১. পঠমনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৭১. পাটলিগামিযৱগ্গস্স পঠমে নিব্বানপটিসংযুত্তাযাতি অমতধাতুসন্নিস্সিতায অসঙ্খতধাতুযা পৱেদনৱসেন পৱত্তায. ধম্মিযা কথাযাতি ধম্মদেসনায. সন্দস্সেতীতি সভাৱসৰসলক্খণতো নিব্বানং দস্সেতি. সমাদপেতীতি তমেৱ অত্থং তে ভিক্খূ গণ্হাপেতি. সমুত্তেজেতীতি তদত্থগহণে উস্সাহং জনেন্তো তেজেতি জোতেতি. সম্পহংসেতীতি নিব্বানগুণেহি সম্মদেৱ সব্বপ্পকাৰেহি তোসেতি.
অথ ৱা সন্দস্সেতীতি ‘‘সো সব্বসঙ্খাৰসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গা তণ্হক্খযো ৱিৰাগো নিৰোধো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; মহাৱ. ৮) নযেনেৱ সব্বথা তেন তেন পৰিযাযেন তেসং তেসং অজ্ঝাসযানুৰূপং সম্মা দস্সেতি. সমাদপেতীতি ‘‘ইমিনা অৰিযমগ্গেন তং অধিগন্তব্ব’’ন্তি অধিগমপটিপদায সদ্ধিং তত্থ ভিক্খূ নিন্নপোণপব্ভাৰে কৰোন্তো সম্মা আদপেতি গণ্হাপেতি. সমুত্তেজেতীতি এতং দুক্কৰং দুৰভিসম্ভৱন্তি ‘‘মা সম্মাপটিপত্তিযং পমাদং অন্তৰাৱোসানং আপজ্জথ, উপনিস্সযসম্পন্নস্স ৱীৰিযৱতো নযিদং দুক্কৰং, তস্মা সীলৱিসুদ্ধিআদিৱিসুদ্ধিপটিপদায উট্ঠহথ ঘটযথ ৱাযমেয্যাথা’’তি নিব্বানাধিগমায উস্সাহেতি, তত্থ ৱা চিত্তং ৱোদপেতি. সম্পহংসেতীতি ‘‘মদনিম্মদনো পিপাসৱিনযো আলযসমুগ্ঘাতো’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০), ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযোতি (সং. নি. ৪.৩৬৭; ইতিৱু. ৪৪), অসঙ্খতন্তি (সং. নি. ৪.৩৬৭), অমতঞ্চ সন্তন্তিআদিনা চ অনেকপৰিযাযেন (সং. নি. ৪.৪০৯) নিব্বানানিসংসপ্পকাসনেন তেসং ভিক্খূনং চিত্তং তোসেন্তো হাসেন্তো সম্পহংসেতি সমস্সাসেতি.
তেধাতি তে ইধ. অট্ঠিং কত্ৱাতি ‘‘অত্থি কিঞ্চি অযং নো অত্থো অধিগন্তব্বো’’তি এৱং সল্লক্খেত্ৱা তায দেসনায অত্থিকা হুত্ৱা. মনসি কত্ৱাতি চিত্তে ঠপেত্ৱা অনঞ্ঞৱিহিতা তং দেসনং অত্তনো চিত্তগতমেৱ কত্ৱা. সব্বং চেতসো সমন্নাহৰিত্ৱাতি সব্বেন কাৰকচিত্তেন আদিতো পট্ঠায যাৱ পৰিযোসানা দেসনং আৱজ্জেত্ৱা, তগ্গতমেৱ আভোগং কত্ৱাতি অত্থো. অথ ৱা সব্বং চেতসো সমন্নাহৰিত্ৱাতি সব্বস্মা চিত্ততো দেসনং সম্মা অনু অনু আহৰিত্ৱা. ইদং ৱুত্তং হোতি – দেসেন্তস্স যেহি চিত্তেহি দেসনা কতা, সব্বস্মা চিত্ততো পৱত্তং দেসনং বহি গন্তুং অদেন্তো সম্মা অৱিপৰীতং অনু অনু আহৰিত্ৱা অত্তনো চিত্তসন্তানং আহৰিত্ৱা যথাদেসিতদেসিতং দেসনং সুট্ঠু উপধাৰেত্ৱা. ওহিতসোতাতি অৱহিতসোতা, সুট্ঠু উপিতসোতা. ওহিতসোতাতি ৱা অৱিক্খিত্তসোতা. তমেৱ উপলব্ভমানোপি হি সৱনে অৱিক্খেপো সতিসংৱৰো ৱিয চক্খুন্দ্ৰিযাদীসু সোতিন্দ্ৰিযেপি ৱত্তুমৰহতীতি. এত্থ চ ‘‘অট্ঠিং কত্ৱা’’তিআদীহি চতূহিপি পদেহি তেসং ভিক্খূনং তপ্পৰভাৱতো সৱনে আদৰদীপনেন সক্কচ্চসৱনং দস্সেতি.
এতমত্থং ৱিদিত্ৱাতি এতং তেসং ভিক্খূনং তস্সা নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মকথায সৱনে আদৰকাৰিতং সব্বাকাৰতো ৱিদিত্ৱা. ইমং উদানন্তি ইমং নিব্বানস্স তব্বিধুৰধম্মদেসনামুখেন পৰমত্থতো ৱিজ্জমানভাৱৱিভাৱনং উদানং উদানেসি.
তত্থ অত্থীতি ৱিজ্জতি, পৰমত্থতো উপলব্ভতীতি অত্থো. ভিক্খৱেতি তেসং ভিক্খূনং আলপনং. ননু চ উদানং নাম পীতিসোমনস্সসমুট্ঠাপিতো ৱা ধম্মসংৱেগসমুট্ঠাপিতো ৱা ধম্মপটিগ্গাহকনিৰপেক্খো উদাহাৰো, তথা চেৱ এত্তকেসু সুত্তেসু আগতং, ইধ কস্মা ভগৱা উদানেন্তো তে ভিক্খূ আমন্তেসীতি? তেসং ভিক্খূনং সঞ্ঞাপনত্থং. নিব্বানপটিসংযুত্তঞ্হি ভগৱা তেসং ভিক্খূনং ধম্মং দেসেত্ৱা নিব্বানগুণানুস্সৰণেন উপ্পন্নপীতিসোমনস্সা উদানং উদানেসি. ইধ নিব্বানৱজ্জো সব্বো সভাৱধম্মো পচ্চযাযত্তৱুত্তিকোৱ উপলব্ভতি, ন পচ্চযনিৰপেক্খো. অযং পন নিব্বানধম্মো কতমপচ্চযে উপলব্ভতীতি তেসং ভিক্খূনং চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায তে চ সঞ্ঞাপেতুকামো ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতন’’ন্তিআদিমাহ, ন একন্ততোৱ তে পটিগ্গাহকে কত্ৱাতি ৱেদিতব্বং. তদাযতনন্তি তং কাৰণং. দকাৰো পদসন্ধিকৰো. নিব্বানঞ্হি মগ্গফলঞাণাদীনং আৰম্মণপচ্চযভাৱতো ৰূপাদীনি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণপচ্চযভূতানীতি কাৰণট্ঠেন ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুচ্চতি. এত্তাৱতা চ ভগৱা তেসং ভিক্খূনং অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো অত্থিভাৱং পৱেদেসি.
তত্ৰাযং ধম্মন্ৱযো – ইধ সঙ্খতধম্মানং ৱিজ্জমানত্তা অসঙ্খতাযপি ধাতুযা ভৱিতব্বং তপ্পটিপক্খত্তা সভাৱধম্মানং. যথা হি দুক্খে ৱিজ্জমানে তপ্পটিপক্খভূতং সুখম্পি ৱিজ্জতিযেৱ, তথা উণ্হে ৱিজ্জমানে সীতম্পি ৱিজ্জতি, পাপধম্মেসু ৱিজ্জমানেসু কল্যাণধম্মাপি ৱিজ্জন্তি এৱ. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘যথাপি দুক্খে ৱিজ্জন্তে, সুখং নামপি ৱিজ্জতি;
এৱং ভৱে ৱিজ্জমানে, ৱিভৱোপি ইচ্ছিতব্বকো.
‘‘যথাপি উণ্হে ৱিজ্জন্তে, অপৰং ৱিজ্জতি সীতলং;
এৱং তিৱিধগ্গি ৱিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বকং.
‘‘যথাপি পাপে ৱিজ্জন্তে, কল্যাণমপি ৱিজ্জতি;
এৱমেৱ জাতি ৱিজ্জন্তে, অজাতিমপি ইচ্ছিতব্বক’’ন্তিআদি. (বু. ৱং. ২.১০-১২) –
অপিচ নিব্বানস্স পৰমত্থতো অত্থিভাৱৱিচাৰণং পৰতো আৱিভৱিস্সতি.
এৱং ভগৱা অসঙ্খতায ধাতুযা পৰমত্থতো অত্থিভাৱং সম্মুখেন দস্সেত্ৱা ইদানি তব্বিধুৰধম্মাপোহনমুখেনস্স সভাৱং দস্সেতুং, ‘‘যত্থ নেৱ পথৱী ন আপো’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা নিব্বানং সব্বসঙ্খাৰৱিধুৰসভাৱং যথা সঙ্খতধম্মেসু কত্থচি নত্থি, তথা তত্থপি সব্বে সঙ্খতধম্মা. ন হি সঙ্খতাসঙ্খতধম্মানং সমোধানং সম্ভৱতি. তত্ৰাযং অত্থৱিভাৱনা – যত্থ যস্মিং নিব্বানে যস্সং অসঙ্খতধাতুযং নেৱ কক্খড়লক্খণা পথৱীধাতু অত্থি, ন পগ্ঘৰণলক্খণা আপোধাতু, ন উণ্হলক্খণা তেজোধাতু, ন ৱিত্থম্ভনলক্খণা ৱাযোধাতু অত্থি. ইতি চতুমহাভূতাভাৱৱচনেন যথা সব্বস্সপি উপাদাৰূপস্স অভাৱো ৱুত্তো হোতি তন্নিস্সিতত্তা. এৱং অনৱসেসতো কামৰূপভৱস্স তত্থ অভাৱো ৱুত্তো হোতি তদাযত্তৱুত্তিভাৱতো. ন হি মহাভূতনিস্সযেন ৱিনা পঞ্চৱোকাৰভৱো একৱোকাৰভৱো ৱা সম্ভৱতীতি.
ইদানি অৰূপসভাৱত্তেপি নিব্বানস্স অৰূপভৱপৰিযাপন্নানং ধম্মানং তত্থ অভাৱং দস্সেতুং, ‘‘ন আকাসানঞ্চাযতনং…পে… ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ ন আকাসানঞ্চাযতনন্তি সদ্ধিং আৰম্মণেন কুসলৱিপাককিৰিযভেদো তিৱিধোপি আকাসানঞ্চাযতনচিত্তুপ্পাদো নত্থীতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. যদগ্গেন চ নিব্বানে কামলোকাদীনং অভাৱো হোতি, তদগ্গেন তত্থ ইধলোকপৰলোকানম্পি অভাৱোতি আহ – ‘‘নাযং লোকো ন পৰলোকো’’তি. তস্সত্থো – য্ৱাযং ‘‘ইত্থত্তং দিট্ঠধম্মো ইধলোকো’’তি চ লদ্ধৱোহাৰো খন্ধাদিলোকো, যো চ ‘‘ততো অঞ্ঞথা পৰো অভিসম্পৰাযো’’তি চ লদ্ধৱোহাৰো খন্ধাদিলোকো, তদুভযম্পি তত্থ নত্থীতি. ন উভো চন্দিমসূৰিযাতি যস্মা ৰূপগতে সতি তমো নাম সিযা, তমস্স চ ৱিধমনত্থং চন্দিমসূৰিযেহি ৱত্তিতব্বং. সব্বেন সব্বং পন যত্থ ৰূপগতমেৱ নত্থি, কুতো তত্থ তমো. তমস্স ৱা ৱিধমনা চন্দিমসূৰিযা, তস্মা চন্দিমা সূৰিযো চাতি উভোপি তত্থ নিব্বানে নত্থীতি অত্থো. ইমিনা আলোকসভাৱতংযেৱ নিব্বানস্স দস্সেতি.
এত্তাৱতা চ অনভিসমেতাৱীনং ভিক্খূনং অনাদিমতিসংসাৰে সুপিনন্তেপি অননুভূতপুব্বং পৰমগম্ভীৰং অতিদুদ্দসং সণ্হসুখুমং অতক্কাৱচৰং অচ্চন্তসন্তং পণ্ডিতৱেদনীযং অতিপণীতং অমতং নিব্বানং ৱিভাৱেন্তো পঠমং তাৱ ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতন’’ন্তি তস্স অত্থিভাৱা তেসং অঞ্ঞাণাদীনি অপনেত্ৱা ‘‘যত্থ নেৱ পথৱী …পে… ন উভো চন্দিমসূৰিযা’’তি তদঞ্ঞধম্মাপোহনমুখেন তং ৱিভাৱেতি ধম্মৰাজা. তেন পথৱীআদিসব্বসঙ্খতধম্মৱিধুৰসভাৱা যা অসঙ্খতা ধাতু, তং নিব্বানন্তি দীপিতং হোতি. তেনেৱাহ, ‘‘তত্ৰাপাহং, ভিক্খৱে, নেৱ আগতিং ৱদামী’’তি.
তত্থ তত্ৰাতি তস্মিং. অপিসদ্দো সমুচ্চযে. অহং, ভিক্খৱে, যত্থ সঙ্খাৰপৱত্তে কুতোচি কস্সচি আগতিং ন ৱদামি যথাপচ্চযং তত্থ ধম্মমত্তস্স উপ্পজ্জনতো. এৱং তস্মিম্পি আযতনে নিব্বানে কুতোচি আগতিং আগমনং নেৱ ৱদামি আগন্তব্বট্ঠানতায অভাৱতো. ন গতিন্তি কত্থচি গমনং ন ৱদামি গন্তব্বট্ঠানতায অভাৱতো. ন হি তত্থ সত্তানং ঠপেত্ৱা ঞাণেন আৰম্মণকৰণং আগতিগতিযো সম্ভৱন্তি, নাপি ঠিতিচুতূপপত্তিযো ৱদামি. ‘‘তদাপহ’’ন্তিপি পাড়ি. তস্সত্থো – তম্পি আযতনং গামন্তৰতো গামন্তৰং ৱিয ন আগন্তব্বতায ন আগতি, ন গন্তব্বতায ন গতি, পথৱীপব্বতাদি ৱিয অপতিট্ঠানতায ন ঠিতি, অপচ্চযত্তা ৱা উপ্পাদাভাৱো, ততো অমতসভাৱত্তা চৱনাভাৱো, উপ্পাদনিৰোধাভাৱতো চেৱ তদুভযপৰিচ্ছিন্নায ঠিতিযা চ অভাৱতো ন ঠিতিং ন চুতিং ন উপপত্তিং ৱদামি. কেৱলং পন তং অৰূপসভাৱত্তা অপচ্চযত্তা চ ন কত্থচি পতিট্ঠিতন্তি অপ্পতিট্ঠং. তত্থ পৱত্তাভাৱতো পৱত্তপ্পটিপক্খতো চ অপ্পৱত্তং. অৰূপসভাৱত্তেপি ৱেদনাদযো ৱিয কস্সচিপি আৰম্মণস্স অনালম্বনতো উপত্থম্ভনিৰপেক্খতো চ অনাৰম্মণমেৱ তং ‘‘আযতন’’ন্তি ৱুত্তং নিব্বানং. অযঞ্চ এৱসদ্দো অপ্পতিট্ঠমেৱ অপ্পৱত্তমেৱাতি পদদ্ৱযেনপি যোজেতব্বো. এসেৱন্তো দুক্খস্সাতি যদিদং ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদীহি ৱচনেহি ৱণ্ণিতং থোমিতং যথাৱুত্তলক্খণং নিব্বানং, এসো এৱ সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স অন্তো পৰিযোসানং তদধিগমে সতি সব্বদুক্খাভাৱতো. তস্মা ‘‘দুক্খস্স অন্তো’’তি অযমেৱ তস্স সভাৱোতি দস্সেতি.
পঠমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.