৩. তিকনিপাতো

১. অপৰাসামাথেৰীগাথাৱণ্ণনা

তিকনিপাতে পণ্ণৱীসতিৱস্সানীতিআদিকা অপৰায সামায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে চন্দভাগায নদিযা তীৰে কিন্নৰযোনিযং নিব্বত্তি. সা তত্থ কিন্নৰেহি সদ্ধিং কীড়াপসুতা ৱিচৰতি. অথেকদিৱসং সত্থা তস্সা কুসলবীজৰোপনত্থং তত্থ গন্ত্ৱা নদীতীৰে চঙ্কমি. সা ভগৱন্তং দিস্ৱা হট্ঠতুট্ঠা সড়লপুপ্ফানি আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা তেহি পুপ্ফেহি ভগৱন্তং পূজেসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসম্বিযং কুলঘৰে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তা সামাৱতিযা সহাযিকা হুত্ৱা তস্সা মতকালে সংৱেগজাতা পব্বজিত্ৱা পঞ্চৱীসতি ৱস্সানি চিত্তসমাধানং অলভিত্ৱা মহল্লিকাকালে সুগতোৱাদং লভিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.২.২২-২৯) –

‘‘চন্দভাগানদীতীৰে, অহোসিং কিন্নৰী তদা;

অদ্দসাহং দেৱদেৱং, চঙ্কমন্তং নৰাসভং.

‘‘ওচিনিত্ৱান সড়লং, বুদ্ধসেট্ঠস্সদাসহং;

উপসিঙ্ঘি মহাৱীৰো, সড়লং দেৱগন্ধিকং.

‘‘পটিগ্গহেত্ৱা সম্বুদ্ধো, ৱিপস্সী লোকনাযকো;

উপসিঙ্ঘি মহাৱীৰো, পেক্খমানায মে তদা.

‘‘অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱান, ৱন্দিত্ৱা দ্ৱিপদুত্তমং;

সকং চিত্তং পসাদেত্ৱা, ততো পব্বতমাৰুহিং.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমদদিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, বুদ্ধপূজাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –

৩৯. ‘‘পণ্ণৱীসতি ৱস্সানি, যতো পব্বজিতায মে;

নাভিজানামি চিত্তস্স, সমং লদ্ধং কুদাচনং.

৪০. ‘‘অলদ্ধা চেতসো সন্তিং, চিত্তে অৱসৱত্তিনী;

ততো সংৱেগমাপাদিং, সৰিত্ৱা জিনসাসনং.

৪১. ‘‘বহূহি দুক্খধম্মেহি, অপ্পমাদৰতায মে;

তণ্হক্খযো অনুপ্পত্তো, কতং বুদ্ধস্স সাসনং;

অজ্জ মে সত্তমী ৰত্তি, যতো তণ্হা ৱিসোসিতা’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ চিত্তস্স সমন্তি চিত্তস্স ৱূপসমং, চেতোসমথমগ্গফলসমাধীতি অত্থো.

ততোতি তস্মা চিত্তৱসং ৱত্তেতুং অসমত্থভাৱতো. সংৱেগমাপাদিন্তি সত্থৰি ধৰন্তেপি পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পাপেতুং অসক্কোন্তী পচ্ছা কথং পাপযিস্সামীতি সংৱেগং ঞাণুত্ৰাসং আপজ্জিং. সৰিত্ৱা জিনসাসনন্তি কাণকচ্ছপোপমাদিসত্থুওৱাদং (সং. নি. ৫.১১১৭; ম. নি. ৩.২৫২) অনুস্সৰিত্ৱা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অপৰাসামাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. উত্তমাথেৰীগাথাৱণ্ণনা

চতুক্খত্তুং পঞ্চক্খত্তুন্তিআদিকা উত্তমায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে বন্ধুমতীনগৰে অঞ্ঞতৰস্স কুটুম্বিকস্স গেহে ঘৰদাসী হুত্ৱা নিব্বত্তি. সা ৱযপ্পত্তা অত্তনো অয্যকানং ৱেয্যাৱচ্চং কৰোন্তী জীৱতি. তেন চ সমযেন বন্ধুমৰাজা পুণ্ণমীদিৱসে উপোসথিকো হুত্ৱা পুৰেভত্তং দানানি দত্ৱা পচ্ছাভত্তং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণাতি. অথ মহাজনা যথা ৰাজা পটিপজ্জতি, তথেৱ পুণ্ণমীদিৱসে উপোসথঙ্গানি সমাদায ৱত্তন্তি. অথস্সা দাসিযা এতদহোসি – ‘‘এতৰহি খো মহাৰাজা মহাজনা চ উপোসথঙ্গানি সমাদায ৱত্তন্তি, যংনূনাহং উপোসথদিৱসেসু উপোসথসীলং সমাদায ৱত্তেয্য’’ন্তি. সা তথা কৰোন্তী সুপৰিসুদ্ধং উপোসথসীলং ৰক্খিত্ৱা তাৱতিংসেসু নিব্বত্তা অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা পটাচাৰায থেৰিযা সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা তং মত্থকং পাপেতুং নাসক্খি. পটাচাৰা থেৰী তস্সা চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা ওৱাদমদাসি. সা তস্সা ওৱাদে ঠত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.২.১-২১) –

‘‘নগৰে বন্ধুমতিযা, বন্ধুমা নাম খত্তিযো;

দিৱসে পুণ্ণমায সো, উপৱসি উপোসথং.

‘‘অহং তেন সমযেন, কুম্ভদাসী অহং তহিং;

দিস্ৱা সৰাজকং সেনং, এৱাহং চিন্তযিং তদা.

‘‘ৰাজাপি ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা, উপৱসি উপোসথং;

সফলং নূন তং কম্মং, জনকাযো পমোদিতো.

‘‘যোনিসো পচ্চৱেক্খিত্ৱা, দুগ্গচ্চঞ্চ দলিদ্দতং;

মানসং সম্পহংসিত্ৱা, উপৱসিং উপোসথং.

‘‘অহং উপোসথং কত্ৱা, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে;

তেন কম্মেন সুকতেন, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, উব্ভযোজনমুগ্গতং;

কূটাগাৰৱৰূপেতং, মহাসনসুভূসিতং.

‘‘অচ্ছৰা সতসহস্সা, উপতিট্ঠন্তি মং সদা;

অঞ্ঞে দেৱে অতিক্কম্ম, অতিৰোচামি সব্বদা.

‘‘চতুসট্ঠিদেৱৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;

তেসট্ঠিচক্কৱত্তীনং, মহেসিত্তমকাৰযিং.

‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণা হুত্ৱান, ভৱেসু সংসৰামহং;

সব্বত্থ পৱৰা হোমি, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘হত্থিযানং অস্সযানং, ৰথযানঞ্চ সীৱিকং;

লভামি সব্বমেৱেতং, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘সোণ্ণমযং ৰূপিমযং, অথোপি ফলিকামযং;

লোহিতঙ্গমযঞ্চেৱ, সব্বং পটিলভামহং.

‘‘কোসেয্যকম্বলিযানি, খোমকপ্পাসিকানি চ;

মহগ্ঘানি চ ৱত্থানি, সব্বং পটিলভামহং.

‘‘অন্নং পানং খাদনীযং, ৱত্থসেনাসনানি চ;

সব্বমেতং পটিলভে, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘ৱৰগন্ধঞ্চ মালঞ্চ, চুণ্ণকঞ্চ ৱিলেপনং;

সব্বমেতং পটিলভে, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘কূটাগাৰঞ্চ পাসাদং, মণ্ডপং হম্মিযং গুহং;

সব্বমেতং পটিলভে, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘জাতিযা সত্তৱস্সাহং, পব্বজিং অনগাৰিযং;

অড্ঢমাসে অসম্পত্তে, অৰহত্তমপাপুণিং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;

সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.

‘‘একনৱুতিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, উপোসথস্সিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –

৪২. ‘‘চতুক্খত্তুং পঞ্চক্খত্তুং, ৱিহাৰা উপনিক্খমিং;

অলদ্ধা চেতসো সন্তিং, চিত্তে অৱসৱত্তিনী.

৪৩. ‘‘সা ভিক্খুনিং উপাগচ্ছিং, যা মে সদ্ধাযিকা অহু;

সা মে ধম্মমদেসেসি, খন্ধাযতনধাতুযো.

৪৪. ‘‘তস্সা ধম্মং সুণিত্ৱান, যথা মং অনুসাসি সা;

সত্তাহং একপল্লঙ্কেন, নিসীদিং পীতিসুখসমপ্পিতা;

অট্ঠমিযা পাদে পসাৰেসিং, তমোখন্ধং পদালিযা’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ সা ভিক্খুনিং উপাগচ্ছিং , যা মে সদ্ধাযিকা অহূতি যা মযা সদ্ধাতব্বা সদ্ধেয্যৱচনা অহোসি, তং ভিক্খুনিং সাহং উপগচ্ছিং উপসঙ্কমিং, পটাচাৰাথেৰিং সদ্ধায ৱদতি. ‘‘সা ভিক্খুনী উপগচ্ছি, যা মে সাধযিকা’’তিপি পাঠো. সা পটাচাৰা ভিক্খুনী অনুকম্পায মং উপগচ্ছি, যা ময্হং সদত্থস্স সাধিকাতি অত্থো. সা মে ধম্মমদেসেসি, খন্ধাযতনধাতুযোতি সা পটাচাৰা থেৰী ‘‘ইমে পঞ্চক্খন্ধা, ইমানি দ্ৱাদসাযতনানি, ইমা অট্ঠাৰস ধাতুযো’’তি খন্ধাদিকে ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তী ময্হং ধম্মং দেসেসি.

তস্সা ধম্মং সুণিত্ৱানাতি তস্সা পটিসম্ভিদাপ্পত্তায থেৰিযা সন্তিকে খন্ধাদিৱিভাগপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং পাপেত্ৱা দেসিতসণ্হসুখুমৱিপস্সনাধম্মং সুত্ৱা. যথা মং অনুসাসি সাতি সা থেৰী যথা মং অনুসাসি ওৱদি, তথা পটিপজ্জন্তী পটিপত্তিং মত্থকং পাপেত্ৱাপি সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদিং. কথং? পীতিসুখসমপ্পিতাতি ঝানমযেন পীতিসুখেন সমঙ্গীভূতা. অট্ঠমিযা পাদে পসাৰেসিং, তমোখন্ধং পদালিযাতি অনৱসেসং মোহক্খন্ধং অগ্গমগ্গেন পদালেত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে পল্লঙ্কং ভিন্দন্তী পাদে পসাৰেসিং. ইদমেৱ চস্সা অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসি.

উত্তমাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অপৰা উত্তমাথেৰীগাথাৱণ্ণনা

যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিকা অপৰায উত্তমায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে বন্ধুমতীনগৰে কুলদাসী হুত্ৱা নিব্বত্তি. সা একদিৱসং সত্থু সাৱকং একং খীণাসৱত্থেৰং পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসা তীণি মোদকানি অদাসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলজনপদে অঞ্ঞতৰস্মিং ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তা জনপদচাৰিকং চৰন্তস্স সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিত্ৱা নচিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.২.৩০-৩৬) –

‘‘নগৰে বন্ধুমতিযা, কুম্ভদাসী অহোসহং;

মম ভাগং গহেত্ৱান, গচ্ছং উদকহাৰিকা.

‘‘পন্থম্হি সমণং দিস্ৱা, সন্তচিত্তং সমাহিতং;

পসন্নচিত্তা সুমনা, মোদকে তীণিদাসহং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

একনৱুতিকপ্পানি, ৱিনিপাতং ন গচ্ছহং.

‘‘সম্পত্তি তং কৰিত্ৱান, সব্বং অনুভৱিং অহং;

মোদকে তীণি দত্ৱান, পত্তাহং অচলং পদং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –

৪৫. ‘‘যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, মগ্গা নিব্বানপত্তিযা;

ভাৱিতা তে মযা সব্বে, যথা বুদ্ধেন দেসিতা.

৪৬. ‘‘সুঞ্ঞতস্সানিমিত্তস্স, লাভিনীহং যদিচ্ছকং;

ওৰসা ধীতা বুদ্ধস্স, নিব্বানাভিৰতা সদা.

৪৭. ‘‘সব্বে কামা সমুচ্ছিন্না, যে দিব্বা যে চ মানুসা;

ৱিক্খীণো জাতিসংসাৰো, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. –

ইমা গাথা অভাসি.

তত্থ সুঞ্ঞতস্সানিমিত্তস্স, লাভিনীহং যদিচ্ছকন্তি সুঞ্ঞতসমাপত্তিযা চ অনিমিত্তসমাপত্তিযা চ অহং যদিচ্ছকং লাভিনী, তত্থ যং যং সমাপজ্জিতুং ইচ্ছামি যত্থ যত্থ যদা যদা, তং তং তত্থ তত্থ তদা তদা সমাপজ্জিত্ৱা ৱিহৰামীতি অত্থো. যদিপি হি সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতাদিনামকস্স যস্স কস্সচিপি মগ্গস্স সুঞ্ঞতাদিভেদং তিৱিধম্পি ফলং সম্ভৱতি. অযং পন থেৰী সুঞ্ঞতানিমিত্তসমাপত্তিযোৱ সমাপজ্জতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সুঞ্ঞতস্সানিমিত্তস্স, লাভিনীহং যদিচ্ছক’’ন্তি. যেভুয্যৱসেন ৱা এতং ৱুত্তং. নিদস্সনমত্তমেতন্তি অপৰে.

যে দিব্বা যে চ মানুসাতি যে দেৱলোকপৰিযাপন্না যে চ মনুস্সলোকপৰিযাপন্না ৱত্থুকামা, তে সব্বেপি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন মযা সম্মদেৱ উচ্ছিন্না, অপৰিভোগাৰহা কতা. ৱুত্তঞ্হি – ‘‘অভব্বো, আৱুসো, খীণাসৱো ভিক্খু কামে পৰিভুঞ্জিতুং. সেয্যথাপি পুব্বে অগাৰিযভূতো’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অপৰা উত্তমাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দন্তিকাথেৰীগাথাৱণ্ণনা

দিৱাৱিহাৰা নিক্খম্মাতিআদিকা দন্তিকায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী বুদ্ধসুঞ্ঞকালে চন্দভাগায নদিযা তীৰে কিন্নৰযোনিযং নিব্বত্তি. সা একদিৱসং কিন্নৰেহি সদ্ধিং কীড়ন্তী ৱিচৰমানা অদ্দস অঞ্ঞতৰং পচ্চেকবুদ্ধং অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নং. দিস্ৱান পসন্নমানসা উপসঙ্কমিত্ৱা সালপুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পক্কামি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং কোসলৰঞ্ঞো পুৰোহিতব্ৰাহ্মণস্স গেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা জেতৱনপটিগ্গহণে পটিলদ্ধসদ্ধা উপাসিকা হুত্ৱা পচ্ছা মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজিত্ৱা ৰাজগহে ৱসমানা একদিৱসং পচ্ছাভত্তং গিজ্ঝকূটং অভিৰুহিত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসিন্না হত্থাৰোহকস্স অভিৰুহনত্থায পাদং পসাৰেন্তং হত্থিং দিস্ৱা তদেৱ আৰম্মণং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.২.৮৬-৯৬) –

‘‘চন্দভাগানদীতীৰে, অহোসিং কিন্নৰী তদা;

অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপৰাজিতং.

‘‘পসন্নচিত্তা সুমনা, ৱেদজাতা কতঞ্জলী;

সালমালং গহেত্ৱান, সযম্ভুং অভিপূজযিং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা কিন্নৰীদেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘ছত্তিংসদেৱৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;

মনসা পত্থিতং ময্হং, নিব্বত্ততি যথিচ্ছিতং.

‘‘দসন্নং চক্কৱত্তীনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;

ওচিতত্তাৱ হুত্ৱান, সংসৰামি ভৱেস্ৱহং.

‘‘কুসলং ৱিজ্জতে ময্হং, পব্বজিং অনগাৰিযং;

পূজাৰহা অহং অজ্জ, সক্যপুত্তস্স সাসনে.

‘‘ৱিসুদ্ধমনসা অজ্জ, অপেতমনপাপিকা;

সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.

‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং বুদ্ধমভিপূজযিং;

দুগ্গতিং নাভিজানামি, সালমালাযিদং ফলং.

‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.

অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিসোমনস্সজাতা উদানৱসেন –

৪৮. ‘‘দিৱাৱিহাৰা নিক্খম্ম, গিজ্ঝকূটম্হি পব্বতে;

নাগং ওগাহমুত্তিণ্ণং, নদীতীৰম্হি অদ্দসং.

৪৯. ‘‘পুৰিসো অঙ্কুসমাদায, ‘দেহি পাদ’ন্তি যাচতি;

নাগো পসাৰযী পাদং, পুৰিসো নাগমাৰুহি.

৫০. ‘‘দিস্ৱা অদন্তং দমিতং, মনুস্সানং ৱসং গতং;

ততো চিত্তং সমাধেসিং, খলু তায ৱনং গতা’’তি. – ইমা গাথা অভাসি;

তত্থ নাগং ওগাহমুত্তিণ্ণন্তি হত্থিনাগং নদিযং ওগাহং কত্ৱা ওগয্হ ততো উত্তিণ্ণং. ‘‘ওগয্হ মুত্তিণ্ণ’’ন্তি ৱা পাঠো. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. নদীতীৰম্হি অদ্দসন্তি চন্দভাগায নদিযা তীৰে অপস্সিং.

কিং কৰোন্তন্তি চেতং দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘পুৰিসো’’তিআদি. তত্থ ‘দেহি পাদ’ন্তি যাচতীতি ‘‘পাদং দেহি’’ইতি পিট্ঠিআৰোহনত্থং পাদং পসাৰেতুং সঞ্ঞং দেতি, যথাপৰিচিতঞ্হি সঞ্ঞং দেন্তো ইধ যাচতীতি ৱুত্তো.

দিস্ৱা অদন্তং দমিতন্তি পকতিযা পুব্বে অদন্তং ইদানি হত্থাচৰিযেন হত্থিসিক্খায দমিতদমথং উপগমিতং. কীদিসং দমিতং? মনুস্সানং ৱসং গতং যং যং মনুস্সা আণাপেন্তি, তং তং দিস্ৱাতি যোজনা. ততো চিত্তং সমাধেসিং, খলু তায ৱনং গতাতি খলূতি অৱধাৰণত্থে নিপাতো. ততো হত্থিদস্সনতো পচ্ছা, তায হত্থিনো কিৰিযায হেতুভূতায, ৱনং অৰঞ্ঞং গতা চিত্তং সমাধেসিংযেৱ. কথং? ‘‘অযম্পি নাম তিৰচ্ছানগতো হত্থী হত্থিদমকস্স ৱসেন দমথং গতো, কস্মা মনুস্সভূতায চিত্তং পুৰিসদমকস্স সত্থু ৱসেন দমথং ন গমিস্সতী’’তি সংৱেগজাতা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অগ্গমগ্গসমাধিনা মম চিত্তং সমাধেসিং অচ্চন্তসমাধানেন সব্বসো কিলেসে খেপেসিন্তি অত্থো.

দন্তিকাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. উব্বিৰিথেৰীগাথাৱণ্ণনা

অম্ম, জীৱাতিআদিকা উব্বিৰিযা থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তা একদিৱসং মাতাপিতূসু মঙ্গলং অনুভৱিতুং গেহন্তৰগতেসু অদুতিযা সযং গেহে ওহীনা উপকট্ঠায ৱেলায ভগৱতো সাৱকং একং খীণাসৱত্থেৰং গেহদ্ৱাৰসমীপেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা ভিক্খং দাতুকামা, ‘‘ভন্তে, ইধ পৱিসথা’’তি ৱত্ৱা থেৰে গেহং পৱিট্ঠে পঞ্চপতিট্ঠিতেন থেৰং ৱন্দিত্ৱা গোনকাদীহি আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. নিসীদি থেৰো পঞ্ঞত্তে আসনে. সা পত্তং গহেত্ৱা পিণ্ডপাতস্স পূৰেত্ৱা থেৰস্স হত্থে ঠপেসি. থেৰো অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন তাৱতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং উড়াৰদিব্বসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ততো চুতা সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা উব্বিৰীতি লদ্ধনামা অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা অহোসি. সা ৱযপ্পত্তকালে কোসলৰঞ্ঞা অত্তনো গেহং নীতা, কতিপযসংৱচ্ছৰাতিক্কমেন একং ধীতৰং লভি. তস্সা জীৱন্তীতি নামং অকংসু. ৰাজা তস্সা ধীতৰং দিস্ৱা তুট্ঠমানসো উব্বিৰিযা অভিসেকং অদাসি. ধীতা পনস্সা আধাৱিত্ৱা পৰিধাৱিত্ৱা ৱিচৰণকালে কালমকাসি. মাতা যত্থ তস্সা সৰীৰনিক্খেপো কতো, তং সুসানং গন্ত্ৱা দিৱসে দিৱসে পৰিদেৱতি. একদিৱসং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা থোকং নিসীদিত্ৱা গতা অচিৰৱতীনদিযা তীৰে ঠত্ৱা ধীতৰং আৰব্ভ পৰিদেৱতি. তং দিস্ৱা সত্থা গন্ধকুটিযং যথানিসিন্নোৱ অত্তানং দস্সেত্ৱা ‘‘কস্মা ৱিপ্পলপসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘মম ধীতৰং আৰব্ভ ৱিপ্পলপামি, ভগৱা’’তি. ‘‘ইমস্মিং সুসানে ঝাপিতা তৱ ধীতৰো চতুৰাসীতিসহস্সমত্তা, তাসং কতৰ সন্ধায ৱিপ্পলপসী’’তি. তাসং তং তং আড়াহনট্ঠানং দস্সেত্ৱা –

৫১. ‘‘অম্ম জীৱাতি ৱনম্হি কন্দসি, অত্তানং অধিগচ্ছ উব্বিৰি;

চুল্লাসীতিসহস্সানি, সব্বা জীৱসনামিকা;

এতম্হাড়াহনে দড্ঢা, তাসং কমনুসোচসী’’তি. – সউপড্ঢগাথমাহ;

তত্থ, অম্ম, জীৱাতি মাতুপচাৰনামেন ধীতুযা আলপনং, ইদঞ্চস্সা ৱিপ্পলপনাকাৰদস্সনং. ৱনম্হি কন্দসীতি ৱনমজ্ঝে পৰিদেৱসি. অত্তানং অধিগচ্ছ উব্বিৰীতি উব্বিৰি তৱ অত্তানমেৱ তাৱ বুজ্ঝস্সু যাথাৱতো জানাহি. চুল্লাসীতিসহস্সানীতি চতুৰাসীতিসহস্সানি. সব্বা জীৱসনামিকাতি তা সব্বাপি জীৱন্তি, যা সমাননামিকা. এতম্হাড়াহনে দড্ঢাতি এতম্হি সুসানে ঝাপিতা. তাসং কমনুসোচসীতি তাসু জীৱন্তীনামাসু চতুৰাসীতিসহস্সমত্তাসু কং সন্ধায ত্ৱং অনুসোচসি অনুসোকং আপজ্জসীতি এৱং সত্থাৰা ধম্মে দেসিতে দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা সত্থু দেসনাৱিলাসেন অত্তনো চ হেতুসম্পত্তিযা যথাঠাতাৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.২.৩৭-৬০) –

‘‘নগৰে হংসৱতিযা, অহোসিং বালিকা তদা;

মাতা চ মে পিতা চেৱ, কম্মন্তং অগমংসু তে.

‘‘মজ্ঝন্হিকম্হি সূৰিযে, অদ্দসং সমণং অহং;

ৱীথিযা অনুগচ্ছন্তং, আসনং পঞ্ঞপেসহং.

‘‘গোনকাৱিকতিকাহি, পঞ্ঞপেত্ৱা মমাসনং;

পসন্নচিত্তা সুমনা, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.

‘‘সন্তত্তা কুথিতা ভূমি, সূৰো মজ্ঝন্হিকে ঠিতো;

মালুতা চ ন ৱাযন্তি, কালো চেৱেত্থ মেহিতি.

‘‘পঞ্ঞত্তমাসনমিদং, তৱত্থায মহামুনি;

অনুকম্পং উপাদায, নিসীদ মম আসনে.

‘‘নিসীদি তত্থ সমণো, সুদন্তো সুদ্ধমানসো;

তস্স পত্তং গহেত্ৱান, যথাৰন্ধং অদাসহং.

‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;

জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.

‘‘তত্থ মে সুকতং ব্যম্হং, আসনেন সুনিম্মিতং;