৪. চতুক্কনিপাতো
১. ভদ্দাকাপিলানীথেৰীগাথাৱণ্ণনা
চতুক্কনিপাতে পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদোতিআদিকা ভদ্দায কাপিলানিযা থেৰিযা গাথা. সা কিৰ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুণন্তী সত্থাৰং একং ভিক্খুনিং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা অধিকাৰকম্মং কত্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং পত্থেত্ৱা যাৱজীৱং পুঞ্ঞানি কত্ৱা ততো চুতা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী অনুপ্পন্নে বুদ্ধে বাৰাণসিযং কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা পতিকুলং গন্ত্ৱা, একদিৱসং অত্তনো ননন্দায সদ্ধিং কলহং কৰোন্তী তায পচ্চেকবুদ্ধস্স পিণ্ডপাতে দিন্নে ‘‘অযং ইমস্স দানং দত্ৱা উড়াৰসম্পত্তিং লভিস্সতী’’তি পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থতো পত্তং গহেত্ৱা ভত্তং ছড্ডেত্ৱা কললস্স পূৰেত্ৱা অদাসি. মহাজনো গৰহি – ‘‘বালে, পচ্চেকবুদ্ধো তে কিং অপৰজ্ঝী’’তি? সা তেসং ৱচনেন লজ্জমানা পুন পত্তং গহেত্ৱা কললং নীহৰিত্ৱা ধোৱিত্ৱা গন্ধচুণ্ণেন উব্বট্টেত্ৱা চতুমধুৰস্স পূৰেত্ৱা উপৰি আসিত্তেন পদুমগব্ভৱণ্ণেন সপ্পিনা ৱিজ্জোতমানং পচ্চেকবুদ্ধস্স হত্থে ঠপেত্ৱা ‘‘যথা অযং পিণ্ডপাতো ওভাসজাতো, এৱং ওভাসজাতং মে সৰীৰং হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেসি. সা ততো চৱিত্ৱা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী কস্সপবুদ্ধকালে বাৰাণসিযং মহাৱিভৱস্স সেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. পুব্বকম্মফলেন দুগ্গন্ধসৰীৰা মনুস্সেহি জিগুচ্ছিতব্বা হুত্ৱা সংৱেগজাতা অত্তনো আভৰণেহি সুৱণ্ণিট্ঠকং কাৰেত্ৱা ভগৱতো চেতিযে পতিট্ঠপেসি, উপ্পলহত্থেন চ পূজং অকাসি. তেনস্সা সৰীৰং তস্মিংযেৱ ভৱে সুগন্ধং মনোহৰং জাতং. সা পতিনো পিযা মনাপা হুত্ৱা যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা ততো চুতা সগ্গে নিব্বত্তি. তত্থাপি যাৱজীৱং দিব্বসুখং অনুভৱিত্ৱা, ততো চুতা বাৰাণসিৰঞ্ঞো ধীতা হুত্ৱা তত্থ দেৱসম্পত্তিসদিসং সম্পত্তিং অনুভৱন্তী চিৰকালং পচ্চেকবুদ্ধে উপট্ঠহিত্ৱা, তেসু পৰিনিব্বুতেসু সংৱেগজাতা তাপসপব্বজ্জায পব্বজিত্ৱা উয্যানে ৱসন্তী ঝানানি ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতা সাগলনগৰে কোসিযগোত্তস্স ব্ৰাহ্মণকুলস্স গেহে নিব্বত্তিত্ৱা মহতা পৰিহাৰেন ৱড্ঢিত্ৱা ৱযপ্পত্তা মহাতিত্থগামে পিপ্ফলিকুমাৰস্স গেহং নীতা. তস্মিং পব্বজিতুং নিক্খন্তে মহন্তং ভোগক্খন্ধং মহন্তঞ্চ ঞাতিপৰিৱট্টং পহায পব্বজ্জত্থায নিক্খমিত্ৱা পঞ্চ ৱস্সানি তিত্থিযাৰামে পৱিসিত্ৱা অপৰভাগে মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ লভিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা ন চিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.৩.২৪৪-৩১৩) –
‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মান পাৰগূ;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহু হংসৱতিযং, ৱিদেহো নাম নামতো;
সেট্ঠী পহূতৰতনো, তস্স জাযা অহোসহং.
‘‘কদাচি সো নৰাদিচ্চং, উপেচ্চ সপৰিজ্জনো;
ধম্মমস্সোসি বুদ্ধস্স, সব্বদুক্খভযপ্পহং.
‘‘সাৱকং ধুতৱাদানং, অগ্গং কিত্তেসি নাযকো;
সুত্ৱা সত্তাহিকং দানং, দত্ৱা বুদ্ধস্স তাদিনো.
‘‘নিপচ্চ সিৰসা পাদে, তং ঠানমভিপত্থযিং;
স হাসযন্তো পৰিসং, তদা হি নৰপুঙ্গৱো.
‘‘সেট্ঠিনো অনুকম্পায, ইমা গাথা অভাসথ;
লচ্ছসে পত্থিতং ঠানং, নিব্বুতো হোহি পুত্তক.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৱো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৱিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওৰসো ধম্মনিম্মিতো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, হেস্সতি সত্থু সাৱকো.
‘‘তং সুত্ৱা মুদিতো হুত্ৱা, যাৱজীৱং তদা জিনং;
মেত্তচিত্তো পৰিচৰি, পচ্চযেহি ৱিনাযকং.
‘‘সাসনং জোতযিত্ৱান, সো মদ্দিত্ৱা কুতিত্থিযে;
ৱেনেয্যং ৱিনযিত্ৱা চ, নিব্বুতো সো সসাৱকো.
‘‘নিব্বুতে তম্হি লোকগ্গে, পূজনত্থায সত্থুনো;
ঞাতিমিত্তে সমানেত্ৱা, সহ তেহি অকাৰযি.
‘‘সত্তযোজনিকং থূপং, উব্বিদ্ধং ৰতনামযং;
জলন্তং সতৰংসিংৱ, সালৰাজংৱ ফুল্লিতং.
‘‘সত্তসতসহস্সানি, পাতিযো তত্থ কাৰযি;
নড়গ্গী ৱিয জোতন্তী, ৰতনেহেৱ সত্তহি.
‘‘গন্ধতেলেন পূৰেত্ৱা, দীপানুজ্জলযী তহিং;
পূজনত্থায মহেসিস্স, সব্বভূতানুকম্পিনো.
‘‘সত্তসতসহস্সানি, পুণ্ণকুম্ভানি কাৰযি;
ৰতনেহেৱ পুণ্ণানি, পূজনত্থায মহেসিনো.
‘‘মজ্ঝে অট্ঠট্ঠকুম্ভীনং, উস্সিতা কঞ্চনগ্ঘিযো;
অতিৰোচন্তি ৱণ্ণেন, সৰদেৱ দিৱাকৰো.
‘‘চতুদ্ৱাৰেসু সোভন্তি, তোৰণা ৰতনামযা;
উস্সিতা ফলকা ৰম্মা, সোভন্তি ৰতনামযা.
‘‘ৱিৰোচন্তি পৰিক্খিত্তা, অৱটংসা সুনিম্মিতা;
উস্সিতানি পটাকানি, ৰতনানি ৱিৰোচৰে.
‘‘সুৰত্তং সুকতং চিত্তং, চেতিযং ৰতনামযং;
অতিৰোচতি ৱণ্ণেন, সসঞ্ঝোৱ দিৱাকৰো.
‘‘থূপস্স ৱেদিযো তিস্সো, হৰিতালেন পূৰযি;
একং মনোসিলাযেকং, অঞ্জনেন চ একিকং.
‘‘পূজং এতাদিসং ৰম্মং, কাৰেত্ৱা ৱৰৱাদিনো;
অদাসি দানং সঙ্ঘস্স, যাৱজীৱং যথাবলং.
‘‘সহাৱ সেট্ঠিনা তেন, তানি পুঞ্ঞানি সব্বসো;
যাৱজীৱং কৰিত্ৱান, সহাৱ সুগতিং গতা.
‘‘সম্পত্তিযোনুভোত্ৱান, দেৱত্তে অথ মানুসে;
ছাযা ৱিয সৰীৰেন, সহ তেনেৱ সংসৰিং.
‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, ৱিপস্সী নাম নাযকো;
উপ্পজ্জি চাৰুদস্সনো, সব্বধম্মৱিপস্সকো.
‘‘তদাযং বন্ধুপতিযং, ব্ৰাহ্মণো সাধুসম্মতো;
অড্ঢো সন্তো গুণেনাপি, ধনেন চ সুদুগ্গতো.
‘‘তদাপি তস্সাহং আসিং, ব্ৰাহ্মণী সমচেতসা;
কদাচি সো দিজৱৰো, সঙ্গমেসি মহামুনিং.
‘‘নিসিন্নং জনকাযম্হি, দেসেন্তং অমতং পদং;
সুত্ৱা ধম্মং পমুদিতো, অদাসি একসাটকং.
‘‘ঘৰমেকেন ৱত্থেন, গন্ত্ৱানেতং স মব্ৰৱি;
অনুমোদ মহাপুঞ্ঞং, দিন্নং বুদ্ধস্স সাটকং.
‘‘তদাহং অঞ্জলিং কত্ৱা, অনুমোদিং সুপীণিতা;
সুদিন্নো সাটকো সামি, বুদ্ধসেট্ঠস্স তাদিনো.
‘‘সুখিতো সজ্জিতো হুত্ৱা, সংসৰন্তো ভৱাভৱে;
বাৰাণসিপুৰে ৰম্মে, ৰাজা আসি মহীপতি.
‘‘তদা তস্স মহেসীহং, ইত্থিগুম্বস্স উত্তমা;
তস্সাতি দযিতা আসিং, পুব্বস্নেহেন ভত্তুনো.
‘‘পিণ্ডায ৱিচৰন্তে তে, অট্ঠ পচ্চেকনাযকে;
দিস্ৱা পমুদিতো হুত্ৱা, দত্ৱা পিণ্ডং মহাৰহং.
‘‘পুনো নিমন্তযিত্ৱান, কত্ৱা ৰতনমণ্ডপং;
কম্মাৰেহি কতং পত্তং, সোৱণ্ণং ৱত তত্তকং.
‘‘সমানেত্ৱান তে সব্বে, তেসং দানমদাসি সো;
সোণ্ণাসনে পৱিট্ঠানং, পসন্নো সেহি পাণিভি.
‘‘তম্পি দানং সহাদাসিং, কাসিৰাজেনহং তদা;
পুনাহং বাৰাণসিযং, জাতা কাসিকগামকে.
‘‘কুটুম্বিককুলে ফীতে, সুখিতো সো সভাতুকো;
জেট্ঠস্স ভাতুনো জাযা, অহোসিং সুপতিব্বতা.
‘‘পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱান, কনিযস্স মম ভত্তুনো;
ভাগন্নং তস্স দত্ৱান, আগতে তম্হি পাৱদিং.
‘‘নাভিনন্দিত্থ সো দানং, ততো তস্স অদাসহং;
উখা আনিয তং অন্নং, পুনো তস্সেৱ সো অদা.
‘‘তদন্নং ছড্ডযিত্ৱান, দুট্ঠা বুদ্ধস্সহং তদা;
পত্তং কললপুণ্ণং তং, অদাসিং তস্স তাদিনো.
‘‘দানে চ গহণে চেৱ, অপচে পদুসেপি চ;
সমচিত্তমুখং দিস্ৱা, তদাহং সংৱিজিং ভুসং.
‘‘পুনো পত্তং গহেত্ৱান, সোধযিত্ৱা সুগন্ধিনা,
পসন্নচিত্তা পূৰেত্ৱা, সঘতং সক্কৰং অদং.
‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, সুৰূপা হোমি দানতো;
বুদ্ধস্স অপকাৰেন, দুগ্গন্ধা ৱদনেন চ.
‘‘পুন কস্সপৱীৰস্স, নিধাযন্তম্হি চেতিযে;
সোৱণ্ণং ইট্ঠকং ৱৰং, অদাসিং মুদিতা অহং.
‘‘চতুজ্জাতেন গন্ধেন, নিচযিত্ৱা তমিট্ঠকং;
মুত্তা দুগ্গন্ধদোসম্হা, সব্বঙ্গসুসমাগতা.
‘‘সত্ত পাতিসহস্সানি, ৰতনেহেৱ সত্তহি;
কাৰেত্ৱা ঘতপূৰানি, ৱট্টীনি চ সহস্সসো.
‘‘পক্খিপিত্ৱা পদীপেত্ৱা, ঠপযিং সত্তপন্তিযো;
পূজনত্থং লোকনাথস্স, ৱিপ্পসন্নেন চেতসা.
‘‘তদাপি তম্হি পুঞ্ঞম্হি, ভাগিনীযি ৱিসেসতো;
পুন কাসীসু সঞ্জাতো, সুমিত্তা ইতি ৱিস্সুতো.
‘‘তস্সাহং ভৰিযা আসিং, সুখিতা সজ্জিতা পিযা;
তদা পচ্চেকমুনিনো, অদাসিং ঘনৱেঠনং.
‘‘তস্সাপি ভাগিনী আসিং, মোদিত্ৱা দানমুত্তমং;
পুনাপি কাসিৰট্ঠম্হি, জাতো কোলিযজাতিযা.
‘‘তদা কোলিযপুত্তানং, সতেহি সহ পঞ্চহি;
পঞ্চ পচ্চেকবুদ্ধানং, সতানি সমুপট্ঠহি.
‘‘তেমাসং তপ্পযিত্ৱান, অদাসি চ তিচীৱৰে;
জাযা তস্স তদা আসিং, পুঞ্ঞকম্মপথানুগা.
‘‘ততো চুতো অহু ৰাজা, নন্দো নাম মহাযসো;
তস্সাপি মহেসী আসিং, সব্বকামসমিদ্ধিনী.
‘‘তদা ৰাজা ভৱিত্ৱান, ব্ৰহ্মদত্তো মহীপতি;
পদুমৱতীপুত্তানং, পচ্চেকমুনিনং তদা.
‘‘সতানি পঞ্চনূনানি, যাৱজীৱং উপট্ঠহিং;
ৰাজুয্যানে নিৱাসেত্ৱা, নিব্বুতানি চ পূজযিং.
‘‘চেতিযানি চ কাৰেত্ৱা, পব্বজিত্ৱা উভো মযং;
ভাৱেত্ৱা অপ্পমঞ্ঞাযো, ব্ৰহ্মলোকং অগম্হসে.
‘‘ততো চুতো মহাতিত্থে, সুজাতো পিপ্ফলাযনো;
মাতা সুমনদেৱীতি, কোসিগোত্তো দিজো পিতা.
‘‘অহং মদ্দে জনপদে, সাকলায পুৰুত্তমে;
কপ্পিলস্স দিজস্সাসিং, ধীতা মাতা সুচীমতি.
‘‘ঘৰকঞ্চনবিম্বেন, নিম্মিনিত্ৱান মং পিতা;
অদা কস্সপধীৰস্স, কামেহি ৱজ্জিতস্সমং.
‘‘কদাচি সো কাৰুণিকো, গন্ত্ৱা কম্মন্তপেক্খকো;
কাকাদিকেহি খজ্জন্তে, পাণে দিস্ৱান সংৱিজি.
‘‘ঘৰেৱাহং তিলে জাতে, দিস্ৱানাতপতাপনে;
কিমী কাকেহি খজ্জন্তে, সংৱেগমলভিং তদা.
‘‘তদা সো পব্বজী ধীৰো, অহং তমনুপব্বজিং;
পঞ্চ ৱস্সানি নিৱসিং, পৰিব্বাজৱতে অহং.
‘‘যদা পব্বজিতা আসি, গোতমী জিনপোসিকা;
তদাহং তমুপগন্ত্ৱা, বুদ্ধেন অনুসাসিতা.
‘‘ন চিৰেনেৱ কালেন, অৰহত্তমপাপুণিং;
অহো কল্যাণমিত্তত্তং, কস্সপস্স সিৰীমতো.
‘‘সুতো বুদ্ধস্স দাযাদো, কস্সপো সুসমাহিতো;
পুব্বেনিৱাসং যো ৱেদি, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি.
‘‘অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৱোসিতো মুনি;
এতাহি তীহি ৱিজ্জাহি, তেৱিজ্জো হোতি ব্ৰাহ্মণো.
‘‘তথেৱ ভদ্দাকাপিলানী, তেৱিজ্জা মচ্চুহাযিনী;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জিত্ৱা মাৰং সৱাহনং.
‘‘দিস্ৱা আদীনৱং লোকে, উভো পব্বজিতা মযং;
ত্যম্হ খীণাসৱা দন্তা, সীতিভূতাম্হ নিব্বুতা.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেৰী ২.৩.২৪৪-৩১৩);
অৰহত্তং পন পত্ৱা পুব্বেনিৱাসঞাণে চিণ্ণৱসী অহোসি. তত্থ সাতিসযং কতাধিকাৰত্তা অপৰভাগে তং সত্থা জেতৱনে অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো ভিক্খুনিযো পটিপাটিযা ঠানন্তৰেসু ঠপেন্তো পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰন্তীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. সা একদিৱসং মহাকস্সপত্থেৰস্স গুণাভিত্থৱনপুব্বকং অত্তনো কতকিচ্চতাদিৱিভাৱনমুখেন উদানং উদানেন্তী –
৬৩. ‘‘পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদো, কস্সপো সুসমাহিতো;
পুব্বেনিৱাসং যোৱেদি, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি.
৬৪. ‘‘অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞাৱোসিতো মুনি;
এতাহি তীহি ৱিজ্জাহি, তেৱিজ্জো হোতি ব্ৰাহ্মণো.
৬৫. ‘‘তথেৱ ভদ্দাকাপিলানী, তেৱিজ্জা মচ্চুহাযিনী;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহনং.
৬৬. ‘‘দিস্ৱা আদীনৱং লোকে, উভো পব্বজিতা মযং;
ত্যম্হ খীণাসৱা দন্তা, সীতিভূতাম্হ নিব্বুতা’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ পুত্তো বুদ্ধস্স দাযাদোতি বুদ্ধানুবুদ্ধভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অনুজাতসুতো ততো এৱ তস্স দাযভূতস্স নৱলোকুত্তৰধম্মস্স আদানেন দাযাদো কস্সপো লোকিযলোকুত্তৰেহি সমাধীহি সুট্ঠু সমাহিতচিত্ততায সুসমাহিতো. পুব্বেনিৱাসং যোৱেদীতি যো মহাকস্সপত্থেৰো পুব্বেনিৱাসং অত্তনো পৰেসঞ্চ নিৱুত্থক্খন্ধসন্তানং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন পাকটং কত্ৱা অৱেদি অঞ্ঞাসি পটিৱিজ্ঝি. সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতীতি ছব্বীসতিদেৱলোকভেদং সগ্গং চতুব্বিধং অপাযঞ্চ দিব্বচক্খুনা হত্থতলে আমলকং ৱিয পস্সতি.
অথো জাতিক্খযং পত্তোতি ততো পৰং জাতিক্খযসঙ্খাতং অৰহত্তং পত্তো. অভিঞ্ঞায অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন অভিঞ্ঞেয্যং ধম্মং অভিজানিত্ৱা পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানিত্ৱা, পহাতব্বং পহায, সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকত্ৱা ৱোসিতো নিট্ঠং পত্তো কতকিচ্চো. আসৱক্খযপঞ্ঞাসঙ্খাতং মোনং পত্তত্তা মুনি.