৫. নাগসুত্তৱণ্ণনা
৩৫. পঞ্চমে কোসম্বিযন্তি কুসুম্বেন নাম ইসিনা ৱসিতট্ঠানে মাপিতত্তা ‘‘কোসম্বী’’তি এৱংলদ্ধনামকে নগৰে. ঘোসিতাৰামেতি ঘোসিতসেট্ঠিনা কাৰিতে আৰামে. ভগৱা আকিণ্ণো ৱিহৰতীতি ভগৱা সম্বাধপ্পত্তো ৱিহৰতি. কিং পন ভগৱতো সম্বাধো অত্থি, সংসগ্গো ৱাতি? নত্থি. ন হি কোচি ভগৱন্তং অনিচ্ছায উপসঙ্কমিতুং সক্কোতি. দুৰাসদা হি বুদ্ধা ভগৱন্তো সব্বত্থ চ অনুপলিত্তত্তা. হিতেসিতায পন সত্তেসু অনুকম্পং উপাদায ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তি পটিঞ্ঞানুৰূপং চতুৰোঘনিত্থৰণত্থং অট্ঠন্নং পৰিসানং অত্তনো সন্তিকং কালেন কালং উপসঙ্কমনং অধিৱাসেতি, সযঞ্চ মহাকৰুণাসমুস্সাহিতো কালঞ্ঞূ হুত্ৱা তত্থ উপসঙ্কমতি, ইদং সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণং, অযমিধ আকিণ্ণৱিহাৰোতি অধিপ্পেতো.
ইধ পন কোসম্বিকানং ভিক্খূনং কলহজাতানং সত্থা দীঘীতিস্স কোসলৰঞ্ঞো ৱত্থুং আহৰিত্ৱা, ‘‘ন হি ৱেৰেন ৱেৰানি, সম্মন্তীধ কুদাচন’’ন্তিআদিনা (ধ. প. ৫; ম. নি. ৩.২৩৭; মহাৱ. ৪৬৪) ওৱাদং অদাসি, তং দিৱসং তেসং কলহং কৰোন্তানংযেৱ ৰত্তি ৱিভাতা. দুতিযদিৱসেপি ভগৱা তমেৱ ৱত্থুং কথেসি, তং দিৱসম্পি তেসং কলহং কৰোন্তানংযেৱ ৰত্তি ৱিভাতা. ততিযদিৱসেপি ভগৱা তমেৱ ৱত্থুং কথেসি, অথঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এৱমাহ – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো, ভন্তে ভগৱা, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰমনুযুত্তো ৱিহৰতু, মযমেতেন ভণ্ডনেন কলহেন ৱিগ্গহেন ৱিৱাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি. সত্থা ‘‘পৰিযাদিন্নচিত্তা খো ইমে মোঘপুৰিসা ন দানিমে সক্কা সঞ্ঞাপেতুং, নত্থি চেত্থ সঞ্ঞাপেতব্বা, যংনূনাহং একচাৰিকৱাসং ৱসেয্যং, এৱং ইমে ভিক্খূ কলহতো ওৰমিস্সন্তী’’তি চিন্তেসি. এৱং তেহি কলহকাৰকেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং একৱিহাৰে ৱাসং ৱিনেতব্বাভাৱতো উপাসকাদীহি উপসঙ্কমনঞ্চ আকিণ্ণৱিহাৰং কত্ৱা ৱুত্তং – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা আকিণ্ণো ৱিহৰতী’’তিআদি.
তত্থ দুক্খন্তি ন সুখং, অনাৰাধিতচিত্ততায ন ইট্ঠন্তি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘ন ফাসু ৱিহৰামী’’তি. ৱূপকট্ঠোতি পৱিৱেকট্ঠো দূৰীভূতো. তথা চিন্তেত্ৱাৱ ভগৱা পাতোৱ সৰীৰপ্পটিজগ্গনং কত্ৱা কোসম্বিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা কঞ্চি অনামন্তেত্ৱা একো অদুতিযো গন্ত্ৱা কোসলৰট্ঠে পালিলেয্যকে ৱনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং…পে… ভদ্দসালমূলে’’তি. তত্থ সামন্তি সযং. সংসামেত্ৱাতি পটিসামেত্ৱা. পত্তচীৱৰমাদাযাতি এত্থাপি সামন্তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. উপট্ঠাকেতি কোসম্বিনগৰৱাসিনো ঘোসিতসেট্ঠিআদিকে উপট্ঠাকে, ৱিহাৰে চ অগ্গুপট্ঠাকং আযস্মন্তং আনন্দং অনামন্তেত্ৱা.
এৱং গতে সত্থৰি পঞ্চসতা ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু – ‘‘আৱুসো আনন্দ, সত্থা এককোৱ গতো, মযং অনুবন্ধিস্সামা’’তি. ‘‘আৱুসো, যদা ভগৱা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায অনামন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে চ অনপলোকেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং অদুতিযো গচ্ছতি, তদা একচাৰং চৰিতুং ভগৱতো অজ্ঝাসযো, সাৱকেন নাম সত্থু অজ্ঝাসযানুৰূপং পটিপজ্জিতব্বং, তস্মা ন ইমেসু দিৱসেসু ভগৱা অনুগন্তব্বো’’তি নিৱাৰেসি, সযম্পি নানুগচ্ছি.
অনুপুব্বেনাতি অনুক্কমেন, গামনিগমপটিপাটিযা চাৰিকং চৰমানো ‘‘একচাৰৱাসং তাৱ ৱসমানং ভিক্খুং পস্সিস্সামী’’তি বালকলোণকাৰগামং গন্ত্ৱা তত্থ ভগুত্থেৰস্স সকলং পচ্ছাভত্তঞ্চেৱ তিযামঞ্চ ৰত্তিং একচাৰৱাসে আনিসংসং কথেত্ৱা পুনদিৱসে তেন পচ্ছাসমণেন পিণ্ডায চৰিত্ৱা তং তত্থেৱ নিৱত্তেত্ৱা ‘‘সমগ্গৱাসং ৱসমানে তযো কুলপুত্তে পস্সিস্সামী’’তি পাচীনৱংসমিগদাযং গন্ত্ৱা তেসম্পি সকলৰত্তিং সমগ্গৱাসে আনিসংসং কথেত্ৱা তেপি তত্থেৱ নিৱত্তেত্ৱা এককোৱ পালিলেয্যগামং সম্পত্তো. পালিলেয্যগামৱাসিনো পচ্চুগ্গন্ত্ৱা ভগৱতো দানং দত্ৱা পালিলেয্যগামস্স অৱিদূৰে ৰক্খিতৱনসণ্ডো নাম অত্থি, তত্থ ভগৱতো পণ্ণসালং কত্ৱা ‘‘এত্থ ভগৱা ৱসতূ’’তি যাচিত্ৱা ৱাসযিংসু. ভদ্দসালোতি পন তত্থেকো মনাপো ভদ্দকো সালৰুক্খো, ভগৱা তং গামং উপনিস্সায ৱনসণ্ডে পণ্ণসালসমীপে তস্মিং ৰুক্খমূলে ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং – ‘‘পালিলেয্যকে ৱিহৰতি ৰক্খিতৱনসণ্ডে ভদ্দসালমূলে’’তি.
হত্থিনাগোতি মহাহত্থী যূথপতি. হত্থিকলভেহীতি হত্থিপোতকেহি. হত্থিচ্ছাপেহীতি খীৰূপগেহি দহৰহত্থিপোতকেহি, যে ‘‘ভিঙ্কা’’তিপি ৱুচ্চন্তি. ছিন্নগ্গানীতি পুৰতো পুৰতো গচ্ছন্তেহি তেহি হত্থিআদীহি ছিন্নগ্গানি খাদিতাৱসেসানি খাণুসদিসানি খাদতি. ওভগ্গোভগ্গন্তি তেন হত্থিনাগেন উচ্চট্ঠানতো ভঞ্জিত্ৱা ভঞ্জিত্ৱা পাতিতং. অস্স সাখাভঙ্গন্তি এতস্স সন্তকং সাখাভঙ্গং তে খাদন্তি. আৱিলানীতি তেহি পঠমতৰং ওতৰিত্ৱা পিৱন্তেহি আলুড়িতত্তা আৱিলানি কদ্দমমিস্সানি পানীযানি পিৱতি. ওগাহাতি তিত্থতো. ‘‘ওগাহ’’ন্তিপি পাড়ি. অস্সাতি হত্থিনাগস্স. উপনিঘংসন্তিযোতি ঘট্টেন্তিযো, উপনিঘংসিযমানোপি অত্তনো উড়াৰভাৱেন ন কুজ্ঝতি, তেন তা তং ঘংসন্তিযেৱ. যূথাতি হত্থিঘটা.
যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি সো কিৰ হত্থিনাগো যূথৱাসে উক্কণ্ঠিতো তং ৱনসণ্ডং পৱিট্ঠো তত্থ ভগৱন্তং দিস্ৱা ঘটসহস্সেন নিব্বাপিতসন্তাপো ৱিয নিব্বুতো হুত্ৱা পসন্নচিত্তো ভগৱতো সন্তিকে অট্ঠাসি, ততো পট্ঠায ৱত্তসীসে ঠত্ৱা ভদ্দসালস্স পণ্ণসালায চ সমন্ততো অপ্পহৰিতকং কত্ৱা সাখাভঙ্গেহি সম্মজ্জতি, ভগৱতো মুখধোৱনং দেতি, ন্হানোদকং আহৰতি, দন্তকট্ঠং দেতি, অৰঞ্ঞতো মধুৰানি ফলানি আহৰিত্ৱা সত্থু উপনেতি, সত্থা তানি পৰিভুঞ্জতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তত্ৰ সুদং সো হত্থিনাগো যস্মিং পদেসে ভগৱা ৱিহৰতি, তং পদেসং অপ্পহৰিতঞ্চ কৰোতি, সোণ্ডায ভগৱতো পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতী’’তি. সোণ্ডায দাৰূনি আহৰিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘংসিত্ৱা অগ্গিং উট্ঠাপেত্ৱা দাৰূনি জালাপেত্ৱা তত্থ পাসাণখণ্ডানি তাপেত্ৱা তানি দণ্ডকেহি পৱট্টেত্ৱা সোণ্ডিযং খিপিত্ৱা উদকস্স তত্তভাৱং ঞত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং উপগন্ত্ৱা তিট্ঠতি, ভগৱা ‘‘হত্থিনাগো মম ন্হানং ইচ্ছতী’’তি তত্থ গন্ত্ৱা ন্হানকিচ্চং কৰোতি, পানীযেপি এসেৱ নযো. তস্মিং পন সীতলে সঞ্জাতে উপসঙ্কমতি, তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘সোণ্ডায ভগৱতো পানীযং পৰিভোজনীযং উপট্ঠাপেতী’’তি.
অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্সাতিআদি উভিন্নং মহানাগানং ৱিৱেকসুখপচ্চৱেক্খণদস্সনং, তং ৱুত্তত্থমেৱ. অত্তনো চ পৱিৱেকং ৱিদিত্ৱাতি কেহিচি অনাকিণ্ণভাৱলদ্ধং কাযৱিৱেকং জানিত্ৱা, ইতৰে পন ৱিৱেকা ভগৱতো সব্বকালং ৱিজ্জন্তিযেৱ.
ইমং উদানন্তি ইমং অত্তনো হত্থিনাগস্স চ পৱিৱেকাভিৰতিযা সমানজ্ঝাসযভাৱদীপনং উদানং উদানেসি.
তত্থাযং সঙ্খেপত্থো – এতং ঈসাদন্তস্স ৰথঈসাসদিসদন্তস্স হত্থিনাগস্স চিত্তং নাগেন বুদ্ধনাগস্স চিত্তেন সমেতি সংসন্দতি. কথং সমেতি চে? যদেকো ৰমতী ৱনে যস্মা বুদ্ধনাগো ‘‘অহং খো পুব্বে আকিণ্ণো ৱিহাসি’’ন্তি পুৰিমং আকিণ্ণৱিহাৰং জিগুচ্ছিত্ৱা ৱিৱেকং উপব্ৰূহযমানো ইদানি যথা একো অদুতিযো ৱনে অৰঞ্ঞে ৰমতি অভিৰমতি, এৱং অযম্পি হত্থিনাগো পুব্বে অত্তনো হত্থিআদীহি আকিণ্ণৱিহাৰং জিগুচ্ছিত্ৱা ৱিৱেকং উপব্ৰূহযমানো ইদানি একো অসহাযো ৱনে অৰঞ্ঞে ৰমতি অভিৰমতি. তস্মাস্স চিত্তং নাগেন সমেতি তস্স চিত্তেন সমেতীতি কত্ৱা একীভাৱৰতিযা একসদিসং হোতীতি অত্থো.
পঞ্চমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.