১৬. মহানিপাতো
১. সুমেধাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
মহানিপাতে মন্তাৱতিযা নগৰেতিআদিকা সুমেধায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী, সক্কচ্চং ৱিমোক্খসম্ভাৰে সম্ভাৰেন্তী কোণাগমনস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা, অত্তনো সখীহি কুলধীতাহি সদ্ধিং একজ্ঝাসযা হুত্ৱা মহন্তং আৰামং কাৰেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাদেসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন কাযস্স ভেদা তাৱতিংসং উপগচ্ছি. তত্থ যাৱতাযুকং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ততো চুতা যামেসু উপপজ্জি. ততো চুতা তুসিতেসু, ততো চুতা নিম্মানৰতীসু, ততো চুতা পৰনিম্মিতৱসৱত্তীসূতি অনুক্কমেন পঞ্চসু কামসগ্গেসু উপ্পজ্জিত্ৱা তত্থ তত্থ দেৱৰাজূনং মহেসী হুত্ৱা ততো চুতা কস্সপস্স ভগৱতো কালে মহাৱিভৱস্স সেট্ঠিনো ধীতা হুত্ৱা অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৱা ৰতনত্তযং উদ্দিস্স উড়াৰপুঞ্ঞকম্মং অকাসি.
তত্থ যাৱজীৱং ধম্মূপজীৱিনী কুসলধম্মনিৰতা হুত্ৱা ততো চুতা তাৱতিংসেসু নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী, ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে মন্তাৱতীনগৰে কোঞ্চস্স নাম ৰঞ্ঞো ধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্সা মাতাপিতৰো সুমেধাতি নামং অকংসু. তং অনুক্কমেন ৱুদ্ধিপ্পত্তৱযপ্পত্তকালে মাতাপিতৰো ‘‘ৱাৰণৱতীনগৰে অনিকৰত্তস্স নাম ৰঞ্ঞো দস্সামা’’তি সম্মন্তেসুং. সা পন দহৰকালতো পট্ঠায অত্তনো সমানৱযাহি ৰাজকঞ্ঞাহি দাসিজনেহি চ সদ্ধিং ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৱা ভিক্খুনীনং সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা চিৰকালতো পট্ঠায কতাধিকাৰতায সংসাৰে জাতসংৱেগা সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৱা ৱযপ্পত্তকালে কামেহি ৱিনিৱত্তিতমানসা অহোসি. তেন সা মাতাপিতূনং ঞাতীনং সম্মন্তনং সুত্ৱা ‘‘ন ময্হং ঘৰাৱাসেন কিচ্চং, পব্বজিস্সামহ’’ন্তি আহ. তং মাতাপিতৰো ঘৰাৱাসে নিযোজেন্তা নানপ্পকাৰেন যাচন্তাপি সঞ্ঞাপেতুং নাসক্খিংসু. সা ‘‘এৱং মে পব্বজিতুং লব্ভতী’’তি খগ্গং গহেত্ৱা সযমেৱ অত্তনো কেসে ছিন্দিত্ৱা তে এৱ কেসে আৰব্ভ পটিক্কূলমনসিকাৰং পৱত্তেন্তী তত্থ কতাধিকাৰতায ভিক্খুনীনং সন্তিকে মনসিকাৰৱিধানস্স সুতপুব্বত্তা চ অসুভনিমিত্তং উপ্পাদেত্ৱা তত্থ পঠমজ্ঝানং অধিগচ্ছি. অধিগতপঠমজ্ঝানা চ অত্তনা ঘৰাৱাসে উয্যোজেতুং উপগতে মাতাপিতৰো আদিং কত্ৱা অন্তোজনপৰিজনং সব্বং ৰাজকুলং সাসনে অভিপ্পসন্নং কাৰেত্ৱা ঘৰতো নিক্খমিত্ৱা ভিক্খুনুপস্সযং গন্ত্ৱা পব্বজি. পব্বজিত্ৱা চ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা সম্মদেৱ পৰিপক্কঞাণা ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযানং ধম্মানং ৱিসেসিতায ন চিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.১.১-১৯) –
‘‘ভগৱতি কোণাগমনে, সঙ্ঘাৰামম্হি নৱনিৱেসম্হি;
সখিযো তিস্সো জনিযো, ৱিহাৰদানং অদাসিম্হ.
‘‘দসক্খত্তুং সতক্খত্তুং, দসসতক্খত্তুং সতানি চ সতক্খত্তুং;
দেৱেসু উপপজ্জিম্হ, কো পন ৱাদো মনুস্সেসু.
‘‘দেৱেসু মহিদ্ধিকা অহুম্হ, মানুসকম্হি কো পন ৱাদো;
সত্তৰতনস্স মহেসী, ইত্থিৰতনং অহং আসিং.
‘‘ইধ সঞ্চিতকুসলা, সুসমিদ্ধকুলপ্পজা;
ধনঞ্জানী চ খেমা চ, অহম্পি চ তযো জনা.
‘‘আৰামং সুকতং কত্ৱা, সব্বাৱযৱমণ্ডিতং;
বুদ্ধপ্পমুখসঙ্ঘস্স, নিয্যাদেত্ৱা পমোদিতা.
‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, তস্স কম্মস্স ৱাহসা;
দেৱেসু অগ্গতং পত্তা, মনুস্সেসু তথেৱ চ.
‘‘ইমস্মিংযেৱ কপ্পম্হি, ব্ৰহ্মবন্ধু মহাযসো;
কস্সপো নাম গোত্তেন, উপ্পজ্জি ৱদতং ৱৰো.
‘‘উপট্ঠাকো মহেসিস্স, তদা আসি নৰিস্সৰো;
কাসিৰাজা কিকী নাম, বাৰাণসিপুৰুত্তমে.
‘‘তস্সাসুং সত্ত ধীতৰো, ৰাজকঞ্ঞা সুখেধিতা;
বুদ্ধোপট্ঠাননিৰতা, ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিংসু তা.
‘‘তাসং সহাযিকা হুত্ৱা, সীলেসু সুসমাহিতা;
দত্ৱা দানানি সক্কচ্চং, অগাৰেৱ ৱতং চৰিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা মানুসং দেহং, তাৱতিংসূপগা অহং.
‘‘ততো চুতা যামমগং, ততোহং তুসিতং গতা;
ততো চ নিম্মানৰতিং, ৱসৱত্তিপুৰং গতা.
‘‘যত্থ যত্থূপপজ্জামি, পুঞ্ঞকম্মসমোহিতা;
তত্থ তত্থেৱ ৰাজূনং, মহেসিত্তমহাৰযিং.
‘‘ততো চুতা মনুস্সত্তে, ৰাজূনং চক্কৱত্তিনং;
মণ্ডলীনঞ্চ ৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং.
‘‘সম্পত্তিমনুভোত্ৱান, দেৱেসু মানুসেসু চ;
সব্বত্থ সুখিতা হুত্ৱা, নেকজাতীসু সংসৰিং.
‘‘সো হেতু সো পভৱো, তম্মূলং সাৱ সাসনে খন্তী;
তং পঠমসমোধানং, তং ধম্মৰতায নিব্বানং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
নাগীৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱা.
‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;
ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –
৪৫০. ‘‘মন্তাৱতিযা নগৰে, ৰঞ্ঞো কোঞ্চস্স অগ্গমহেসিযা;
ধীতা আসিং সুমেধা, পসাদিতা সাসনকৰেহি.
৪৫১. ‘‘সীলৱতী চিত্তকথা, বহুস্সুতা বুদ্ধসাসনে ৱিনিতা;
মাতাপিতৰো উপগম্ম, ভণতি উভযো নিসামেথ.
৪৫২. ‘‘নিব্বানাভিৰতাহং, অসস্সতং ভৱগতং যদিপি দিব্বং;
কিমঙ্গং পন তুচ্ছা কামা, অপ্পস্সাদা বহুৱিঘাতা.
৪৫৩. ‘‘কামা কটুকা আসী, ৱিসূপমা যেসু মুচ্ছিতা বালা;
তে দীঘৰত্তং নিৰযে, সমপ্পিতা হঞ্ঞন্তে দুক্খিতা.
৪৫৪. ‘‘সোচন্তি পাপকম্মা, ৱিনিপাতে পাপৱদ্ধিনো সদা;
কাযেন চ ৱাচায চ, মনসা চ অসংৱুতা বালা.
৪৫৫. ‘‘বালা তে দুপ্পঞ্ঞা, অচেতনা দুক্খসমুদযোৰুদ্ধা;
দেসেন্তে অজানন্তা, ন বুজ্ঝৰে অৰিযসচ্চানি.
৪৫৬. ‘‘সচ্চানি ‘অম্ম’বুদ্ধৱৰদেসি, তানি তে বহুতৰা অজানন্তা যে;
অভিনন্দন্তি ভৱগতং, পিহেন্তি দেৱেসু উপপত্তিং.
৪৫৭. ‘‘দেৱেসুপি উপপত্তি, অসস্সতা ভৱগতে অনিচ্চম্হি;
ন চ সন্তসন্তি বালা, পুনপ্পুনং জাযিতব্বস্স.
৪৫৮. ‘‘চত্তাৰো ৱিনিপাতা, দুৱে চ গতিযো কথঞ্চি লব্ভন্তি;
ন চ ৱিনিপাতগতানং, পব্বজ্জা অত্থি নিৰযেসু.
৪৫৯. ‘‘অনুজানাথ মং উভযো, পব্বজিতুং দসবলস্স পাৱচনে;
অপ্পোস্সুক্কা ঘটিস্সং, জাতিমৰণপ্পহানায.
৪৬০. ‘‘কিং ভৱগতে অভিনন্দি, তেন কাযকলিনা অসাৰেন;
ভৱতণ্হায নিৰোধা, অনুজানাথ পব্বজিস্সামি.
৪৬১. ‘‘বুদ্ধানং উপ্পাদো, ৱিৱজ্জিতো অক্খণো খণো লদ্ধো;
সীলানি ব্ৰহ্মচৰিযং, যাৱজীৱং ন দূসেয্যং.
৪৬২. ‘‘এৱং ভণতি সুমেধা, মাতাপিতৰো ‘ন তাৱ আহাৰং;
আহৰিস্সং গহট্ঠা, মৰণৱসং গতাৱ হেস্সামি’.
৪৬৩. ‘‘মাতা দুক্খিতা ৰোদতি পিতা চ;
অস্সা সব্বসো সমভিহতো;
ঘটেন্তি সঞ্ঞাপেতুং, পাসাদতলে ছমাপতিতং.
৪৬৪. ‘‘উট্ঠেহি পুত্তক কিং সোচি, তেন দিন্নাসি ৱাৰণৱতিম্হি;
ৰাজা অনীকৰত্তো, অভিৰূপো তস্স ত্ৱং দিন্না.
৪৬৫. ‘‘অগ্গমহেসী ভৱিস্সসি, অনিকৰত্তস্স ৰাজিনো ভৰিযা;
সীলানি ব্ৰহ্মচৰিযং, পব্বজ্জা দুক্কৰা পুত্তক.
৪৬৬. ‘‘ৰজ্জে আণা ধনমিস্সৰিযং, ভোগা সুখা দহৰিকাসি;
ভুঞ্জাহি কামভোগে, ৱাৰেয্যং হোতু তে পুত্ত.
৪৬৭. ‘‘অথ নে ভণতি সুমেধা, মা এদিসিকানি ভৱগতমসাৰং;
পব্বজ্জা ৱা হোহিতি, মৰণং ৱা মে ন চেৱ ৱাৰেয্যং.
৪৬৮. ‘‘কিমিৱ পূতিকাযমসুচিং, সৱনগন্ধং ভযানকং কুণপং;
অভিসংৱিসেয্যং ভস্তং, অসকিং পগ্ঘৰিতং অসুচিপুণ্ণং.
৪৬৯. ‘‘কিমিৱ তহং জানন্তী, ৱিকূলকং মংসসোণিতুপলিত্তং;
কিমিকুললযং সকুণভত্তং, কড়েৱৰং কিস্স দিযতীতি.
৪৭০. ‘‘নিব্বুয্হতি সুসানং, অচিৰং কাযো অপেতৱিঞ্ঞাণো;
ছুদ্ধো কড়িঙ্গৰং ৱিয, জিগুচ্ছমানেহি ঞাতীহি.
৪৭১. ‘‘ছুদ্ধূন নং সুসানে, পৰভত্তং ন্হাযন্তি জিগুচ্ছন্তা;
নিযকা মাতাপিতৰো, কিং পন সাধাৰণা জনতা.
৪৭২. ‘‘অজ্ঝোসিতা অসাৰে, কড়েৱৰে অট্ঠিন্হাৰুসঙ্ঘাতে;
খেড়স্সুচ্চাৰস্সৱপৰিপুণ্ণে পূতিকাযম্হি.
৪৭৩. ‘‘যো নং ৱিনিব্ভুজিত্ৱা, অব্ভন্তৰমস্স বাহিৰং কযিৰা;
গন্ধস্স অসহমানা, সকাপি মাতা জিগুচ্ছেয্য.
৪৭৪. ‘‘খন্ধধাতুআযতনং, সঙ্খতং জাতিমূলকং দুক্খং;
যোনিসো অনুৱিচিনন্তী, ৱাৰেয্যং কিস্স ইচ্ছেয্যং.
৪৭৫. ‘‘দিৱসে দিৱসে তিসত্তি, সতানি নৱনৱা পতেয্যুং কাযম্হি;
ৱস্সসতম্পি চ ঘাতো, সেয্যো দুক্খস্স চেৱং খযো.
৪৭৬. ‘‘অজ্ঝুপগচ্ছে ঘাতং, যো ৱিঞ্ঞাযেৱং সত্থুনো ৱচনং;
দীঘো তেসং সংসাৰো, পুনপ্পুনং হঞ্ঞমানানং.
৪৭৭. ‘‘দেৱেসু মনুস্সেসু চ, তিৰচ্ছানযোনিযা অসুৰকাযে;
পেতেসু চ নিৰযেসু চ, অপৰিমিতা দিস্সন্তে ঘাতা.
৪৭৮. ‘‘ঘাতা নিৰযেসু বহূ, ৱিনিপাতগতস্স পীড়িযমানস্স;
দেৱেসুপি অত্তাণং, নিব্বানসুখা পৰং নত্থি.
৪৭৯. ‘‘পত্তা তে নিব্বানং, যে যুত্তা দসবলস্স পাৱচনে;
অপ্পোস্সুক্কা ঘটেন্তি, জাতিমৰণপ্পহানায.
৪৮০. ‘‘অজ্জেৱ তাতভিনিক্খমিস্সং, ভোগেহি কিং অসাৰেহি;
নিব্বিন্না মে কামা, ৱন্তসমা তালৱত্থুকতা.
৪৮১. ‘‘সা চেৱং ভণতি পিতৰমনীকৰত্তো, চ যস্স সা দিন্না;
উপযাসি ৱাৰণৱতে, ৱাৰেয্যমুপট্ঠিতে কালে.
৪৮২. ‘‘অথ অসিতনিচিতমুদুকে, কেসে খগ্গেন ছিন্দিয সুমেধা;
পাসাদং পিদহিত্ৱা, পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জি.
৪৮৩. ‘‘সা চ তহিং সমাপন্না, অনীকৰত্তো চ আগতো নগৰং;
পাসাদে চ সুমেধা, অনিচ্চসঞ্ঞং সুভাৱেতি.
৪৮৪. ‘‘সা চ মনসি কৰোতি, অনীকৰত্তো চ আৰুহী তুৰিতং;
মণিকনকভূসিতঙ্গো, কতঞ্জলী যাচতি সুমেধং.
৪৮৫. ‘‘ৰজ্জে আণা ধনমিস্সৰিযং, ভোগা সুখা দহৰিকাসি;
ভুঞ্জাহি কামভোগে, কামসুখা দুল্লভা লোকে.
৪৮৬. ‘‘নিস্সট্ঠং তে ৰজ্জং, ভোগে ভুঞ্জস্সু দেহি দানানি;
মা দুম্মনা অহোসি, মাতাপিতৰো তে দুক্খিতা.
৪৮৭. ‘‘তং তং ভণতি সুমেধা, কামেহি অনত্থিকা ৱিগতমোহা;
মা কামে অভিনন্দি, কামেস্ৱাদীনৱং পস্স.
৪৮৮. ‘‘চাতুদ্দীপো ৰাজা, মন্ধাতা আসি কামভোগিনমগ্গো;
অতিত্তো কালঙ্কতো, ন চস্স পৰিপূৰিতা ইচ্ছা.
৪৮৯. ‘‘সত্ত ৰতনানি ৱস্সেয্য, ৱুট্ঠিমা দসদিসা সমন্তেন;
ন চত্থি তিত্তি কামানং, অতিত্তাৱ মৰন্তি নৰা.
৪৯০. ‘‘অসিসূনূপমা কামা, কামা সপ্পসিৰোপমা;
উক্কোপমা অনুদহন্তি, অট্ঠিকঙ্কলসন্নিভা.
৪৯১. ‘‘অনিচ্চা অধুৱা কামা, বহুদুক্খা মহাৱিসা;
অযোগুড়োৱ সন্তত্তো, অঘমূলা দুখপ্ফলা.
৪৯২. ‘‘ৰুক্খফলূপমা কামা, মংসপেসূপমা দুখা;
সুপিনোপমা ৱঞ্চনিযা, কামা যাচিতকূপমা.
৪৯৩. ‘‘সত্তিসূলূপমা কামা, ৰোগো গণ্ডো অঘং নিঘং;
অঙ্গাৰকাসুসদিসা, অঘমূলং ভযং ৱধো.
৪৯৪. ‘‘এৱং বহুদুক্খা কামা, অক্খাতা অন্তৰাযিকা;
গচ্ছথ ন মে ভৱগতে, ৱিস্সাসো অত্থি অত্তনো.
৪৯৫. ‘‘কিং মম পৰো কৰিস্সতি, অত্তনো সীসম্হি ডয্হমানম্হি;
অনুবন্ধে জৰামৰণে, তস্স ঘাতায ঘটিতব্বং.
৪৯৬. ‘‘দ্ৱাৰং অপাপুৰিত্ৱানহং, মাতাপিতৰো অনীকৰত্তঞ্চ;
দিস্ৱান ছমং নিসিন্নে, ৰোদন্তে ইদমৱোচং.
৪৯৭. ‘‘দীঘো বালানং সংসাৰো, পুনপ্পুনঞ্চ ৰোদতং;
অনমতগ্গে পিতু মৰণে, ভাতু ৱধে অত্তনো চ ৱধে.
৪৯৮. ‘‘অস্সু থঞ্ঞং ৰুধিৰং, সংসাৰং অনমতগ্গতো সৰথ;
সত্তানং সংসৰতং, সৰাহি অট্ঠীনঞ্চ সন্নিচযং.
৪৯৯. ‘‘সৰ চতুৰোদধী, উপনীতে অস্সুথঞ্ঞৰুধিৰম্হি;
সৰ এককপ্পমট্ঠীনং, সঞ্চযং ৱিপুলেন সমং.
৫০০. ‘‘অনমতগ্গে সংসৰতো, মহিং জম্বুদীপমুপনীতং;
কোলট্ঠিমত্তগুড়িকা, মাতা মাতুস্ৱেৱ নপ্পহোন্তি.
৫০১. ‘‘তিণকট্ঠসাখাপলাসং, উপনীতং অনমতগ্গতো সৰ;
চতুৰঙ্গুলিকা ঘটিকা, পিতুপিতুস্ৱেৱ নপ্পহোন্তি.
৫০২. ‘‘সৰ কাণকচ্ছপং পুব্বসমুদ্দে, অপৰতো চ যুগছিদ্দং;
সিৰং তস্স চ পটিমুক্কং, মনুস্সলাভম্হি ওপম্মং.