৭. সত্তকনিপাতো
১. উত্তৰাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সত্তকনিপাতে মুসলানি গহেত্ৱানাতি উত্তৰায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী, অনুক্কমেন সম্ভাৱিতকুসলমূলা সমুপচিতৱিমোক্খসম্ভাৰা পৰিপক্কৱিমুত্তিপৰিপাচনীযধম্মা হুত্ৱা, ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং অঞ্ঞতৰস্মিং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা উত্তৰাতি লদ্ধনামা অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা পটাচাৰায থেৰিযা সন্তিকং উপসঙ্কমি. থেৰী তস্সা ধম্মং কথেসি. সা ধম্মং সুত্ৱা সংসাৰে জাতসংৱেগা সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৱা পব্বজি. পব্বজিত্ৱা চ কতপুব্বকিচ্চা পটাচাৰায থেৰিযা সন্তিকে ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ভাৱনমনুযুঞ্জন্তী উপনিস্সযসম্পন্নতায ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকং গতত্তা চ ন চিৰস্সেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –
১৭৫. ‘‘মুসলানি গহেত্ৱান, ধঞ্ঞং কোট্টেন্তি মাণৱা;
পুত্তদাৰানি পোসেন্তা, ধনং ৱিন্দন্তি মাণৱা.
১৭৬. ‘‘ঘটেথ বুদ্ধসাসনে, যং কত্ৱা নানুতপ্পতি;
খিপ্পং পাদানি ধোৱিত্ৱা, একমন্তং নিসীদথ.
১৭৭. ‘‘চিত্তং উপট্ঠপেত্ৱান, একগ্গং সুসমাহিতং;
পচ্চৱেক্খথ সঙ্খাৰে, পৰতো নো চ অত্ততো.
১৭৮. ‘‘তস্সাহং ৱচনং সুত্ৱা, পটাচাৰানুসাসনিং;
পাদে পক্খালযিত্ৱান, একমন্তে উপাৱিসিং.
১৭৯. ‘‘ৰত্তিযা পুৰিমে যামে, পুব্বজাতিমনুস্সৰিং;
ৰত্তিযা মজ্ঝিমে যামে, দিব্বচক্খুং ৱিসোধযিং.
১৮০. ‘‘ৰত্তিযা পচ্ছিমে যামে, তমোক্খন্ধং পদালযিং;
তেৱিজ্জা অথ ৱুট্ঠাসিং, কতা তে অনুসাসনী.
১৮১. ‘‘সক্কংৱ দেৱা তিদসা, সঙ্গামে অপৰাজিতং;
পুৰক্খত্ৱা ৱিহস্সামি, তেৱিজ্জাম্হি অনাসৱা’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ চিত্তং উপট্ঠপেত্ৱানাতি ভাৱনাচিত্তং কম্মট্ঠানে উপট্ঠপেত্ৱা. কথং? একগ্গং সুসমাহিতং পচ্চৱেক্খথাতি পটিপত্তিং অৱেক্খথ, সঙ্খাৰে অনিচ্চাতিপি, দুক্খাতিপি, অনত্তাতিপি লক্খণত্তযং ৱিপস্সথাতি অত্থো. ইদঞ্চ ওৱাদকালে অত্তনো অঞ্ঞেসঞ্চ ভিক্খুনীনং থেৰিযাদীনং ওৱাদস্স অনুৱাদৱসেন ৱুত্তং. পটাচাৰানুসাসনিন্তি পটাচাৰায থেৰিযা অনুসিট্ঠিং. ‘‘পটাচাৰায সাসন’’ন্তিপি ৱা পাঠো.
অথ ৱুট্ঠাসিন্তি তেৱিজ্জাভাৱপ্পত্তিতো পচ্ছা আসনতো ৱুট্ঠাসিং. অযম্পি থেৰী একদিৱসং পটাচাৰায থেৰিযা সন্তিকে কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদি. ‘‘ন তাৱিমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি, যাৱ মে ন অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতী’’তি নিচ্ছযং কত্ৱা সম্মসনং আৰভিত্ৱা, অনুক্কমেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাপৰিৱাৰং অৰহত্তং পত্ৱা একূনৱীসতিযা পচ্চৱেক্খণাঞাণায পৱত্তায ‘‘ইদানিম্হি কতকিচ্চা’’তি সোমনস্সজাতা ইমা গাথা উদানেত্ৱা পাদে পসাৰেসি অৰুণুগ্গমনৱেলাযং. ততো সম্মদেৱ ৱিভাতায ৰত্তিযা থেৰিযা সন্তিকং উপগন্ত্ৱা ইমা গাথা পচ্চুদাহাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘কতা তে অনুসাসনী’’তিআদি. সেসং সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
উত্তৰাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. চালাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সতিং উপট্ঠপেত্ৱানাতিআদিকা চালায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মগধেসু নালকগামে ৰূপসাৰিব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি. তস্সা নামগ্গহণদিৱসে চালাতি নামং অকংসু, তস্সা কনিট্ঠায উপচালাতি, অথ তস্সা কনিট্ঠায সীসূপচালাতি. ইমা তিস্সোপি ধম্মসেনাপতিস্স কনিট্ঠভগিনিযো, ইমাসং পুত্তানম্পি তিণ্ণং ইদমেৱ নামং. যে সন্ধায থেৰগাথায ‘‘চালে উপচালে সীসূপচালে’’তি (থেৰগা. ৪২) আগতং.
ইমা পন তিস্সোপি ভগিনিযো ‘‘ধম্মসেনাপতি পব্বজী’’তি সুত্ৱা ‘‘ন হি নূন সো ওৰকো ধম্মৱিনযো, ন সা ওৰিকা পব্বজ্জা, যত্থ অম্হাকং অয্যো পব্বজিতো’’তি উস্সাহজাতা তিব্বচ্ছন্দা অস্সুমুখং ৰুদমানং ঞাতিপৰিজনং পহায পব্বজিংসু. পব্বজিত্ৱা চ ঘটেন্তিযো ৱাযমন্তিযো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণিংসু. অৰহত্তং পন পত্ৱা নিব্বানসুখেন ফলসুখেন ৱিহৰন্তি.
তাসু চালা ভিক্খুনী একদিৱসং পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা অন্ধৱনং পৱিসিত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসীদি. অথ নং মাৰো উপসঙ্কমিত্ৱা কামেহি উপনেসি. যং সন্ধায সুত্তে ৱুত্তং –
‘‘অথ খো চালা ভিক্খুনী পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰং আদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন অন্ধৱনং, তেনুপসঙ্কমি দিৱাৱিহাৰায. অন্ধৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসীদি. অথ খো মাৰো পাপিমা যেন চালা ভিক্খুনী, তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৱা চালং ভিক্খুনিং এতদৱোচা’’তি (সং. নি. ১.১৬৭).
অন্ধৱনম্হি দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নং মাৰো উপসঙ্কমিত্ৱা ব্ৰহ্মচৰিযৱাসতো ৱিচ্ছিন্দিতুকামো ‘‘কং নু উদ্দিস্স মুণ্ডাসী’’তিআদিং পুচ্ছি. অথস্স সত্থু গুণে ধম্মস্স চ নিয্যানিকভাৱং পকাসেত্ৱা অত্তনো কতকিচ্চভাৱৱিভাৱনেন তস্স ৱিসযাতিক্কমং পৱেদেসি. তং সুত্ৱা মাৰো দুক্খী দুম্মনো তত্থেৱন্তৰধাযি. অথ সা অত্তনা মাৰেন চ ভাসিতা গাথা উদানৱসেন কথেন্তী –
১৮২. ‘‘সতিং উপট্ঠপেত্ৱান, ভিক্খুনী ভাৱিতিন্দ্ৰিযা;
পটিৱিজ্ঝি পদং সন্তং, সঙ্খাৰূপসমং সুখং.
১৮৩. ‘‘কং নু উদ্দিস্স মুণ্ডাসি, সমণী ৱিয দিস্সতি;
ন চ ৰোচেসি পাসণ্ডে, কিমিদং চৰসি মোমুহা.
১৮৪. ‘‘ইতো বহিদ্ধা পাসণ্ডা, দিট্ঠিযো উপনিস্সিতা;
ন তে ধম্মং ৱিজানন্তি, ন তে ধম্মস্স কোৱিদা.
১৮৫. ‘‘অত্থি সক্যকুলে জাতো, বুদ্ধো অপ্পটিপুগ্গলো;
সো মে ধম্মমদেসেসি, দিট্ঠীনং সমতিক্কমং.
১৮৬. ‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অৰিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
১৮৭. ‘‘তস্সাহং ৱচনং সুত্ৱা, ৱিহৰিং সাসনে ৰতা;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.
১৮৮. ‘‘সব্বত্থ ৱিহতা নন্দী, তমোক্খন্ধো পদালিতো;
এৱং জানাহি পাপিম, নিহতো ত্ৱমসি অন্তকা’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ সতিং উপট্ঠপেত্ৱানাতি সতিপট্ঠানভাৱনাৱসেন কাযাদীসু অসুভদুক্খানিচ্চানত্তৱসেন সতিং সুট্ঠু উপট্ঠিতং কত্ৱা. ভিক্খুনীতি অত্তানং সন্ধায ৱদতি. ভাৱিতিন্দ্ৰিযাতি অৰিযমগ্গভাৱনায ভাৱিতসদ্ধাদিপঞ্চিন্দ্ৰিযা. পটিৱিজ্ঝি পদং সন্তন্তি সন্তং পদং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝি সচ্ছাকাসি. সঙ্খাৰূপসমন্তি সব্বসঙ্খাৰানং উপসমহেতুভূতং. সুখন্তি অচ্চন্তসুখং.
‘‘কং নু উদ্দিস্সা’’তি গাথা মাৰেন ৱুত্তা. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – ইমস্মিং লোকে বহূ সমযা তেসঞ্চ দেসেতাৰো বহূ এৱ তিত্থকৰা, তেসু কং নু খো ত্ৱং উদ্দিস্স মুণ্ডাসি মুণ্ডিতকেসা অসি. ন কেৱলং মুণ্ডাৱ, অথ খো কাসাৱধাৰণেন চ সমণী ৱিয দিস্সতি. ন চ ৰোচেসি পাসণ্ডেতি তাপসপৰিব্বাজকাদীনং আদাসভূতে পাসণ্ডে তে তে সমযন্তৰে নেৱ ৰোচেসি. কিমিদং চৰসি মোমুহাতি কিং নামিদং, যং পাসণ্ডৱিহিতং উজুং নিব্বানমগ্গং পহায অজ্জ কালিকং কুমগ্গং পটিপজ্জন্তী অতিৱিয মূড়্হা চৰসি পৰিব্ভমসীতি.
তং সুত্ৱা থেৰী পটিৱচনদানমুখেন তং তজ্জেন্তী ‘‘ইতো বহিদ্ধা’’তিআদিমাহ. তত্থ ইতো বহিদ্ধা পাসণ্ডা নাম ইতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স সাসনতো বহিদ্ধা কুটীসকবহুকাৰাদিকা. তে হি সত্তানং তণ্হাপাসং দিট্ঠিপাসঞ্চ ডেন্তি ওড্ডেন্তীতি পাসণ্ডাতি ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘দিট্ঠিযো উপনিস্সিতা’’তি সস্সতদিট্ঠিগতানি উপেচ্চ নিস্সিতা, দিট্ঠিগতানি আদিযিংসূতি অত্থো. যদগ্গেন চ দিট্ঠিসন্নিস্সিতা, তদগ্গেন পাসণ্ডসন্নিস্সিতা. ন তে ধম্মং ৱিজানন্তীতি যে পাসণ্ডিনো সস্সতদিট্ঠিগতসন্নিস্সিতা ‘‘অযং পৱত্তি এৱং পৱত্ততী’’তি পৱত্তিধম্মম্পি যথাভূতং ন ৱিজানন্তি. ন তে ধম্মস্স কোৱিদাতি ‘‘অযং নিৱত্তি এৱং নিৱত্ততী’’তি নিৱত্তিধম্মস্সাপি অকুসলা, পৱত্তিধম্মমগ্গেপি হি তে সংমূড়্হা, কিমঙ্গং পন নিৱত্তিধম্মেতি.
এৱং পাসণ্ডৱাদানং অনিয্যানিকতং দস্সেত্ৱা ইদানি কং নু উদ্দিস্স মুণ্ডাসীতি পঞ্হং ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘অত্থি সক্যকুলে জাতো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দিট্ঠীনং সমতিক্কমন্তি সব্বাসং দিট্ঠীনং সমতিক্কমনুপাযং দিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
চালাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. উপচালাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সতিমতীতিআদিকা উপচালায থেৰিযা গাথা. তস্সা ৱত্থু চালায থেৰিযা ৱত্থুম্হি ৱুত্তমেৱ. অযম্পি হি চালা ৱিয পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা উদানেন্তী –
১৮৯. ‘‘সতিমতী চক্খুমতী, ভিক্খুনী ভাৱিতিন্দ্ৰিযা;
পটিৱিজ্ঝি পদং সন্তং, অকাপুৰিসসেৱিত’’ন্তি. –
ইমং গাথং অভাসি.
তত্থ সতিমতীতি সতিসম্পন্না, পুব্বভাগে পৰমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতা হুত্ৱা পচ্ছা অৰিযমগ্গস্স ভাৱিতত্তা সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা উত্তমায সতিযা সমন্নাগতাতি অত্থো. চক্খুমতীতি পঞ্ঞাচক্খুনা সমন্নাগতা, আদিতো উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায অৰিযায নিব্বেধিকায সমন্নাগতা হুত্ৱা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা পৰমেন পঞ্ঞাচক্খুনা সমন্নাগতাতি ৱুত্তং হোতি. অকাপুৰিসসেৱিতন্তি অলামকপুৰিসেহি উত্তমপুৰিসেহি অৰিযেহি বুদ্ধাদীহি সেৱিতং.
‘‘কিন্নু জাতিং ন ৰোচেসী’’তি গাথা থেৰিং কামেসু উপহাৰেতুকামেন মাৰেন ৱুত্তা. ‘‘কিং নু ত্ৱং ভিক্খুনি ন ৰোচেসী’’তি (সং. নি. ১.১৬৭) হি মাৰেন পুট্ঠা থেৰী আহ – ‘‘জাতিং খ্ৱাহং, আৱুসো, ন ৰোচেমী’’তি. অথ নং মাৰো জাতস্স কামা পৰিভোগা, তস্মা জাতিপি ইচ্ছিতব্বা, কামাপি পৰিভুঞ্জিতব্বাতি দস্সেন্তো –
১৯০. ‘‘কিন্নু জাতিং ন ৰোচেসি, জাতো কামানি ভুঞ্জতি;
ভুঞ্জাহি কামৰতিযো, মাহু পচ্ছানুতাপিনী’’তি. –
গাথমাহ.
তস্সত্থো – কিং নু তং কাৰণং, যেন ত্ৱং উপচালে জাতিং ন ৰোচেসি ন ৰোচেয্যাসি, ন তং কাৰণং অত্থি. যস্মা জাতো কামানি ভুঞ্জতি ইধ জাতো কামগুণসংহিতানি ৰূপাদীনি পটিসেৱন্তো কামসুখং পৰিভুঞ্জতি. ন হি অজাতস্স তং অত্থি, তস্মা ভুঞ্জাহি কামৰতিযো কামখিড্ডাৰতিযো অনুভৱ. মাহু পচ্ছানুতাপিনী ‘‘যোব্বঞ্ঞে সতি ৱিজ্জমানেসু ভোগেসু ন মযা কামসুখমনুভূত’’ন্তি পচ্ছানুতাপিনী মা অহোসি. ইমস্মিং লোকে ধম্মা নাম যাৱদেৱ অত্থাধিগমত্থো অত্থো চ কামসুখত্থোতি পাকটোযমত্থোতি অধিপ্পাযো.
তং সুত্ৱা থেৰী জাতিযা দুক্খনিমিত্ততং অত্তনো চ তস্স ৱিসযাতিক্কমং ৱিভাৱেত্ৱা তজ্জেন্তী –
১৯১. ‘‘জাতস্স মৰণং হোতি, হত্থপাদান ছেদনং;
ৱধবন্ধপৰিক্লেসং, জাতো দুক্খং নিগচ্ছতি.
১৯২. ‘‘অত্থি সক্যকুলে জাতো, সম্বুদ্ধো অপৰাজিতো;
সো মে ধম্মমদেসেসি, জাতিযা সমতিক্কমং.
১৯৩. ‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অৰিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.
১৯৪. ‘‘তস্সাহং ৱচনং সুত্ৱা, ৱিহৰিং সাসনে ৰতা;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.
১৯৫. ‘‘সব্বত্থ ৱিহতা নন্দী, তমোক্খন্ধো পদালিতো;
এৱং জানাহি পাপিম, নিহতো ত্ৱমসি অন্তকা’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ জাতস্স মৰণং হোতীতি যস্মা জাতস্স সত্তস্স মৰণং হোতি, ন অজাতস্স. ন কেৱলং মৰণমেৱ, অথ খো জৰাৰোগাদযো যত্তকানত্থা, সব্বেপি তে জাতস্স হোন্তি জাতিহেতুকা. তেনাহ ভগৱা – ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তী’’তি (মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১). তেনেৱাহ – ‘‘হত্থপাদান ছেদন’’ন্তি হত্থপাদানং ছেদনং জাতস্সেৱ হোতি, ন অজাতস্স. হত্থপাদছেদনাপদেসেন চেত্থ বাত্তিংস কম্মকাৰণাপি দস্সিতা এৱাতি দট্ঠব্বং. তেনেৱাহ – ‘‘ৱধবন্ধপৰিক্লেসং, জাতো দুক্খং নিগচ্ছতী’’তি. জীৱিতৱিযোজনমুট্ঠিপ্পহাৰাদিসঙ্খাতং ৱধপৰিক্লেসঞ্চেৱ অন্দুবন্ধনাদিসঙ্খাতং বন্ধপৰিক্লেসং অঞ্ঞঞ্চ যংকিঞ্চি দুক্খং নাম তং সব্বং জাতো এৱ নিগচ্ছতি, ন অজাতো, তস্মা জাতিং ন ৰোচেমীতি.
ইদানি জাতিযা কামানঞ্চ অচ্চন্তমেৱ অত্তনা সমতিক্কন্তভাৱং মূলতো পট্ঠায দস্সেন্তী – ‘‘অত্থি সক্যকুলে জাতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অপৰাজিতোতি কিলেসমাৰাদিনা কেনচি ন পৰাজিতো. সত্থা হি সব্বাভিভূ সদেৱকং লোকং অঞ্ঞদত্থু অভিভৱিত্ৱা ঠিতো, তস্মা অপৰাজিতো. সেসং ৱুত্তনযত্তা উত্তানমেৱ.
উপচালাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সত্তকনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.