোপিতং দোসং ঞত্ৱা তং পৰিহৰামীতি সঞ্ঞায ৱদতি, অত্থতো পনস্স ‘‘এসা দিট্ঠি ন মে খমতী’’তি আপজ্জতি. যস্স পনেসা ন খমতি ন ৰুচ্চতি, তস্সাযং তায দিট্ঠিযা সব্বং মে ন খমতীতি দিট্ঠি ৰুচিতং. তেন হি দিট্ঠিঅক্খমেন অৰুচিতেন ভৱিতব্বন্তি সব্বং খমতীতি ৰুচ্চতীতি আপজ্জতি. ন পনেস তং সম্পটিচ্ছতি, কেৱলং তস্সাপি উচ্ছেদদিট্ঠিযা উচ্ছেদমেৱ গণ্হাতি. তেনাহ ভগৱা অতো খো তে, অগ্গিৱেস্সন,…পে… অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তীতি. তত্থ অতোতি পজহনকেসু নিস্সক্কং, যে পজহন্তি, তেহি যে নপ্পজহন্তীতি ৱুচ্চিযন্তি, তেৱ বহুতৰাতি অত্থো. বহূ হি বহুতৰাতি এত্থ হিকাৰো নিপাতমত্তং, বহূ বহুতৰাতি অত্থো. পৰতো তনূ হি তনুতৰাতি পদেপি এসেৱ নযো. যে এৱমাহংসূতি যে এৱং ৱদন্তি. তঞ্চেৱ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তীতি মূলদস্সনং নপ্পজহন্তি, অপৰদস্সনং উপাদিযন্তি.
এত্থ চ সস্সতং গহেত্ৱা তম্পি অপ্পহায উচ্ছেদং ৱা একচ্চসস্সতং ৱা গহেতুং ন সক্কা, উচ্ছেদম্পি গহেত্ৱা তং অপ্পহায সস্সতং ৱা একচ্চসস্সতং ৱা ন সক্কা গহেতুং, একচ্চসস্সতম্পি গহেত্ৱা তং অপ্পহায সস্সতং ৱা উচ্ছেদং ৱা ন সক্কা গহেতুং. মূলসস্সতং পন অপ্পহায অঞ্ঞং সস্সতমেৱ সক্কা গহেতুং. কথং? একস্মিঞ্হি সমযে ‘‘ৰূপং সস্সত’’ন্তি গহেত্ৱা অপৰস্মিং সমযে ‘‘ন সুদ্ধৰূপমেৱ সস্সতং, ৱেদনাপি সস্সতা, ৱিঞ্ঞাণম্পি সস্সত’’ন্তি গণ্হাতি. উচ্ছেদেপি একচ্চসস্সতেপি এসেৱ নযো. যথা চ খন্ধেসু, এৱং আযতনেসুপি যোজেতব্বং. ইদং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তঞ্চেৱ দিট্ঠিং নপ্পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং উপাদিযন্তী’’তি.
দুতিযৱাৰে অতোতি অপ্পজহনকেসু নিস্সক্কং, যে নপ্পজহন্তি, তেহি, যে পজহন্তীতি ৱুচ্চিযন্তি, তেৱ তনুতৰা অপ্পতৰাতি অত্থো. তঞ্চেৱ দিট্ঠিং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দিট্ঠিং ন উপাদিযন্তীতি তঞ্চ মূলদস্সনং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দস্সনং ন গণ্হন্তি. কথং? একস্মিঞ্হি সমযে ‘‘ৰূপং সস্সত’’ন্তি গহেত্ৱা অপৰস্মিং সমযে তত্থ আদীনৱং দিস্ৱা ‘‘ওড়াৰিকমেতং ময্হং দস্সন’’ন্তি পজহতি ‘‘ন কেৱলঞ্চ ৰূপং সস্সতন্তি দস্সনমেৱ ওড়াৰিকং, ৱেদনাপি সস্সতা…পে… ৱিঞ্ঞাণম্পি সস্সতন্তি দস্সনং ওড়াৰিকমেৱা’’তি ৱিস্সজ্জেতি. উচ্ছেদেপি একচ্চসস্সতেপি এসেৱ নযো. যথা চ খন্ধেসু, এৱং আযতনেসুপি যোজেতব্বং. এৱং তঞ্চ মূলদস্সনং পজহন্তি, অঞ্ঞঞ্চ দস্সনং ন গণ্হন্তি.
সন্তগ্গিৱেস্সনাতি কস্মা আৰভি? অযং উচ্ছেদলদ্ধিকো অত্তনো লদ্ধিং নিগূহতি, তস্সা পন লদ্ধিযা ৱণ্ণে ৱুচ্চমানে অত্তনো লদ্ধিং পাতুকৰিস্সতীতি তিস্সো লদ্ধিযো একতো দস্সেত্ৱা ৱিভজিতুং ইমং দেসনং আৰভি.
সাৰাগায সন্তিকেতিআদীসু ৰাগৱসেন ৱট্টে ৰজ্জনস্স আসন্না তণ্হাদিট্ঠিসংযোজনেন ৱট্টসংযোজনস্স সন্তিকে. অভিনন্দনাযাতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেনেৱ গিলিত্ৱা পৰিযাদিযনস্স গহণস্স চ আসন্নাতি অত্থো. অসাৰাগায সন্তিকেতিআদীসু ৱট্টে অৰজ্জনস্স আসন্নাতিআদিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ সস্সতদস্সনং অপ্পসাৱজ্জং দন্ধৱিৰাগং, উচ্ছেদদস্সনং মহাসাৱজ্জং খিপ্পৱিৰাগং. কথং? সস্সতৱাদী হি ইধলোকং পৰলোকঞ্চ অত্থীতি জানাতি, সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি, কুসলং কৰোতি, অকুসলং কৰোন্তো ভাযতি, ৱট্টং অস্সাদেতি, অভিনন্দতি. বুদ্ধানং ৱা বুদ্ধসাৱকানং ৱা সম্মুখীভূতো সীঘং লদ্ধিং জহিতুং ন সক্কোতি. তস্মা তং সস্সতদস্সনং অপ্পসাৱজ্জং দন্ধৱিৰাগন্তি ৱুচ্চতি. উচ্ছেদৱাদী পন ইধলোকপৰলোকং অত্থীতি জানাতি, সুকতদুক্কটানং ফলং অত্থীতি জানাতি, কুসলং ন কৰোতি, অকুসলং কৰোন্তো ন ভাযতি, ৱট্টং ন অস্সাদেতি, নাভিনন্দতি, বুদ্ধানং ৱা বুদ্ধসাৱকানং ৱা সম্মুখীভাৱে সীঘং দস্সনং পজহতি. পাৰমিযো পূৰেতুং সক্কোন্তো বুদ্ধো হুত্ৱা, অসক্কোন্তো অভিনীহাৰং কত্ৱা সাৱকো হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি. তস্মা উচ্ছেদদস্সনং মহাসাৱজ্জং খিপ্পৱিৰাগন্তি ৱুচ্চতি.
২০২. সো পন পৰিব্বাজকো এতমত্থং অসল্লক্খেত্ৱা – ‘‘ময্হং দস্সনং সংৱণ্ণেতি পসংসতি, অদ্ধা মে সুন্দৰং দস্সন’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা উক্কংসেতি মে ভৱন্তিআদিমাহ.
ইদানি যস্মা অযং পৰিব্বাজকো কঞ্জিযেনেৱ তিত্তকালাবু, উচ্ছেদদস্সনেনেৱ পূৰিতো, সো যথা কঞ্জিযং অপ্পহায ন সক্কা লাবুম্হি তেলফাণিতাদীনি পক্খিপিতুং, পক্খিত্তানিপি ন গণ্হাতি, এৱমেৱং তং লদ্ধিং অপ্পহায অভব্বো মগ্গফলানং লাভায, তস্মা লদ্ধিং জহাপনত্থং তত্ৰগ্গিৱেস্সনাতিআদি আৰদ্ধং. ৱিগ্গহোতি কলহো. এৱমেতাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতীতি এৱং ৱিগ্গহাদিআদীনৱং দিস্ৱা তাসং দিট্ঠীনং পহানং হোতি. সো হি পৰিব্বাজকো ‘‘কিং মে ইমিনা ৱিগ্গহাদিনা’’তি তং উচ্ছেদদস্সনং পজহতি.
২০৫. অথস্স ভগৱা ৱমিতকঞ্জিযে লাবুম্হি সপ্পিফাণিতাদীনি পক্খিপন্তো ৱিয হদযে অমতোসধং পূৰেস্সামীতি ৱিপস্সনং আচিক্খন্তো অযং খো পন, অগ্গিৱেস্সন, কাযোতিআদিমাহ. তস্সত্থো ৱম্মিকসুত্তে ৱুত্তো. অনিচ্চতোতিআদীনিপি হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতানেৱ. যো কাযস্মিং কাযছন্দোতি যা কাযস্মিং তণ্হা. স্নেহোতি তণ্হাস্নেহোৱ. কাযন্ৱযতাতি কাযানুগমনভাৱো, কাযং অনুগচ্ছনককিলেসোতি অত্থো.
এৱং ৰূপকম্মট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইদানি অৰূপকম্মট্ঠানং দস্সেন্তো তিস্সো খোতিআদিমাহ. পুন তাসংযেৱ ৱেদনানং অসম্মিস্সভাৱং দস্সেন্তো যস্মিং, অগ্গিৱেস্সন, সমযেতিআদিমাহ. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যস্মিং সমযে সুখাদীসু একং ৱেদনং ৱেদযতি, তস্মিং সমযে অঞ্ঞা ৱেদনা অত্তনো ৱাৰং ৱা ওকাসং ৱা ওলোকযমানা নিসিন্না নাম নত্থি, অথ খো অনুপ্পন্নাৱ হোন্তি ভিন্নউদকপুপ্ফুড়া ৱিয চ অন্তৰহিতা ৱা. সুখাপি খোতিআদি তাসং ৱেদনানং চুণ্ণৱিচুণ্ণভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং.
ন কেনচি সংৱদতীতি তস্সতং গহেত্ৱা ‘‘সস্সতৱাদী অহ’’ন্তি উচ্ছেদৱাদিনাপি সদ্ধিং ন সংৱদতি, তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘সস্সতৱাদী অহ’’ন্তি একচ্চসস্সতৱাদিনা সদ্ধিং ন ৱিৱদতি. এৱং তযোপি ৱাদা পৰিৱত্তেত্ৱা যোজেতব্বা. যঞ্চ লোকে ৱুত্তন্তি যং লোকে কথিতং ৱোহৰিতং, তেন ৱোহৰতি অপৰামসন্তো কিঞ্চি ধম্মং পৰামাসগ্গাহেন অগ্গণ্হন্তো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যো হোতি ভিক্খু অৰহং কতাৱী,
খীণাসৱো অন্তিমদেহধাৰী;
অহং ৱদামীতিপি সো ৱদেয্য,
মমং ৱদন্তীতিপি সো ৱদেয্য;
লোকে সমঞ্ঞং কুসলো ৱিদিত্ৱা,
ৱোহাৰমত্তেন সো ৱোহৰেয্যা’’তি. (সং. নি. ১.২৫);
অপৰম্পি ৱুত্তং – ‘‘ইমা খো চিত্ত লোকসমঞ্ঞা লোকনিৰুত্তিযো লোকৱোহাৰা লোকপঞ্ঞত্তিযো, যাহি তথাগতো ৱোহৰতি অপৰামস’’ন্তি (দী. নি. ১.৪৪০).
২০৬. অভিঞ্ঞাপহানমাহাতি সস্সতাদীসু তেসং তেসং ধম্মানং সস্সতং অভিঞ্ঞায জানিত্ৱা সস্সতস্স পহানমাহ, উচ্ছেদং, একচ্চসস্সতং অভিঞ্ঞায একচ্চসস্সতস্স পহানং ৱদতি. ৰূপং অভিঞ্ঞায ৰূপস্স পহানং ৱদতীতিআদিনা নযেনেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
পটিসঞ্চিক্খতোতি পচ্চৱেক্খন্তস্স. অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চীতি অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধেহি আসৱেহি অগ্গহেত্ৱাৱ চিত্তং ৱিমুচ্চি. এত্তাৱতা চেস পৰস্স ৱড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা খুদং ৱিনোদেন্তো ৱিয পৰস্স আৰদ্ধায ধম্মদেসনায ঞাণং পেসেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তঞ্চেৱ পত্তো, সাৱকপাৰমীঞাণস্স চ মত্থকং, সোড়স চ পঞ্ঞা পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো. দীঘনখো পন সোতাপত্তিফলং পত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠিতো.
ভগৱা পন ইমং দেসনং সূৰিযে ধৰমানেযেৱ নিট্ঠাপেত্ৱা গিজ্ঝকূটা ওৰুয্হ ৱেড়ুৱনং গন্ত্ৱা সাৱকসন্নিপাতমকাসি, চতুৰঙ্গসমন্নাগতো সন্নিপাতো অহোসি. তত্ৰিমানি অঙ্গানি – মাঘনক্খত্তেন যুত্তো পুণ্ণমউপোসথদিৱসো, কেনচি অনামন্তিতানি হুত্ৱা অত্তনোযেৱ ধম্মতায সন্নিপতিতানি অড্ঢতেলসানি ভিক্খুসতানি, তেসু একোপি পুথুজ্জনো ৱা সোতাপন্ন-সকদাগামি-অনাগামি-সুক্খৱিপস্সক-অৰহন্তেসু ৱা অঞ্ঞতৰো নত্থি, সব্বে ছড়ভিঞ্ঞাৱ, একোপি চেত্থ সত্থকেন কেসে ছিন্দিত্ৱা পব্বজিতো নাম নত্থি, সব্বে এহিভিক্খুনোযেৱাতি.
পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায
দীঘনখসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.