২. দুকনিপাতো
১. অভিৰূপনন্দাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
দুকনিপাতে আতুৰং অসুচিং পূতিন্তিআদিকা অভিৰূপনন্দায সিক্খমানায গাথা. অযং কিৰ ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে বন্ধুমতীনগৰে গহপতিমহাসালস্স ধীতা হুত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা সৰণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠিতা সত্থৰি পৰিনিব্বুতে ধাতুচেতিযং ৰতনপটিমণ্ডিতেন সুৱণ্ণচ্ছত্তেন পূজং কত্ৱা, কালঙ্কত্ৱা সগ্গে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুনগৰে খেমকস্স সক্কস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তি. নন্দাতিস্সা নামং অহোসি. সা অত্তভাৱস্স অতিৱিয ৰূপসোভগ্গপ্পত্তিযা অভিৰূপা দস্সনীযা পাসাদিকা অভিৰূপনন্দাত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. তস্সা ৱযপ্পত্তায ৱাৰেয্যদিৱসেযেৱ ৱৰভূতো সক্যকুমাৰো কালমকাসি. অথ নং মাতাপিতৰো অকামং পব্বাজেসুং.
সা পব্বজিত্ৱাপি ৰূপং নিস্সায উপ্পন্নমদা ‘‘সত্থা ৰূপং ৱিৱণ্ণেতি গৰহতি অনেকপৰিযাযেন ৰূপে আদীনৱং দস্সেতী’’তি বুদ্ধুপট্ঠানং ন গচ্ছতি. ভগৱা তস্সা ঞাণপৰিপাকং ঞত্ৱা মহাপজাপতিং আণাপেসি ‘‘সব্বাপি ভিক্খুনিযো পটিপাটিযা ওৱাদং আগচ্ছন্তূ’’তি. সা অত্তনো ৱাৰে সম্পত্তে অঞ্ঞং পেসেসি. ভগৱা ‘‘ৱাৰে সম্পত্তে অত্তনাৱ আগন্তব্বং, ন অঞ্ঞা পেসেতব্বা’’তি আহ. সা সত্থু আণং লঙ্ঘিতুং অসক্কোন্তী ভিক্খুনীহি সদ্ধিং বুদ্ধুপট্ঠানং অগমাসি. ভগৱা ইদ্ধিযা একং অভিৰূপং ইত্থিৰূপং মাপেত্ৱা পুন জৰাজিণ্ণং দস্সেত্ৱা সংৱেগং উপ্পাদেত্ৱা –
১৯. ‘‘আতুৰং অসুচিং পূতিং, পস্স নন্দে সমুস্সযং;
অসুভায চিত্তং ভাৱেহি, একগ্গং সুসমাহিতং.
২০. ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৱেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তা চৰিস্সসী’’তি. –
ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি. তাসং অত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযো এৱ. গাথাপৰিযোসানে অভিৰূপনন্দা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে –
‘‘নগৰে বন্ধুমতিযা, বন্ধুমা নাম খত্তিযো;
তস্স ৰঞ্ঞো অহুং ভৰিযা, একজ্ঝং চাৰযামহং.
‘‘ৰহোগতা নিসীদিত্ৱা, এৱং চিন্তেসহং তদা;
আদায গমনীযঞ্হি, কুসলং নত্থি মে কতং.
‘‘মহাভিতাপং কটুকং, ঘোৰৰূপং সুদাৰুণং;
নিৰযং নূন গচ্ছামি, এত্থ মে নত্থি সংসযো.
‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, পহংসেত্ৱান মানসং;
ৰাজানং উপগন্ত্ৱান, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.
‘‘ইত্থী নাম মযং দেৱ, পুৰিসানুগতা সদা;
একং মে সমণং দেহি, ভোজযিস্সামি খত্তিয.
‘‘অদাসি মে মহাৰাজা, সমণং ভাৱিতিন্দ্ৰিযং;
তস্স পত্তং গহেত্ৱান, পৰমন্নেন পূৰযিং.
‘‘পূৰযিত্ৱা পৰমন্নং, সহস্সগ্ঘনকেনহং;
ৱত্থযুগেন ছাদেত্ৱা, অদাসিং তুট্ঠমানসা.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসমগচ্ছহং.
‘‘সহস্সং দেৱৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;
সহস্সং চক্কৱত্তীনং, মহেসিত্তমকাৰযিং.
‘‘পদেসৰজ্জং ৱিপুলং, গণনাতো অসঙ্খিযং;
নানাৱিধং বহুং পুঞ্ঞং, তস্স কম্মফলা ততো.
‘‘উপ্পলস্সেৱ মে ৱণ্ণা, অভিৰূপা সুদস্সনা;
ইত্থী সব্বঙ্গসম্পন্না, অভিজাতা জুতিন্ধৰা.
‘‘পচ্ছিমে ভৱসম্পত্তে, অজাযিং সাকিযে কুলে;
নাৰীসহস্সপামোক্খা, সুদ্ধোদনসুতস্সহং.
‘‘নিব্বিন্দিত্ৱা অগাৰেহং, পব্বজিং অনগাৰিযং;
সত্তমিং ৰত্তিং সম্পত্ৱা, চতুসচ্চং অপাপুণিং.
‘‘চীৱৰপিণ্ডপাতঞ্চ, পচ্চযঞ্চ সেনাসনং;
পৰিমেতুং ন সক্কোমি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘যং ময্হং পুৰিমং কম্মং, কুসলং জনিতং মুনি;
তুয্হত্থায মহাৱীৰ, পৰিচিণ্ণং বহুং মযা.
‘‘একতিংসে ইতো কপ্পে, যং দানমদদিং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘দুৱে গতী পজানামি, দেৱত্তং অথ মানুসং;
অঞ্ঞং গতিং ন জানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘উচ্চে কুলে পজানামি, তযো সালে মহাধনে;
অঞ্ঞং কুলং ন জানামি, পিণ্ডপাতস্সিদং ফলং.
‘‘ভৱাভৱে সংসৰিত্ৱা, সুক্কমূলেন চোদিতা;
অমনাপং ন পস্সামি, সোমনস্সকতং ফলং.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৱসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
চেতোপৰিযঞাণস্স, ৱসী হোমি মহামুনে.
‘‘পুব্বেনিৱাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৱিসোধিতং;
সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘অত্থধম্মনিৰুত্তীসু, পটিভানে তথেৱ চ;
ঞাণং মম মহাৱীৰ, উপ্পন্নং তৱ সন্তিকে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পত্ৱা পন সা সযম্পি উদানৱসেন তাযেৱ গাথা অভাসি, ইদমেৱ চস্সা অঞ্ঞাব্যাকৰণং অহোসীতি.
অভিৰূপনন্দাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. জেন্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিআদিকা জেন্তায থেৰিযা গাথা. তস্সা অতীতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ৱত্থু অভিৰূপনন্দাৱত্থুসদিসং. অযং পন ৱেসালিযং লিচ্ছৱিৰাজকুলে নিব্বত্তীতি অযমেৱ ৱিসেসো. সত্থাৰা দেসিতং ধম্মং সুত্ৱা দেসনাপৰিযোসানে অৰহত্তং পত্ৱা অত্তনা অধিগতং ৱিসেসং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পীতিৱসেন –
২১. ‘‘যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, মগ্গা নিব্বানপত্তিযা;
ভাৱিতা তে মযা সব্বে, যথা বুদ্ধেন দেসিতা.
২২. ‘‘দিট্ঠো হি মে সো ভগৱা, অন্তিমোযং সমুস্সযো;
ৱিক্খীণো জাতিসংসাৰো, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি. –
ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি.
তত্থ যে ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি যে ইমে সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতা বোধিযা যথাৱুত্তায ধম্মসামগ্গিযা, বোধিস্স ৱা বুজ্ঝনকস্স তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স অঙ্গভূতত্তা ‘‘বোজ্ঝঙ্গা’’তি লদ্ধনামা সত্ত ধম্মা. মগ্গা নিব্বানপত্তিযাতি নিব্বানাধিগমস্স উপাযভূতা. ভাৱিতা তে মযা সব্বে, যথা বুদ্ধেন দেসিতাতি তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা সব্বেপি মযা যথা বুদ্ধেন ভগৱতা দেসিতা, তথা মযা উপ্পাদিতা চ ৱড্ঢিতা চ.
দিট্ঠো হি মে সো ভগৱাতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা সো ভগৱা ধম্মকাযো সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনা অধিগতঅৰিযধম্মদস্সনেন দিট্ঠো, তস্মা অন্তিমোযং সমুস্সযোতি যোজনা. অৰিযধম্মদস্সনেন হি বুদ্ধা ভগৱন্তো অঞ্ঞে চ অৰিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, ন ৰূপকাযদস্সনমত্তেন. যথাহ – ‘‘যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭) চ ‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী’’তি (ম. নি. ১.২০; সং. নি. ৩.১) চ আদি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
জেন্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুমঙ্গলমাতুথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সুমুত্তিকাতিআদিকা সুমঙ্গলমাতায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং দলিদ্দকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তা অঞ্ঞতৰস্স নড়কাৰস্স দিন্না পঠমগব্ভেযেৱ পচ্ছিমভৱিকং পুত্তং লভি. তস্স সুমঙ্গলোতি নামং অহোসি. ততো পট্ঠায সা সুমঙ্গলমাতাতি পঞ্ঞাযিত্থ. যস্মা পনস্সা নামগোত্তং ন পাকটং, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতৰা থেৰী ভিক্খুনী অপঞ্ঞাতা’’তি পাড়িযং ৱুত্তং. সোপিস্সা পুত্তো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো পব্বজিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা সুমঙ্গলত্থেৰোতি পাকটো অহোসি. তস্স মাতা ভিক্খুনীসু পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তী একদিৱসং গিহিকালে অত্তনা লদ্ধদুক্খং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সংৱেগজাতা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্ৱা উদানেন্তী –
২৩. ‘‘সুমুত্তিকা সুমুত্তিকা, সাধুমুত্তিকাম্হি মুসলস্স;
অহিৰিকো মে ছত্তকং ৱাপি, উক্খলিকা মে দেড্ডুভং ৱাতি.
২৪. ‘‘ৰাগঞ্চ অহং দোসঞ্চ, চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ৱিহনামি;
সা ৰুক্খমূলমুপগম্ম, ‘অহো সুখ’ন্তি সুখতো ঝাযামী’’তি. –
ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি.
তত্থ সুমুত্তিকাতি সুমুত্তা. ক-কাৰো পদপূৰণমত্তং, সুট্ঠু মুত্তা ৱতাতি অত্থো. সা সাসনে অত্তনা পটিলদ্ধসম্পত্তিং দিস্ৱা পসাদৱসেন, তস্সা ৱা পসংসাৱসেন আমন্তেত্ৱা ৱুত্তং ‘‘সুমুত্তিকা সুমুত্তিকা’’তি. যং পন গিহিকালে ৱিসেসতো জিগুচ্ছতি, ততো ৱিমুত্তিং দস্সেন্তী ‘‘সাধুমুত্তিকাম্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সাধুমুত্তিকাম্হীতি সম্মদেৱ মুত্তা ৱত অম্হি. মুসলস্সাতি মুসলতো. অযং কিৰ দলিদ্দভাৱেন গিহিকালে সযমেৱ মুসলকম্মং কৰোতি, তস্মা এৱমাহ. অহিৰিকো মেতি মম সামিকো অহিৰিকো নিল্লজ্জো, সো মম ন ৰুচ্চতীতি ৱচনসেসো. পকতিযাৱ কামেসু ৱিৰত্তচিত্ততায কামাধিমুত্তানং পৱত্তিং জিগুচ্ছন্তী ৱদতি. ছত্তকং ৱাপীতি জীৱিতহেতুকেন কৰীযমানং ছত্তকম্পি মে ন ৰুচ্চতীতি অত্থো. ৱা-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন পেড়াচঙ্কোটকাদিং সঙ্গণ্হাতি. ৱেড়ুদণ্ডাদীনি গহেত্ৱা দিৱসে দিৱসে ছত্তাদীনং কৰণৱসেন দুক্খজীৱিতং জিগুচ্ছন্তী ৱদতি. ‘‘অহিতকো মে ৱাতো ৱাতী’’তি কেচি ৱত্ৱা অহিতকো জৰাৱহো গিহিকালে মম সৰীৰে ৱাতো ৱাযতীতি অত্থং ৱদন্তি. অপৰে পন ‘‘অহিতকো পৰেসং দুগ্গন্ধতৰো চ মম সৰীৰতো ৱাতো ৱাযতী’’তি অত্থং ৱদন্তি. উক্খলিকা মে দেড্ডুভং ৱাতীতি মে মম ভত্তপচনভাজনং চিৰপাৰিৱাসিকভাৱেন অপৰিসুদ্ধতায উদকসপ্পগন্ধং ৱাযতি, ততো অহং সাধুমুত্তিকাম্হীতি যোজনা.
ৰাগঞ্চ অহং দোসঞ্চ, চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ৱিহনামীতি অহং কিলেসজেট্ঠকং ৰাগঞ্চ দোসঞ্চ চিচ্চিটি চিচ্চিটীতি ইমিনা সদ্দেন সদ্ধিং ৱিহনামি ৱিনাসেমি, পজহামীতি অত্থো. সা কিৰ অত্তনো সামিকং জিগুচ্ছন্তী তেন দিৱসে দিৱসে ফালিযমানানং সুক্খানং ৱেড়ুদণ্ডাদীনং সদ্দং গৰহন্তী তস্স পহানং ৰাগদোসপহানেন সমং কত্ৱা অৱোচ. সা ৰুক্খমূলমুপগম্মাতি সা অহং সুমঙ্গলমাতা ৱিৱিত্তং ৰুক্খমূলং উপসঙ্কমিত্ৱা. সুখতো ঝাযামীতি সুখন্তি ঝাযামি, কালেন কালং সমাপজ্জন্তী ফলসুখং নিব্বানসুখঞ্চ পটিসংৱেদিযমানা ফলজ্ঝানেন ঝাযামীতি অত্থো. অহো সুখন্তি ইদং পনস্সা সমাপত্তিতো পচ্ছা পৱত্তমনসিকাৰৱসেন ৱুত্তং, পুব্বাভোগৱসেনাতিপি যুজ্জতেৱ.
সুমঙ্গলমাতুথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অড্ঢকাসিথেৰীগাথাৱণ্ণনা
যাৱ কাসিজনপদোতিআদিকা অড্ঢকাসিযা থেৰিযা গাথা. অযং কিৰ কস্সপস্স দসবলস্স কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা ভিক্খুনীনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিত্ৱা ভিক্খুনিসীলে ঠিতং অঞ্ঞতৰং পটিসম্ভিদাপ্পত্তং খীণাসৱত্থেৰিং গণিকাৱাদেন অক্কোসিত্ৱা, ততো চুতা নিৰযে পচ্চিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কাসিকৰট্ঠে উড়াৰৱিভৱে সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱুদ্ধিপ্পত্তা পুব্বে কতস্স ৱচীদুচ্চৰিতস্স নিস্সন্দেন ঠানতো পৰিভট্ঠা গণিকা অহোসি. নামেন অড্ঢকাসী নাম. তস্সা পব্বজ্জা চ দূতেন উপসম্পদা চ খন্ধকে আগতাযেৱ. ৱুত্তঞ্হেতং –
তেন খো পন সমযেন অড্ঢকাসী গণিকা ভিক্খুনীসু পব্বজিতা হোতি. সা চ সাৱত্থিং গন্তুকামা হোতি ‘‘ভগৱতো সন্তিকে উপসম্পজ্জিস্সামী’’তি. অস্সোসুং খো ধুত্তা – ‘‘অড্ঢকাসী কিৰ গণিকা সাৱত্থিং গন্তুকামা’’তি. তে মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসু. অস্সোসি খো অড্ঢকাসী গণিকা ‘‘ধুত্তা কিৰ মগ্গে পৰিযুট্ঠিতা’’তি. ভগৱতো সন্তিকে দূতং পাহেসি – ‘‘অহঞ্হি উপসম্পজ্জিতুকামা, কথং নু খো মযা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি? অথ খো ভগৱা এতস্মিং নিদানে এতস্মিং পকৰণে ধম্মিং কথং কত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, দূতেনপি উপসম্পাদেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৪৩০).
এৱং লদ্ধূপসম্পদা পন ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তী ন চিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.৪.১৬৮-১৮৩) –
‘‘ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.
‘‘তদাহং পব্বজিত্ৱান, তস্স বুদ্ধস্স সাসনে;
সংৱুতা পাতিমোক্খম্হি, ইন্দ্ৰিযেসু চ পঞ্চসু.
‘‘মত্তঞ্ঞুনী চ অসনে, যুত্তা জাগৰিযেপি চ;
ৱসন্তী যুত্তযোগাহং, ভিক্খুনিং ৱিগতাসৱং.
‘‘অক্কোসিং দুট্ঠচিত্তাহং, গণিকেতি ভণিং তদা;
তেন পাপেন কম্মেন, নিৰযম্হি অপচ্চিসং.
‘‘তেন কম্মাৱসেসেন, অজাযিং গণিকাকুলে;
বহুসোৱ পৰাধীনা, পচ্ছিমায চ জাতিযং.
‘‘কাসীসু সেট্ঠিকুলজা, ব্ৰহ্মচাৰীবলেনহং;
অচ্ছৰা ৱিয দেৱেসু, অহোসিং ৰূপসম্পদা.
‘‘দিস্ৱান দস্সনীযং মং, গিৰিব্বজপুৰুত্তমে;
গণিকত্তে নিৱেসেসুং, অক্কোসনবলেন মে.
‘‘সাহং সুত্ৱান সদ্ধম্মং, বুদ্ধসেট্ঠেন দেসিতং;
পুব্বৱাসনসম্পন্না, পব্বজিং অনগাৰিযং.
‘‘তদূপসম্পদত্থায, গচ্ছন্তী জিনসন্তিকং;
মগ্গে ধুত্তে ঠিতে সুত্ৱা, লভিং দূতোপসম্পদং.
‘‘সব্বকম্মং পৰিক্খীণং, পুঞ্ঞং পাপং তথেৱ চ;
সব্বসংসাৰমুত্তিণ্ণা, গণিকত্তঞ্চ খেপিতং.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৱসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
চেতোপৰিযঞাণস্স, ৱসী হোমি মহামুনে.
‘‘পুব্বেনিৱাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৱিসোধিতং;
সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘অত্থধম্মনিৰুত্তীসু, পটিভানে তথেৱ চ;
ঞাণং মম মহাৱীৰ, উপ্পন্নং তৱ সন্তিকে.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. (অপ. থেৰী ২.৪.১৬৮-১৮৩);
অৰহত্তং পন পত্ৱা উদানৱসেন –
২৫. ‘‘যাৱ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহু;
তং কত্ৱা নেগমো অগ্ঘং, অড্ঢেনগ্ঘং ঠপেসি মং.
২৬. ‘‘অথ নিব্বিন্দহং ৰূপে, নিব্বিন্দঞ্চ ৱিৰজ্জহং;
মা পুন জাতিসংসাৰং, সন্ধাৱেয্যং পুনপ্পুনং;
তিস্সো ৱিজ্জা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ যাৱ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহূতি কাসীসু জনপদেসু ভৱো সুঙ্কো কাসিজনপদো, সো যাৱ যত্তকো, তত্তকো ময্হং সুঙ্কো অহু অহোসি. কিত্তকো পন সোতি? সহস্সমত্তো. কাসিৰট্ঠে কিৰ তদা সুঙ্কৱসেন একদিৱসং ৰঞ্ঞো উপ্পজ্জনকআযো অহোসি সহস্সমত্তো, ইমাযপি পুৰিসানং হত্থতো একদিৱসং লদ্ধধনং তত্তকং. তেন ৱুত্তং – ‘‘যাৱ কাসিজনপদো, সুঙ্কো মে তত্তকো অহূ’’তি. সা পন কাসিসুঙ্কপৰিমাণতায কাসীতি সমঞ্ঞং লভি. তত্থ যেভুয্যেন মনুস্সা সহস্সং দাতুং অসক্কোন্তা ততো উপড্ঢং দত্ৱা দিৱসভাগমেৱ ৰমিত্ৱা গচ্ছন্তি, তেসং ৱসেনাযং অড্ঢকাসীতি পঞ্ঞাযিত্থ. তেন ৱুত্তং – ‘‘তং কত্ৱা নেগমো অগ্ঘং, অড্ঢেনগ্ঘং ঠপেসি ম’’ন্তি. তং পঞ্চসতমত্তং ধনং অগ্ঘং কত্ৱা নেগমো নিগমৱাসিজনো ইত্থিৰতনভাৱেন অনগ্ঘম্পি সমানং অড্ঢেন অগ্ঘং নিমিত্তং অড্ঢকাসীতি সমঞ্ঞাৱসেন মং ঠপেসি, তথা মং ৱোহৰীতি অত্থো.
অথ নিব্বিন্দহং ৰূপেতি এৱং ৰূপূপজীৱিনী হুত্ৱা ঠিতা. অথ পচ্ছা সাসনং নিস্সায ৰূপে অহং নিব্বিন্দিং ‘‘ইতিপি ৰূপং অনিচ্চং, ইতিপিদং ৰূপং দুক্খং, অসুভ’’ন্তি পস্সন্তী তত্থ উক্কণ্ঠিং. নিব্বিন্দঞ্চ ৱিৰজ্জহন্তি নিব্বিন্দন্তী চাহং ততো পৰং ৱিৰাগং আপজ্জিং. নিব্বিন্দগ্গহণেন চেত্থ তৰুণৱিপস্সনং দস্সেতি, ৱিৰাগগ্গহণেন বলৱৱিপস্সনং. ‘‘নিব্বিন্দন্তো ৱিৰজ্জতি ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতী’’তি হি ৱুত্তং. মা পুন জাতিসংসাৰং, সন্ধাৱেয্যং পুনপ্পুনন্তি ইমিনা নিব্বিন্দনৱিৰজ্জনাকাৰে নিদস্সেতি. তিস্সো ৱিজ্জাতিআদিনা তেসং মত্থকপ্পত্তিং, তং ৱুত্তনযমেৱ.
অড্ঢকাসিথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. চিত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকাতিআদিকা চিত্তায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ইতো চতুন্নৱুতিকপ্পে চন্দভাগায নদিযা তীৰে কিন্নৰযোনিযং নিব্বত্তি. সা একদিৱসং একং পচ্চেকবুদ্ধং ৰুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৱা পসন্নমানসা নড়পুপ্ফেহি পূজং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্থু ৰাজগহপ্পৱেসনে পটিলদ্ধসদ্ধা পচ্ছা মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজিত্ৱা মহল্লিকাকালে গিজ্ঝকূটপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তী ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে –
‘‘চন্দভাগানদীতীৰে, অহোসিং কিন্নৰী তদা;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপৰাজিতং.
‘‘পসন্নচিত্তা সুমনা, ৱেদজাতা কতঞ্জলী;
নড়মালং গহেত্ৱান, সযম্ভুং অভিপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা কিন্নৰীদেহং, অগচ্ছিং তিদসং গতিং.
‘‘ছত্তিংসদেৱৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;
দসন্নং চক্কৱত্তীনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;
সংৱেজেত্ৱান মে চিত্তং, পব্বজিং অনগাৰিযং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
সা পন অৰহত্তং পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা –
২৭. ‘‘কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকা, গিলানা বাড়্হদুব্বলা;
দণ্ডমোলুব্ভ গচ্ছামি, পব্বতং অভিৰূহিয.
২৮. ‘‘সঙ্ঘাটিং নিক্খিপিত্ৱান, পত্তকঞ্চ নিকুজ্জিয;
সেলে খম্ভেসিমত্তানং, তমোখন্ধং পদালিযা’’তি. –
ইমা দ্ৱে গাথা অভাসি.
তত্থ কিঞ্চাপি খোম্হি কিসিকাতি যদিপি অহং জৰাজিণ্ণা অপ্পমংসলোহিতভাৱেন কিসসৰীৰা অম্হি. গিলানা বাড়্হদুব্বলাতি ধাত্ৱাদিৱিকাৰেন গিলানা, তেনেৱ গেলঞ্ঞেন অতিৱিয দুব্বলা. দণ্ডমোলুব্ভ গচ্ছামীতি যত্থ কত্থচি গচ্ছন্তী কত্তৰযট্ঠিং আলম্বিত্ৱাৱ গচ্ছামি. পব্বতং অভিৰূহিযাতি এৱং ভূতাপি ৱিৱেককামতায গিজ্ঝকূটপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা.
সঙ্ঘাটিং নিক্খিপিত্ৱানাতি সন্তৰুত্তৰা এৱ হুত্ৱা যথাসংহতং অংসে ঠপিতং সঙ্ঘাটিং হত্থপাসে ঠপেত্ৱা. পত্তকঞ্চ নিকুজ্জিযাতি ময্হং ৱলঞ্জনমত্তিকাপত্তং অধোমুখং কত্ৱা একমন্তে ঠপেত্ৱা. সেলে খম্ভেসিমত্তানং, তমোখন্ধং পদালিযাতি পব্বতে নিসিন্না ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা অপদালিতপুব্বং মোহক্খন্ধং পদালেত্ৱা, তেনেৱ চ মোহক্খন্ধপদালনেন অত্তানং অত্তভাৱং খম্ভেসিং, মম সন্তানং আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনেন ৱিক্খম্ভেসিন্তি অত্থো.
চিত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. মেত্তিকাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
কিঞ্চাপি খোম্হি দুক্খিতাতিআদিকা মেত্তিকায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং পুঞ্ঞং উপচিনন্তী সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো কালে গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সত্থু চেতিযে ৰতনেন পটিমণ্ডিতায মেখলায পূজং অকাসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি. সেসং অনন্তৰে ৱুত্তসদিসং. অযং পন পটিভাগকূটং অভিৰুহিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তী ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.১.২০-২৫) –
‘‘সিদ্ধত্থস্স ভগৱতো, থূপকাৰাপিকা অহুং;
মেখলিকা মযা দিন্না, নৱকম্মায সত্থুনো.
‘‘নিট্ঠিতে চ মহাথূপে, মেখলং পুনদাসহং;
লোকনাথস্স মুনিনো, পসন্না সেহি পাণিভি.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং মেখলমদং তদা;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, থূপকাৰস্সিদং ফলং.