১২. সোড়সনিপাতো
১. পুণ্ণাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সোড়সনিপাতে উদহাৰী অহং সীতেতিআদিকা পুণ্ণায থেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা হেতুসম্পন্নতায সঞ্জাতসংৱেগা ভিক্খুনীনং সন্তিকং গন্ত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা লদ্ধপ্পসাদা পব্বজিত্ৱা পৰিসুদ্ধসীলা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মকথিকা চ অহোসি. যথা চ ৱিপস্সিস্স ভগৱতো সাসনে, এৱং সিখিস্স ৱেস্সভুস্স ককুসন্ধস্স কোণাগমনস্স কস্সপস্স চ ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা সীলসম্পন্না বহুস্সুতা ধম্মধৰা ধম্মকথিকা চ অহোসি. মানধাতুকত্তা পন কিলেসে সমুচ্ছিন্দিতুং নাসক্খি. মানোপনিস্সযৱসেন কম্মস্স কতত্তা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে অনাথপিণ্ডিকস্স সেট্ঠিনো ঘৰদাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি, পুণ্ণাতিস্সা নামং অহোসি. সা সীহনাদসুত্তন্তদেসনায (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) সোতাপন্না হুত্ৱা পচ্ছা উদকসুদ্ধিকং ব্ৰাহ্মণং দমেত্ৱা সেট্ঠিনা সম্ভাৱিতা হুত্ৱা তেন ভুজিস্সভাৱং পাপিতা তং পব্বজ্জং অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তী ন চিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.৪.১৮৪-২০৩) –
‘‘ৱিপস্সিনো ভগৱতো, সিখিনো ৱেস্সভুস্স চ;
ককুসন্ধস্স মুনিনো, কোণাগমনতাদিনো.
‘‘কস্সপস্স চ বুদ্ধস্স, পব্বজিত্ৱান সাসনে;
ভিক্খুনী সীলসম্পন্না, নিপকা সংৱুতিন্দ্ৰিযা.
‘‘বহুস্সুতা ধম্মধৰা, ধম্মত্থপটিপুচ্ছিকা;
উগ্গহেতা চ ধম্মানং, সোতা পযিৰুপাসিতা.
‘‘দেসেন্তী জনমজ্ঝেহং, অহোসিং জিনসাসনে;
বাহুসচ্চেন তেনাহং, পেসলা অভিমঞ্ঞিসং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৱে দানি, সাৱত্থিযং পুৰুত্তমে;
অনাথপিণ্ডিনো গেহে, জাতাহং কুম্ভদাসিযা.
‘‘গতা উদকহাৰিযং, সোত্থিযং দিজমদ্দসং;
সীতট্টং তোযমজ্ঝম্হি, তং দিস্ৱা ইদমব্ৰৱিং.
‘‘উদহাৰী অহং সীতে, সদা উদকমোতৰিং;
অয্যানং দণ্ডভযভীতা, ৱাচাদোসভযট্টিতা.
‘‘কস্স ব্ৰাহ্মণ ত্ৱং ভীতো, সদা উদকমোতৰি;
ৱেধমানেহি গত্তেহি, সীতং ৱেদযসে ভুসং.
‘‘জানন্তী ৱত মং ভোতি, পুণ্ণিকে পৰিপুচ্ছসি;
কৰোন্তং কুসলং কম্মং, ৰুন্ধন্তং কতপাপকং.
‘‘যো চ ৱুড্ঢো দহৰো ৱা, পাপকম্মং পকুব্বতি;
দকাভিসেচনা সোপি, পাপকম্মা পমুচ্চতি.
‘‘উত্তৰন্তস্স অক্খাসিং, ধম্মত্থসংহিতং পদং;
তঞ্চ সুত্ৱা স সংৱিগ্গো, পব্বজিত্ৱাৰহা অহু.
‘‘পূৰেন্তী ঊনকসতং, জাতা দাসিকুলে যতো;
ততো পুণ্ণাতি নামং মে, ভুজিস্সং মং অকংসু তে.
‘‘সেট্ঠিং ততোনুজানেত্ৱা, পব্বজিং অনগাৰিযং;
ন চিৰেনেৱ কালেন, অৰহত্তমপাপুণিং.
‘‘ইদ্ধীসু চ ৱসী হোমি, দিব্বায সোতধাতুযা;
চেতোপৰিযঞাণস্স, ৱসী হোমি মহামুনে.
‘‘পুব্বেনিৱাসং জানামি, দিব্বচক্খু ৱিসোধিতং;
সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘অত্থধম্মনিৰুত্তীসু, পটিভানে তথেৱ চ;
ঞাণং মে ৱিমলং সুদ্ধং, বুদ্ধসেট্ঠস্স ৱাহসা.
‘‘ভাৱনায মহাপঞ্ঞা, সুতেনেৱ সুতাৱিনী;
মানেন নীচকুলজা, ন হি কম্মং ৱিনস্সতি.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানৱসেন –
২৩৬. ‘‘উদহাৰী অহং সীতে, সদা উদকমোতৰিং;
অয্যানং দণ্ডভযভীতা, ৱাচাদোসভযট্টিতা.
২৩৭. ‘‘কস্স ব্ৰাহ্মণ ত্ৱং ভীতো, সদা উদকমোতৰি;
ৱেধমানেহি গত্তেহি, সীতং ৱেদযসে ভুসং.
২৩৮. ‘‘জানন্তী ৱত মং ভোতি, পুণ্ণিকে পৰিপুচ্ছসি;
কৰোন্তং কুসলং কম্মং, ৰুন্ধন্তং কতপাপকং.
২৩৯. ‘‘যো চ ৱুড্ঢো দহৰো ৱা, পাপকম্মং পকুব্বতি;
দকাভিসেচনা সোপি, পাপকম্মা পমুচ্চতি.
২৪০. ‘‘কো নু তে ইদমক্খাসি, অজানন্তস্স অজানকো;
‘দকাভিসেচনা নাম, পাপকম্মা পমুচ্চতি’.
২৪১. ‘‘সগ্গং নূন গমিস্সন্তি, সব্বে মণ্ডূককচ্ছপা;
নাগা চ সুসুমাৰা চ, যে চঞ্ঞে উদকে চৰা.
২৪২. ‘‘ওৰব্ভিকা সূকৰিকা, মচ্ছিকা মিগবন্ধকা;
চোৰা চ ৱজ্ঝঘাতা চ, যে চঞ্ঞে পাপকম্মিনো;
দকাভিসেচনা তেপি, পাপকম্মা পমুচ্চৰে.
২৪৩. ‘‘সচে ইমা নদিযো তে, পাপং পুব্বে কতং ৱহুং;
পুঞ্ঞম্পি মা ৱহেয্যুং তে, তেন ত্ৱং পৰিবাহিৰো.
২৪৪. ‘‘যস্স ব্ৰাহ্মণ ত্ৱং ভীতো, সদা উদকমোতৰি;
তমেৱ ব্ৰহ্মে মাকাসি, মা তে সীতং ছৱিং হনে.
২৪৫. ‘‘কুম্মগ্গপটিপন্নং মং, অৰিযমগ্গং সমানযি;
দকাভিসেচনা ভোতি, ইমং সাটং দদামি তে.
২৪৬. ‘‘তুয্হেৱ সাটকো হোতু, নাহমিচ্ছামি সাটকং;
সচে ভাযসি দুক্খস্স, সচে তে দুক্খমপ্পিযং.
২৪৭. ‘‘মাকাসি পাপকং কম্মং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো;
সচে চ পাপকং কম্মং, কৰিস্সসি কৰোসি ৱা.
২৪৮. ‘‘ন তে দুক্খা পমুত্যত্থি, উপেচ্চাপি পলাযতো;
সচে ভাযসি দুক্খস্স, সচে তে দুক্খমপ্পিযং.
২৪৯. ‘‘উপেহি সৰণং বুদ্ধং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ তাদিনং;
সমাদিযাহি সীলানি, তং তে অত্থায হেহিতি.
২৫০. ‘‘উপেমি সৰণং বুদ্ধং, ধম্মং সঙ্ঘঞ্চ তাদিনং;
সমাদিযামি সীলানি, তং মে অত্থায হেহিতি.
২৫১. ‘‘ব্ৰহ্মবন্ধু পুৰে আসিং, অজ্জম্হি সচ্চব্ৰাহ্মণো;
তেৱিজ্জো ৱেদসম্পন্নো, সোত্তিযো চম্হি ন্হাতকো’’তি. –
ইমা গাথা অভাসি.
তত্থ উদহাৰীতি ঘটেন উদকং ৱাহিকা. সীতে তদা উদকমোতৰিন্তি সীতকালেপি সব্বদা ৰত্তিন্দিৱং উদকং ওতৰিং. যদা যদা অয্যকানং উদকেন অত্থো, তদা তদা উদকং পাৱিসিং, উদকমোতৰিত্ৱা উদকং উপনেসিন্তি অধিপ্পাযো. অয্যানং দণ্ডভযভীতাতি অয্যকানং দণ্ডভযেন ভীতা. ৱাচাদোসভযট্টিতাতি ৱচীদণ্ডভযেন চেৱ দোসভযেন চ অট্টিতা পীড়িতা, সীতেপি উদকমোতৰিন্তি যোজনা.
অথেকদিৱসং পুণ্ণা দাসী ঘটেন উদকং আনেতুং উদকতিত্থং গতা. তত্থ অদ্দস অঞ্ঞতৰং ব্ৰাহ্মণং উদকসুদ্ধিকং হিমপাতসমযে মহতি সীতে ৱত্তমানে পাতোৱ উদকং ওতৰিত্ৱা সসীসং নিমুজ্জিত্ৱা মন্তে জপ্পিত্ৱা উদকতো উট্ঠহিত্ৱা অল্লৱত্থং অল্লকেসং পৱেধন্তং দন্তৱীণং ৱাদযমানং. তং দিস্ৱা কৰুণায সঞ্চোদিতমানসা ততো নং দিট্ঠিগতা ৱিৱেচেতুকামা ‘‘কস্স, ব্ৰাহ্মণ, ত্ৱং ভীতো’’তি গাথমাহ. তত্থ কস্স, ব্ৰাহ্মণ, ত্ৱং কুতো চ নাম ভযহেতুতো ভীতো হুত্ৱা সদা উদকমোতৰি সব্বকালং সাযং পাতং উদকং ওতৰি. ওতৰিত্ৱা চ ৱেধমানেহি কম্পমানেহি গত্তেহি সৰীৰাৱযৱেহি সীতং ৱেদযসে ভুসং সীতদুক্খং অতিৱিয দুস্সহং পটিসংৱেদযসি পচ্চনুভৱসি.
জানন্তী ৱত মং ভোতীতি, ভোতি পুণ্ণিকে, ত্ৱং তং উপচিতং পাপকম্মং ৰুন্ধন্তং নিৱাৰণসমত্থং কুসলং কম্মং ইমিনা উদকোৰোহনেন কৰোন্তং মং জানন্তী ৱত পৰিপুচ্ছসি.
ননু অযমত্থো লোকে পাকটো এৱ. কথাপি মযং তুয্হং ৱদামাতি দস্সেন্তো ‘‘যো চ ৱুড্ঢো’’তি গাথমাহ. তস্সত্থো – ৱুড্ঢো ৱা দহৰো ৱা মজ্ঝিমো ৱা যো কোচি হিংসাদিভেদং পাপকম্মং পকুব্বতি অতিৱিয কৰোতি, সোপি ভুসং পাপকম্মনিৰতো দকাভিসেচনা সিনানেন ততো পাপকম্মা পমুচ্চতি অচ্চন্তমেৱ ৱিমুচ্চতীতি.
তং সুত্ৱা পুণ্ণিকা তস্স পটিৱচনং দেন্তী ‘‘কো নু তে’’তিআদিমাহ. তত্থ কো নু তে ইদমক্খাসি, অজানন্তস্স অজানকোতি কম্মৱিপাকং অজানন্তস্স তে সব্বেন সব্বং কম্মৱিপাকং অজানতো অজানকো অৱিদ্দসু বালো উদকাভিসেচনহেতু পাপকম্মতো পমুচ্চতীতি, ইদং অত্থজাতং কো নু নাম অক্খাসি, ন সো সদ্ধেয্যৱচনো, নাপি চেতং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
ইদানিস্স তমেৱ যুত্তিঅভাৱং ৱিভাৱেন্তী ‘‘সগ্গং নূন গমিস্সন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ নাগাতি ৱিজ্ঝসা. সুসুমাৰাতি কুম্ভীলা. যে চঞ্ঞে উদকে চৰাতি যে চঞ্ঞেপি ৱাৰিগোচৰা মচ্ছমকৰনন্দিযাৱত্তাদযো চ, তেপি সগ্গং নূন গমিস্সন্তি দেৱলোকং উপপজ্জিস্সন্তি মঞ্ঞে, উদকাভিসেচনা পাপকম্মতো মুত্তি হোতি চেতি অত্থো.
ওৰব্ভিকাতি উৰব্ভঘাতকা. সূকৰিকাতি সূকৰঘাতকা. মচ্ছিকাতি কেৱট্টা. মিগবন্ধকাতি মাগৱিকা. ৱজ্ঝঘাতাতি ৱজ্ঝঘাতকম্মে নিযুত্তা.
পুঞ্ঞম্পি মা ৱহেয্যুন্তি ইমা অচিৰৱতিআদযো নদিযো যথা তযা পুব্বে কতং পাপং তত্থ উদকাভিসেচনেন সচে ৱহুং নীহৰেয্যুং, তথা তযা কতং পুঞ্ঞম্পি ইমা নদিযো ৱহেয্যুং পৱাহেয্যুং. তেন ত্ৱংপৰিবাহিৰো অস্স তথা সতি তেন পুঞ্ঞকম্মেন ত্ৱং পৰিবাহিৰো ৱিৰহিতোৱ ভৱেয্যাতি ন চেতং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো. যথা ৱা উদকেন উদকোৰোহকস্স পুঞ্ঞপৱাহনং ন হোতি, এৱং পাপপৱাহনম্পি ন হোতি এৱ. কস্মা? ন্হানস্স পাপহেতূনং অপ্পটিপক্খভাৱতো. যো যং ৱিনাসেতি, সো তস্স পটিপক্খো. যথা আলোকো অন্ধকাৰস্স, ৱিজ্জা চ অৱিজ্জায, ন এৱং ন্হানং পাপস্স. তস্মা নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং ‘‘ন উদকাভিসেচনা পাপতো পৰিমুত্তী’’তি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘ন উদকেন সুচী হোতি, বহ্ৱেত্থ ন্হাযতী জনো;
যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চ, সো সুচী সো চ ব্ৰাহ্মণো’’তি. (উদা. ৯; নেত্তি. ১০৪);
ইদানি যদি পাপং পৱাহেতুকামোসি, সব্বেন সব্বং পাপং মা কৰোহীতি দস্সেতুং ‘‘যস্স, ব্ৰাহ্মণা’’তি গাথমাহ. তত্থ তমেৱ ব্ৰহ্মে মাকাসীতি যতো পাপতো ত্ৱং ভীতো, তমেৱ পাপং ব্ৰহ্মে, ব্ৰাহ্মণ, ত্ৱং মা অকাসি. উদকোৰোহনং পন ঈদিসে সীতকালে কেৱলং সৰীৰমেৱ বাধতি. তেনাহ – ‘‘মা তে সীতং ছৱিং হনে’’তি, ঈদিসে সীতকালে উদকাভিসেচনেন জাতসীতং তৱ সৰীৰচ্ছৱিং মা হনেয্য মা বাধেসীতি অত্থো.
কুম্মগ্গপটিপন্নং মন্তি ‘‘উদকাভিসেচনেন সুদ্ধি হোতী’’তি ইমং কুম্মগ্গং মিচ্ছাগাহং পটিপন্নং পগ্গয্হ ঠিতং মং. অৰিযমগ্গং সমানযীতি ‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা’’তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩; নেত্তি. ৩০, ১১৬, ১২৪; পেটকো. ২৯) ইমং বুদ্ধাদীহি অৰিযেহি গতমগ্গং সমানযি, সম্মদেৱ উপনেসি, তস্মা ভোতি ইমং সাটকং তুট্ঠিদানং আচৰিযভাগং তুয্হং দদামি, তং পটিগ্গণ্হাতি অত্থো.
সা তং পটিক্খিপিত্ৱা ধম্মং কথেত্ৱা সৰণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপেতুং ‘‘তুয্হেৱ সাটকো হোতু, নাহমিচ্ছামি সাটক’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘সচে ভাযসি দুক্খস্সা’’তিআদিমাহ. তস্সত্থো – যদি তুৱং সকলাপাযিকে সুগতিযঞ্চ অফাসুকতাদোভগ্গতাদিভেদা দুক্খা ভাযসি. যদি তে তং অপ্পিযং ন ইট্ঠং. আৱি ৱা পৰেসং পাকটভাৱেন অপ্পটিচ্ছন্নং কত্ৱা কাযেন ৱাচায পাণাতিপাতাদিৱসেন ৱা যদি ৱা ৰহো অপাকটভাৱেন পটিচ্ছন্নং কত্ৱা মনোদ্ৱাৰেযেৱ অভিজ্ঝাদিৱসেন ৱা অণুমত্তম্পি পাপকং লামকং কম্মং মাকাসি মা কৰি. অথ পন তং পাপকম্মং আযতিং কৰিস্সসি, এতৰহি কৰোসি ৱা, ‘‘নিৰযাদীসু চতূসু অপাযেসু মনুস্সেসু চ তস্স ফলভূতং দুক্খং ইতো এত্তো ৱা পলাযন্তে মযি নানুবন্ধিস্সতী’’তি অধিপ্পাযেন উপেচ্চ সঞ্চিচ্চ পলাযতোপি তে ততো পাপতো মুত্তি মোক্খা নত্থি, গতিকালাদিপচ্চযন্তৰসমৱাযে সতি ৱিপচ্চতে এৱাতি অত্থো. ‘‘উপ্পচ্চা’’তি ৱা পাঠো, উপ্পতিত্ৱাতি অত্থো. এৱং পাপস্স অকৰণেন দুক্খাভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পুঞ্ঞস্স কৰণেনপি তং দস্সেতুং ‘‘সচে ভাযসী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তাদিনন্তি দিট্ঠাদীসু তাদিভাৱপ্পত্তং. যথা ৱা পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা পস্সিতব্বা, তথা পস্সিতব্বতো তাদি, তং বুদ্ধং সৰণং উপেহীতি যোজনা. ধম্মসঙ্ঘেসুপি এসেৱ নযো. তাদীনং ৱৰবুদ্ধানং ধম্মং, অট্ঠন্নং অৰিযপুগ্গলানং সঙ্ঘং সমূহন্তি যোজনা. তন্তি সৰণগমনং সীলানং সমাদানঞ্চ. হেহিতীতি ভৱিস্সতি.
সো ব্ৰাহ্মণো সৰণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠায অপৰভাগে সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা ঘটেন্তো ৱাযমন্তো ন চিৰস্সেৱ তেৱিজ্জো হুত্ৱা অত্তনো পটিপত্তিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা উদানেন্তো ‘‘ব্ৰহ্মবন্ধূ’’তি গাথমাহ.
তস্সত্থো – অহং পুব্বে ব্ৰাহ্মণকুলে উপ্পত্তিমত্তেন ব্ৰহ্মবন্ধু নামাসিং. তথা ইৰুব্বেদাদীনং অজ্ঝেনাদিমত্তেন তেৱিজ্জো ৱেদসম্পন্নো সোত্তিযো ন্হাতকো চ নামাসিং. ইদানি সব্বসো বাহিতপাপতায সচ্চব্ৰাহ্মণো পৰমত্থব্ৰাহ্মণো, ৱিজ্জত্তযাধিগমেন তেৱিজ্জো, মগ্গঞাণসঙ্খাতেন ৱেদেন সমন্নাগতত্তা ৱেদসম্পন্নো, নিত্থৰসব্বপাপতায ন্হাতকো চ অম্হীতি. এত্থ চ ব্ৰাহ্মণেন ৱুত্তগাথাপি অত্তনা ৱুত্তগাথাপি পচ্ছা থেৰিযা পচ্চেকং ভাসিতাতি সব্বা থেৰিযা গাথা এৱ জাতাতি.
পুণ্ণাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সোড়সনিপাতৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.