১. এককনিপাতো
১. অঞ্ঞতৰাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
ইদানি থেৰীগাথানং অত্থসংৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. তত্থ যস্মা ভিক্খুনীনং আদিতো যথা পব্বজ্জা উপসম্পদা চ পটিলদ্ধা, তং পকাসেত্ৱা অত্থসংৱণ্ণনায কৰীযমানায তত্থ তত্থ গাথানং অট্ঠুপ্পত্তিং ৱিভাৱেতুং সুকৰা হোতি সুপাকটা চ, তস্মা তং পকাসেতুং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপতো অযং অনুপুব্বিকথা –
অযঞ্হি লোকনাথো ‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তী’’ত্যাদিনা ৱুত্তানি অট্ঠঙ্গানি সমোধানেত্ৱা দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো পাদমূলে কতমহাভিনীহাৰো সমতিংসপাৰমিযো পূৰেন্তো চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো অনুক্কমেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা ঞাতত্থচৰিযায লোকত্থচৰিযায বুদ্ধত্থচৰিযায চ কোটিং পত্ৱা তুসিতভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতাহি বুদ্ধভাৱায –
‘‘কালো খো তে মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৭) –
আযাচিতমনুস্সূপপত্তিকো তাসং দেৱতানং পটিঞ্ঞং দত্ৱা, কতপঞ্চমহাৱিলোকনো সক্যৰাজকুলে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স গেহে সতো সম্পজানো মাতুকুচ্ছিং ওক্কন্তো দসমাসে সতো সম্পজানো তত্থ ঠত্ৱা, সতো সম্পজানো ততো নিক্খন্তো লুম্বিনীৱনে লদ্ধাভিজাতিকো ৱিৱিধা ধাতিযো আদিং কত্ৱা মহতা পৰিহাৰেন সম্মদেৱ পৰিহৰিযমানো অনুক্কমেন ৱুড্ঢিপ্পত্তো তীসু পাসাদেসু ৱিৱিধনাটকজনপৰিৱুতো দেৱো ৱিয সম্পত্তিং অনুভৱন্তো জিণ্ণব্যাধিমতদস্সনেন জাতসংৱেগো ঞাণস্স পৰিপাকতং গতত্তা, কামেসু আদীনৱং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৱা, ৰাহুলকুমাৰস্স জাতদিৱসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং অস্সৰাজং আৰুয্হ, দেৱতাহি ৱিৱটেন দ্ৱাৰেন অড্ঢৰত্তিকসমযে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা, তেনেৱ ৰত্তাৱসেসেন তীণি ৰজ্জানি অতিক্কমিত্ৱা অনোমানদীতীৰং পত্ৱা ঘটিকাৰমহাব্ৰহ্মুনা আনীতে অৰহত্তদ্ধজে গহেত্ৱা পব্বজিতো, তাৱদেৱ ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰো ৱিয আকপ্পসম্পন্নো হুত্ৱা, পাসাদিকেন ইৰিযাপথেন অনুক্কমেন ৰাজগহং পত্ৱা, তত্থ পিণ্ডায চৰিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতপব্ভাৰে পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা, মাগধৰাজেন ৰজ্জেন নিমন্তিযমানো তং পটিক্খিপিত্ৱা, ভগ্গৱস্সাৰামং গন্ত্ৱা, তস্স সমযং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা ততো আড়াৰুদকানং সমযং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা, তং সব্বং অনলঙ্কৰিত্ৱা অনুক্কমেন উৰুৱেলং গন্ত্ৱা তত্থ ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং কত্ৱা, তায অৰিযধম্মপটিৱেধস্সাভাৱং ঞত্ৱা ‘‘নাযং মগ্গো বোধাযা’’তি ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰন্তো কতিপাহেন বলং গাহেত্ৱা ৱিসাখাপুণ্ণমদিৱসে সুজাতায দিন্নং ৱৰভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা, সুৱণ্ণপাতিং নদিযা পটিসোতং খিপিত্ৱা, ‘‘অজ্জ বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি কতসন্নিট্ঠানো সাযন্হসমযে কাড়েন নাগৰাজেন অভিত্থুতিগুণো বোধিমণ্ডং আৰুয্হ অচলট্ঠানে পাচীনলোকধাতুঅভিমুখো অপৰাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো চতুৰঙ্গসমন্নাগতং ৱীৰিযং অধিট্ঠায, সূৰিযে অনত্থঙ্গতেযেৱ মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা, পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা, পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা, অনুলোমপটিলোমং পচ্চযাকাৰং সম্মসন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা সব্ববুদ্ধেহি অধিগতং অনঞ্ঞসাধাৰণং সম্মাসম্বোধিং অধিগন্ত্ৱা, নিব্বানাৰম্মণায ফলসমাপত্তিযা তত্থেৱ সত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা, তেনেৱ নযেন ইতৰসত্তাহেপি বোধিমণ্ডেযেৱ ৱীতিনামেত্ৱা, ৰাজাযতনমূলে মধুপিণ্ডিকভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা, পুন অজপালনিগ্ৰোধমূলে নিসিন্নো ধম্মতায ধম্মগম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তে নমন্তে মহাব্ৰহ্মুনা আযাচিতো বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো তিক্খিন্দ্ৰিযমুদিন্দ্ৰিযাদিভেদে সত্তে দিস্ৱা মহাব্ৰহ্মুনা ধম্মদেসনায কতপটিঞ্ঞো ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি আৱজ্জেন্তো আড়াৰুদকানং কালঙ্কতভাৱং ঞত্ৱা, ‘‘বহুপকাৰা খো মে পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ, যে মং পধানপহিতত্তং উপট্ঠহিংসু, যংনূনাহং পঞ্চৱগ্গিযানং ভিক্খূনং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (মহাৱ. ১০) চিন্তেত্ৱা, আসাড়্হিপুণ্ণমাযং মহাবোধিতো বাৰাণসিং উদ্দিস্স অট্ঠাৰসযোজনং মগ্গং পটিপন্নো অন্তৰামগ্গে উপকেন আজীৱকেন সদ্ধিং মন্তেত্ৱা, অনুক্কমেন ইসিপতনং পত্ৱা তত্থ পঞ্চৱগ্গিযে সঞ্ঞাপেত্ৱা ‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩; সং. নি. ৫.১০৮১; পটি. ম. ২.৩০) ধম্মচক্কপৱত্তনসুত্তন্তদেসনায অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা অট্ঠাৰসব্ৰহ্মকোটিযো ধম্মামতং পাযেত্ৱা পাটিপদে ভদ্দিযত্থেৰং, পক্খস্স দুতিযাযং ৱপ্পত্থেৰং, পক্খস্স ততিযাযং মহানামত্থেৰং, চতুত্থিযং অস্সজিত্থেৰং, সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা, পঞ্চমিযং পন পক্খস্স অনত্তলক্খণসুত্তন্তদেসনায (মহাৱ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) সব্বেপি অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা ততো পৰং যসদাৰকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাসপুৰিসে, কপ্পাসিকৱনসণ্ডে তিংসমত্তে ভদ্দৱগ্গিযে, গযাসীসে পিট্ঠিপাসাণে সহস্সমত্তে পুৰাণজটিলেতি এৱং মহাজনং অৰিযভূমিং ওতাৰেত্ৱা বিম্বিসাৰপ্পমুখানি একাদসনহুতানি সোতাপত্তিফলে নহুতং সৰণত্তযে পতিট্ঠাপেত্ৱা ৱেড়ুৱনং পটিগ্গহেত্ৱা তত্থ ৱিহৰন্তো অস্সজিত্থেৰস্স ৱাহসা অধিগতপঠমমগ্গে সঞ্চযং আপুচ্ছিত্ৱা, সদ্ধিং পৰিসায অত্তনো সন্তিকং উপগতে সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে অগ্গফলং সচ্ছিকত্ৱা সাৱকপাৰমিযা মত্থকং পত্তে অগ্গসাৱকট্ঠানে ঠপেত্ৱা কাড়ুদাযিত্থেৰস্স অভিযাচনায কপিলৱত্থুং গন্ত্ৱা, মানত্থদ্ধে ঞাতকে যমকপাটিহাৰিযেন দমেত্ৱা, পিতৰং অনাগামিফলে, মহাপজাপতিং সোতাপত্তিফলে পটিট্ঠাপেত্ৱা, নন্দকুমাৰং ৰাহুলকুমাৰঞ্চ পব্বাজেত্ৱা, সত্থা পুনদেৱ ৰাজগহং পচ্চাগচ্ছি.
অথাপৰেন সমযেন সত্থৰি ৱেসালিং উপনিস্সায কূটাগাৰসালাযং ৱিহৰন্তে সুদ্ধোদনমহাৰাজা সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠাৱ অৰহত্তং সচ্ছিকত্ৱা পৰিনিব্বাযি. অথ মহাপজাপতিযা গোতমিযা পব্বজ্জায চিত্তং উপ্পজ্জি, ততো ৰোহিনীনদীতীৰে কলহৱিৱাদসুত্তন্তদেসনায (সু. নি. ৮৬৮ আদযো) পৰিযোসানে নিক্খমিত্ৱা, পব্বজিতানং পঞ্চন্নং কুমাৰসতানং পাদপৰিচাৰিকা একজ্ঝাসযাৱ হুত্ৱা মহাপজাপতিযা সন্তিকং গন্ত্ৱা, সব্বাৱ ‘‘সত্থু সন্তিকে পব্বজিস্সামা’’তি মহাপজাপতিং জেট্ঠিকং কত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্তুকামা অহেসুং. অযঞ্চ মহাপজাপতি পুব্বেপি একৱাৰং সত্থাৰং পব্বজ্জং যাচিত্ৱা নালত্থ, তস্মা কপ্পকং পক্কোসাপেত্ৱা কেসে ছিন্দাপেত্ৱা কাসাযানি অচ্ছাদেত্ৱা সব্বা তা সাকিযানিযো আদায ৱেসালিং গন্ত্ৱা আনন্দত্থেৰেন দসবলং যাচাপেত্ৱা, অট্ঠগৰুধম্মপটিগ্গহণেন পব্বজ্জং উপসম্পদঞ্চ অলত্থ. ইতৰা পন সব্বাপি একতো উপসম্পন্না অহেসুং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পনেতং ৱত্থু তত্থ তত্থ পাড়িযং (চূড়ৱ. ৪০২) আগতমেৱ.
এৱং উপসম্পন্না পন মহাপজাপতি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. অথস্সা সত্থা ধম্মং দেসেসি. সা সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. সেসা চ পঞ্চসতভিক্খুনিযো নন্দকোৱাদপৰিযোসানে (ম. নি. ৩.৩৯৮) অৰহত্তং পাপুণিংসু. এৱং ভিক্খুনিসঙ্ঘে সুপ্পতিট্ঠিতে পুথুভূতে তত্থ তত্থ গামনিগমজনপদৰাজধানীসু কুলিত্থিযো কুলসুণ্হাযো কুলকুমাৰিকাযো বুদ্ধসুবুদ্ধতং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিতঞ্চ সুত্ৱা, সাসনে অভিপ্পসন্না সংসাৰে চ জাতসংৱেগা অত্তনো সামিকে মাতাপিতৰো ঞাতকে চ অনুজানাপেত্ৱা, সাসনে উৰং দত্ৱা পব্বজিংসু. পব্বজিত্ৱা চ সীলাচাৰসম্পন্না সত্থুনো চ তেসং থেৰানঞ্চ সন্তিকে ওৱাদং লভিত্ৱা ঘটেন্তিযো ৱাযমন্তিযো নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং সচ্ছাকংসু. তাহি উদানাদিৱসেন তত্থ তত্থ ভাসিতা গাথা পচ্ছা সঙ্গীতিকাৰকেহি একজ্ঝং কত্ৱা এককনিপাতাদিৱসেন সঙ্গীতিং আৰোপযিংসু ‘‘ইমা থেৰীগাথা নামা’’তি. তাসং নিপাতাদিৱিভাগো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. তত্থ নিপাতেসু এককনিপাতো আদি. তত্থপি –
১. ‘‘সুখং সুপাহি থেৰিকে, কত্ৱা চোড়েন পাৰুতা;
উপসন্তো হি তে ৰাগো, সুক্খডাকংৱ কুম্ভিয’’ন্তি. –
অযং গাথা আদি. তস্সা কা উপ্পত্তি? অতীতে কিৰ অঞ্ঞতৰা কুলধীতা কোণাগমনস্স ভগৱতো কালে সাসনে অভিপ্পসন্না হুত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেত্ৱা দুতিযদিৱসে সাখামণ্ডপং কাৰেত্ৱা ৱালিকং অত্থৰিত্ৱা উপৰি ৱিতানং বন্ধিত্ৱা গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজং কত্ৱা সত্থু কালং আৰোচাপেসি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. সা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পৰিৱিসিত্ৱা, ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং তিচীৱৰেন অচ্ছাদেসি. তস্সা ভগৱা অনুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সা যাৱতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৱা আযুপৰিযোসানে দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং সুগতীসু এৱ সংসৰন্তী কস্সপস্স ভগৱতো কালে গহপতিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা, সংসাৰে জাতসংৱেগা সাসনে পব্বজিত্ৱা উপসম্পজ্জিত্ৱা ৱীসতিৱস্সহস্সানি ভিক্খুনিসীলং পূৰেত্ৱা, পুথুজ্জনকালকিৰিযং কত্ৱা, সগ্গে নিব্বত্তা একং বুদ্ধন্তৰং সগ্গসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৱেসালিযং খত্তিযমহাসালকুলে নিব্বত্তি. তং থিৰসন্তসৰীৰতায থেৰিকাতি ৱোহৰিংসু. সা ৱযপ্পত্তা কুলপ্পদেসাদিনা সমানজাতিকস্স খত্তিযকুমাৰস্স মাতাপিতূহি দিন্না পতিদেৱতা হুত্ৱা ৱসন্তী সত্থু ৱেসালিগমনে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধা উপাসিকা হুত্ৱা, অপৰভাগে মহাপজাপতিগোতমীথেৰিযা সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পব্বজ্জায ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘অহং পব্বজিস্সামী’’তি সামিকস্সাৰোচেসি. সামিকো নানুজানাতি. সা পন কতাধিকাৰতায যথাসুতং ধম্মং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৰূপাৰূপধম্মে পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনং অনুযুত্তা ৱিহৰতি.
অথেকদিৱসং মহানসে ব্যঞ্জনে পচ্চমানে মহতী অগ্গিজালা উট্ঠহি. সা অগ্গিজালা সকলভাজনং তটতটাযন্তং ঝাযতি. সা তং দিস্ৱা তদেৱাৰম্মণং কত্ৱা সুট্ঠুতৰং অনিচ্চতং উপট্ঠহন্তং উপধাৰেত্ৱা ততো তত্থ দুক্খানিচ্চানত্ততঞ্চ আৰোপেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনুক্কমেন উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অনাগামিফলে পতিট্ঠহি. সা ততো পট্ঠায আভৰণং ৱা অলঙ্কাৰং ৱা ন ধাৰেতি. সা সামিকেন ‘‘কস্মা ত্ৱং, ভদ্দে, ইদানি পুব্বে ৱিয আভৰণং ৱা অলঙ্কাৰং ৱা ন ধাৰেসী’’তি ৱুত্তা অত্তনো গিহিভাৱে অভব্বভাৱং আৰোচেত্ৱা পব্বজ্জং অনুজানাপেসি. সো ৱিসাখো উপাসকো ৱিয ধম্মদিন্নং মহতা পৰিহাৰেন মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকং নেত্ৱা ‘‘ইমং, অয্যে, পব্বাজেথা’’তি আহ. অথ মহাপজাপতিগোতমী তং পব্বাজেত্ৱা উপসম্পাদেত্ৱা ৱিহাৰং নেত্ৱা সত্থাৰং দস্সেসি. সত্থাপিস্সা পকতিযা দিট্ঠাৰম্মণমেৱ ৱিভাৱেন্তো ‘‘সুখং সুপাহী’’তি গাথমাহ.
তত্থ সুখন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো. সুপাহীতি আণত্তিৱচনং. থেৰিকেতি আমন্তনৱচনং. কত্ৱা চোড়েন পাৰুতাতি অপ্পিচ্ছতায নিযোজনং. উপসন্তো হি তে ৰাগোতি পটিপত্তিকিত্তনং. সুক্খডাকংৱাতি উপসমেতব্বস্স কিলেসস্স অসাৰভাৱনিদস্সনং. কুম্ভিযন্তি তদাধাৰস্স অনিচ্চতুচ্ছাদিভাৱনিদস্সনং.
সুখন্তি চেতং ইট্ঠাধিৱচনং. সুখেন নিদুক্খা হুত্ৱাতি অত্থো. সুপাহীতি নিপজ্জনিদস্সনঞ্চেতং চতুন্নং ইৰিযাপথানং, তস্মা চত্তাৰোপি ইৰিযাপথে সুখেনেৱ কপ্পেহি সুখং ৱিহৰাতি অত্থো. থেৰিকেতি ইদং যদিপি তস্সা নামকিত্তনং, পচুৰেন অন্ৱত্থসঞ্ঞাভাৱতো পন থিৰে সাসনে থিৰভাৱপ্পত্তে, থিৰেহি সীলাদিধম্মেহি সমন্নাগতেতি অত্থো. কত্ৱা চোড়েন পাৰুতাতি পংসুকূলচোড়েহি চীৱৰং কত্ৱা অচ্ছাদিতসৰীৰা তং নিৱত্থা চেৱ পাৰুতা চ. উপসন্তো হি তে ৰাগোতি হি-সদ্দো হেত্ৱত্থো. যস্মা তৱ সন্তানে উপ্পজ্জনককামৰাগো উপসন্তো অনাগামিমগ্গঞাণগ্গিনা দড্ঢো, ইদানি তদৱসেসং ৰাগং অগ্গমগ্গঞাণগ্গিনা দহেত্ৱা সুখং সুপাহীতি অধিপ্পাযো. সুক্খডাকংৱ কুম্ভিযন্তি যথা তং পক্কে ভাজনে অপ্পকং ডাকব্যঞ্জনং মহতিযা অগ্গিজালায পচ্চমানং ঝাযিত্ৱা সুস্সন্তং ৱূপসম্মতি, যথা ৱা উদকমিস্সে ডাকব্যঞ্জনে উদ্ধনং আৰোপেত্ৱা পচ্চমানে উদকে ৱিজ্জমানে তং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাযতি, উদকে পন ছিন্নে উপসন্তমেৱ হোতি, এৱং তৱ সন্তানে কামৰাগো উপসন্তো, ইতৰম্পি ৱূপসমেত্ৱা সুখং সুপাহীতি.
থেৰী ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকং গতত্তা সত্থু দেসনাৱিলাসেন চ গাথাপৰিযোসানে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.১.২৬-৩০).
‘‘কোণাগমনবুদ্ধস্স, মণ্ডপো কাৰিতো মযা;
ধুৱং তিচীৱৰংদাসিং, বুদ্ধস্স লোকবন্ধুনো.
‘‘যং যং জনপদং যামি, নিগমে ৰাজধানিযো;
সব্বত্থ পূজিতো হোমি, পুঞ্ঞকম্মস্সিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
নাগীৱ বন্ধনং ছেত্ৱা, ৱিহৰামি অনাসৱা.
‘‘স্ৱাগতং ৱত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;
তিস্সো ৱিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৱিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;
ছড়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা থেৰী উদানেন্তী তমেৱ গাথং অভাসি, তেনাযং গাথা তস্সা থেৰিযা গাথা অহোসি. তত্থ থেৰিযা ৱুত্তগাথায অনৱসেসো ৰাগো পৰিগ্গহিতো অগ্গমগ্গেন তস্স ৱূপসমস্স অধিপ্পেতত্তা. ৰাগৱূপসমেনেৱ চেত্থ সব্বেসম্পি কিলেসানং ৱূপসমো ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং তদেকট্ঠতায সব্বেসং কিলেসধম্মানং ৱূপসমসিদ্ধিতো. তথা হি ৱুচ্চতি –
‘‘উদ্ধচ্চৱিচিকিচ্ছাহি, যো মোহো সহজো মতো;
পহানেকট্ঠভাৱেন, ৰাগেন সৰণো হি সো’’তি.
যথা চেত্থ সব্বেসং সংকিলেসানং ৱূপসমো ৱুত্তো, এৱং সব্বত্থাপি তেসং ৱূপসমো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বং. পুব্বভাগে তদঙ্গৱসেন, সমথৱিপস্সনাক্খণে ৱিক্খম্ভনৱসেন, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন, ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন ৱূপসমসিদ্ধিতো. তেন চতুব্বিধস্সাপি পহানস্স সিদ্ধি ৱেদিতব্বা. তত্থ তদঙ্গপ্পহানেন সীলসম্পদাসিদ্ধি, ৱিক্খম্ভনপহানেন সমাধিসম্পদাসিদ্ধি, ইতৰেহি পঞ্ঞাসম্পদাসিদ্ধি দস্সিতা হোতি পহানাভিসমযোপসিজ্ঝনতো. যথা ভাৱনাভিসমযং সাধেতি তস্মিং অসতি তদভাৱতো, তথা সচ্ছিকিৰিযাভিসমযং পৰিঞ্ঞাভিসমযঞ্চ সাধেতি এৱাতি. চতুৰাভিসমযসিদ্ধিযা তিস্সো সিক্খা, পটিপত্তিযা তিৱিধকল্যাণতা, সত্তৱিসুদ্ধিযো চ পৰিপুণ্ণা ইমায গাথায পকাসিতা হোন্তীতি ৱেদিতব্বং. অঞ্ঞতৰাথেৰী অপঞ্ঞাতা নামগোত্তাদিৱসেন অপাকটা, একা থেৰী লক্খণসম্পন্না ভিক্খুনী ইমং গাথং অভাসীতি অধিপ্পাযো.
অঞ্ঞতৰাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. মুত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
২. ‘‘মুত্তে মুচ্চস্সু যোগেহি, চন্দো ৰাহুগ্গহা ইৱ;
ৱিপ্পমুত্তেন চিত্তেন, অনণা ভুঞ্জ পিণ্ডক’’ন্তি. –
অযং মুত্তায নাম সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা একদিৱসং সত্থাৰং ৰথিযং গচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পীতিৱেগেন সত্থু পাদমূলে অৱকুজ্জা নিপজ্জি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা অপৰাপৰং সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তি, মুত্তাতিস্সা নামং অহোসি. সা উপনিস্সযসম্পন্নতায ৱীসতিৱস্সকালে মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে পব্বজিত্ৱা সিক্খমানাৱ হুত্ৱা কম্মট্ঠানং কথাপেত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোতি. সা একদিৱসং ভত্তকিচ্চং কত্ৱা পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা থেৰীনং ভিক্খুনীনং ৱত্তং দস্সেত্ৱা দিৱাট্ঠানং গন্ত্ৱা ৰহো নিসিন্না ৱিপস্সনায মনসিকাৰং আৰভি. সত্থা সুৰভিগন্ধকুটিযা নিসিন্নোৱ ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তস্সা পুৰতো নিসিন্নো ৱিয অত্তানং দস্সেত্ৱা ‘‘মুত্তে মুচ্চস্সু যোগেহী’’তি ইমং গাথমাহ.
তত্থ মুত্তেতি তস্সা আলপনং. মুচ্চস্সু যোগেহীতি মগ্গপটিপাটিযা কামযোগাদীহি চতূহি যোগেহি মুচ্চ, তেহি ৱিমুত্তচিত্তা হোহি. যথা কিং? চন্দো ৰাহুগ্গহা ইৱাতি ৰাহুসঙ্খাতো গহতো চন্দো ৱিয উপক্কিলেসতো মুচ্চস্সু. ৱিপ্পমুত্তেন চিত্তেনাতি অৰিযমগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা সুট্ঠু ৱিমুত্তেন চিত্তেন, ইত্থং ভূতলক্খণে চেতং কৰণৱচনং. অনণা ভুঞ্জ পিণ্ডকন্তি কিলেসইণং পহায অনণা হুত্ৱা ৰট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জেয্যাসি. যো হি কিলেসে অপ্পহায সত্থাৰা অনুঞ্ঞাতপচ্চযে পৰিভুঞ্জতি, সো সাণো পৰিভুঞ্জতি নাম. যথাহ আযস্মা বাকুলো – ‘‘সত্তাহমেৱ খো অহং, আৱুসো, সাণো ৰট্ঠপিণ্ডং ভুঞ্জি’’ন্তি (ম. নি. ৩.২১১). তস্মা সাসনে পব্বজিতেন কামচ্ছন্দাদিইণং পহানায অনণেন হুত্ৱা সদ্ধাদেয্যং পৰিভুঞ্জিতব্বং. পিণ্ডকন্তি দেসনাসীসমেৱ, চত্তাৰোপি পচ্চযেতি অত্থো. অভিণ্হং ওৱদতীতি অৰিযমগ্গপ্পত্তিযা উপক্কিলেসে ৱিসোধেন্তো বহুসো ওৱাদং দেতি.
সা তস্মিং ওৱাদে ঠত্ৱা নচিৰস্সেৱ অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.১.৩১-৩৬) –
‘‘ৱিপস্সিস্স ভগৱতো, লোকজেট্ঠস্স তাদিনো;
ৰথিযং পটিপন্নস্স, তাৰযন্তস্স পাণিনো.
‘‘ঘৰতো নিক্খমিত্ৱান, অৱকুজ্জা নিপজ্জহং;
অনুকম্পকো লোকনাথো, সিৰসি অক্কমী মম.
‘‘অক্কমিত্ৱান সিৰসি, অগমা লোকনাযকো;
তেন চিত্তপ্পসাদেন, তুসিতং অগমাসহং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সা তমেৱ গাথং উদানেসি. পৰিপুণ্ণসিক্খা উপসম্পজ্জিত্ৱা অপৰভাগে পৰিনিব্বানকালেপি তমেৱ গাথং পচ্চভাসীতি.
মুত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পুণ্ণাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
পুণ্ণে পূৰস্সু ধম্মেহীতি পুণ্ণায নাম সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনন্তী বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে চন্দভাগায নদিযা তীৰে কিন্নৰযোনিযং নিব্বত্তা. একদিৱসং তত্থ অঞ্ঞতৰং পচ্চেকবুদ্ধং দিস্ৱা পসন্নমানসা নড়মালায তং পূজেত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠাসি. সা তেন পুঞ্ঞকম্মেন সুগতীসুযেৱ সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তি. পুণ্ণাতিস্সা নামং অহোসি. সা উপনিস্সযসম্পন্নতায ৱীসতিৱস্সানি ৱসমানা মহাপজাপতিগোতমিযা সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধা পব্বজিত্ৱা সিক্খমানা এৱ হুত্ৱা ৱিপস্সনং আৰভি. সত্থা তস্সা গন্ধকুটিযং নিসিন্নো এৱ ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা –
৩. ‘‘পুণ্ণে পূৰস্সু ধম্মেহি, চন্দো পন্নৰসেৰিৱ;
পৰিপুণ্ণায পঞ্ঞায, তমোখন্ধং পদালযা’’তি. – ইমং গাথমাহ;
তত্থ পুণ্ণেতি তস্সা আলপনং. পূৰস্সু ধম্মেহীতি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মেহি পৰিপুণ্ণা হোহি. চন্দো পন্নৰসেৰিৱাতি ৰ-কাৰো পদসন্ধিকৰো. পন্নৰসে পুণ্ণমাসিযং সব্বাহি কলাহি পৰিপুণ্ণো চন্দো ৱিয. পৰিপুণ্ণায পঞ্ঞাযাতি সোড়সন্নং কিচ্চানং পাৰিপূৰিযা পৰিপুণ্ণায অৰহত্তমগ্গপঞ্ঞায. তমোখন্ধং পদালযাতি মোহক্খন্ধং অনৱসেসতো ভিন্দ সমুচ্ছিন্দ. মোহক্খন্ধপদালনেন সহেৱ সব্বেপি কিলেসা পদালিতা হোন্তীতি.
সা তং গাথং সুত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.১.৩৭-৪৫) –
‘‘চন্দভাগানদীতীৰে, অহোসিং কিন্নৰী তদা;
অদ্দসং ৱিৰজং বুদ্ধং, সযম্ভুং অপৰাজিতং.
‘‘পসন্নচিত্তা সুমনা, ৱেদজাতা কতঞ্জলী;
নড়মালং গহেত্ৱান, সযম্ভুং অভিপূজযিং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৱা কিন্নৰীদেহং, অগচ্ছিং তিদসং গতিং.
‘‘ছত্তিংসদেৱৰাজূনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;
দসন্নং চক্কৱত্তীনং, মহেসিত্তমকাৰযিং;
সংৱেজেত্ৱান মে চিত্তং, পব্বজিং অনগাৰিযং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৱা সব্বে সমূহতা;
সব্বাসৱপৰিক্খীণা, নত্থি দানি পুনব্ভৱো.
‘‘চতুন্নৱুতিতো কপ্পে, যং পুপ্ফমভিপূজযিং;
দুগ্গতিং নাভিজানামি, পুপ্ফপূজাযিদং ফলং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা সা থেৰী তমেৱ গাথং উদানেসি. অযমেৱ চস্সা অঞ্ঞাব্যাকৰণগাথা অহোসীতি.
পুণ্ণাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. তিস্সাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
তিস্সে সিক্খস্সু সিক্খাযাতি তিস্সায সিক্খমানায গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৱা সম্ভতকুসলপচ্চযা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কপিলৱত্থুস্মিং সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তা বোধিসত্তস্স ওৰোধভূতা পচ্ছা মহাপজাপতিগোতমিযা সদ্ধিং নিক্খমিত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোতি. তস্সা সত্থা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা –
৪. ‘‘তিস্সে সিক্খস্সু সিক্খায, মা তং যোগা উপচ্চগুং;
সব্বযোগৱিসংযুত্তা, চৰ লোকে অনাসৱা’’তি. – গাথং অভাসি;
তত্থ তিস্সেতি তস্সা আলপনং. সিক্খস্সু সিক্খাযাতি অধিসীলসিক্খাদিকায তিৱিধায সিক্খায সিক্খ, মগ্গসম্পযুত্তা তিস্সো সিক্খাযো সম্পাদেহীতি অত্থো. ইদানি তাসং সম্পাদনে কাৰণমাহ ‘‘মা তং যোগা উপচ্চগু’’ন্তি মনুস্সত্তং, ইন্দ্ৰিযাৱেকল্লং, বুদ্ধুপ্পাদো, সদ্ধাপটিলাভোতি ইমে যোগা সমযা দুল্লভক্খণা তং মা অতিক্কমুং. কামযোগাদযো এৱ ৱা চত্তাৰো যোগা তং মা উপচ্চগুং মা অভিভৱেয্যুং. সব্বযোগৱিসংযুত্তাতি সব্বেহি কামযোগাদীহি যোগেহি ৱিমুত্তা ততো এৱ অনাসৱা হুত্ৱা লোকে চৰ, দিট্ঠসুখৱিহাৰেন ৱিহৰাহীতি অত্থো.
সা তং গাথং সুত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণীতি আদিনযো হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
তিস্সাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-১০. তিস্সাদিথেৰীগাথাৱণ্ণনা
তিস্সে যুঞ্জস্সু ধম্মেহীতি তিস্সায থেৰিযা গাথা. তস্সা ৱত্থু তিস্সাসিক্খমানায ৱত্থুসদিসং. অযং পন থেৰী হুত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. যথা চ অযং, এৱং ইতো পৰং ধীৰা, ৱীৰা, মিত্তা, ভদ্ৰা, উপসমাতি পঞ্চন্নং থেৰীনং ৱত্থু একসদিসমেৱ. সব্বাপি ইমা কপিলৱত্থুৱাসিনিযো বোধিসত্তস্স ওৰোধভূতা মহাপজাপতিগোতমিযা সদ্ধিং নিক্খন্তা ওভাসগাথায চ অৰহত্তং পত্তা ঠপেত্ৱা সত্তমিং. সা পন ওভাসগাথায ৱিনা পগেৱ সত্থু সন্তিকে লদ্ধং ওৱাদং নিস্সায ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিত্ৱা উদানৱসেন ‘‘ৱীৰা ৱীৰেহী’’তি গাথং অভাসি. ইতৰাপি অৰহত্তং পত্ৱা –
৫. ‘‘তিস্সে যুঞ্জস্সু ধম্মেহি, খণো তং মা উপচ্চগা;
খণাতীতা হি সোচন্তি, নিৰযম্হি সমপ্পিতা.
৬. ‘‘ধীৰে নিৰোধং ফুসেহি, সঞ্ঞাৱূপসমং সুখং;
আৰাধযাহি নিব্বানং, যোগক্খেমমনুত্তৰং.
৭. ‘‘ৱীৰা ৱীৰেহি ধম্মেহি, ভিক্খুনী ভাৱিতিন্দ্ৰিযা;
ধাৰেতি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহনং.
৮. ‘‘সদ্ধায পব্বজিত্ৱান, মিত্তে মিত্তৰতা ভৱ;
ভাৱেহি কুসলে ধম্মে, যোগক্খেমস্স পত্তিযা.
৯. ‘‘সদ্ধায পব্বজিত্ৱান, ভদ্ৰে ভদ্ৰৰতা ভৱ;
ভাৱেহি কুসলে ধম্মে, যোগক্খেমমনুত্তৰং.
১০. ‘‘উপসমে তৰে ওঘং, মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰং;
ধাৰেহি অন্তিমং দেহং, জেত্ৱা মাৰং সৱাহন’’ন্তি. – গাথাযো অভাসিংসু;
তত্থ যুঞ্জস্সু ধম্মেহীতি সমথৱিপস্সনাধম্মেহি অৰিযেহি বোধিপক্খিযধম্মেহি চ যুঞ্জ যোগং কৰোহি. খণো তং মা উপচ্চগাতি যো এৱং যোগভাৱনং ন কৰোতি, তং পুগ্গলং পতিৰূপদেসে উপ্পত্তিক্খণো, ছন্নং আযতনানং অৱেকল্লক্খণো, বুদ্ধুপ্পাদক্খণো, সদ্ধায পটিলদ্ধক্খণো, সব্বোপি অযং খণো অতিক্কমতি নাম. সো খণো তং মা অতিক্কমি. খণাতীতাতি যে হি খণং অতীতা, যে চ পুগ্গলে সো খণো অভীতো, তে নিৰযম্হি সমপ্পিতা হুত্ৱা সোচন্তি, তত্থ নিব্বত্তিত্ৱা মহাদুক্খং পচ্চনুভৱন্তীতি অত্থো.
নিৰোধং ফুসেহীতি কিলেসনিৰোধং ফুস্স পটিলভ. সঞ্ঞাৱূপসমং সুখং, আৰাধযাহি নিব্বানন্তি কামসঞ্ঞাদীনং পাপসঞ্ঞানং উপসমনিমিত্তং অচ্চন্তসুখং নিব্বানং আৰাধেহি.
ৱীৰা ৱীৰেহি ধম্মেহীতি ৱীৰিযপধানতায ৱীৰেহি তেজুস্সদেহি অৰিযমগ্গধম্মেহি ভাৱিতিন্দ্ৰিযা ৱড্ঢিতসদ্ধাদিইন্দ্ৰিযা ৱীৰা ভিক্খুনী ৱত্থুকামেহি সৱাহনং কিলেসমাৰং জিনিত্ৱা আযতিং পুনব্ভৱাভাৱতো অন্তিমং দেহং ধাৰেতীতি থেৰী অঞ্ঞং ৱিয কত্ৱা অত্তানং দস্সেতি.
মিত্তেতি তং আলপতি. মিত্তৰতাতি কল্যাণমিত্তেসু অভিৰতা. তত্থ সক্কাৰসম্মানকৰণতা হোহি. ভাৱেহি কুসলে ধম্মেতি অৰিযমগ্গধম্মে ৱড্ঢেহি. যোগক্খেমস্সাতি অৰহত্তস্স নিব্বানস্স চ পত্তিযা অধিগমায.
ভদ্ৰেতি তং আলপতি. ভদ্ৰৰতাতি ভদ্ৰেসু সীলাদিধম্মেসু ৰতা অভিৰতা হোহি. যোগক্খেমমনুত্তৰন্তি চতূহি যোগেহি খেমং অনুপদ্দৱং অনুত্তৰং নিব্বানং, তস্স পত্তিযা কুসলে বোধিপক্খিযধম্মে ভাৱেহীতি অত্থো.
উপসমেতি তং আলপতি. তৰে ওঘং মচ্চুধেয্যং সুদুত্তৰন্তি মচ্চু এত্থ ধীযতীতি মচ্চুধেয্যং, অনুপচিতকুসলসম্ভাৰেহি সুট্ঠু দুত্তৰন্তি সুদুত্তৰং, সংসাৰমহোঘং তৰে অৰিযমগ্গনাৱায তৰেয্যাসি. ধাৰেহি অন্তিমং দেহন্তি তস্স তৰণেনেৱ অন্তিমদেহধৰা হোহীতি অত্থো.
তিস্সাদিথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতা পঠমৱগ্গৱণ্ণনা.
১১. মুত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হীতিআদিকা মুত্তাথেৰিযা গাথা. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা তত্থ তত্থ ভৱে কুসলং উপচিনিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে কোসলজনপদে ওঘাতকস্স নাম দলিদ্দব্ৰাহ্মণস্স ধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তি, তং ৱযপ্পত্তকালে মাতাপিতৰো একস্স খুজ্জব্ৰাহ্মণস্স অদংসু. সা তেন ঘৰাৱাসং অৰোচন্তী তং অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোতি. তস্সা বহিদ্ধাৰম্মণেসু চিত্তং ৱিধাৱতি, সা তং নিগ্গণ্হন্তী ‘‘সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হী’’তি গাথং ৱদন্তীযেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে –
‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;
পাণিনে অনুগণ্হন্তো, পিণ্ডায পাৱিসী পুৰং.
‘‘তস্স আগচ্ছতো সত্থু, সব্বে নগৰৱাসিনো;
হট্ঠতুট্ঠা সমাগন্ত্ৱা, ৱালিকা আকিৰিংসু তে.
‘‘ৱীথিসম্মজ্জনং কত্ৱা, কদলিপুণ্ণকদ্ধজে;
ধূমং চুণ্ণঞ্চ মাসঞ্চ, সক্কাৰং কচ্চ সত্থুনো.
‘‘মণ্ডপং পটিযাদেত্ৱা, নিমন্তেত্ৱা ৱিনাযকং;
মহাদানং দদিত্ৱান, সম্বোধিং অভিপত্থযি.
‘‘পদুমুত্তৰো মহাৱীৰো, হাৰকো সব্বপাণিনং;
অনুমোদনিযং কত্ৱা, ব্যাকাসি অগ্গপুগ্গলো.
‘‘সতসহস্সে অতিক্কন্তে, কপ্পো হেস্সতি ভদ্দকো;
ভৱাভৱে সুখং লদ্ধা, পাপুণিস্সসি বোধিযং.
‘‘হত্থকম্মঞ্চ যে কেচি, কতাৱী নৰনাৰিযো;
অনাগতম্হি অদ্ধানে, সব্বা হেস্সন্তি সম্মুখা.
‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, চেতনাপণিধীহি চ;
উপ্পন্নদেৱভৱনে, তুয্হং তা পৰিচাৰিকা.
‘‘দিব্বং সুখমসঙ্খ্যেয্যং, মানুসঞ্চ অসঙ্খিযং;
অনুভোন্তি চিৰং কালং, সংসৰিম্হ ভৱাভৱে.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, যং কম্মমকৰিং তদা;
সুখুমালা মনুস্সেসু, অথো দেৱপুৰেসু চ.
‘‘ৰূপং ভোগং যসং আযুং, অথো কিত্তিসুখং পিযং;
লভামি সততং সব্বং, সুকতং কম্মসম্পদং.
‘‘পচ্ছিমে ভৱে সম্পত্তে, জাতাহং ব্ৰাহ্মণে কুলে;
সুখুমালহত্থপাদা, ৰমণিযে নিৱেসনে.
‘‘সব্বকালম্পি পথৱী, ন পস্সামনলঙ্কতং;
চিক্খল্লভূমিং অসুচিং, ন পস্সামি কুদাচনং.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং…পে… কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অৰহত্তং পন পত্ৱা উদানেন্তী –
১১. ‘‘সুমুত্তা সাধুমুত্তাম্হি, তীহি খুজ্জেহি মুত্তিযা;
উদুক্খলেন মুসলেন, পতিনা খুজ্জকেন চ;
মুত্তাম্হি জাতিমৰণা, ভৱনেত্তি সমূহতা’’তি. – ইমং গাথং অভাসি;
তত্থ সুমুত্তাতি সুট্ঠু মুত্তা. সাধুমুত্তাম্হীতি সাধু সম্মদেৱ মুত্তা অম্হি. কুতো পন সুমুত্তা সাধুমুত্তাতি আহ ‘‘তীহি খুজ্জেহি মুত্তিযা’’তি, তীহি ৱঙ্ককেহি পৰিমুত্তিযাতি অত্থো. ইদানি তানি সৰূপতো দস্সেন্তী ‘‘উদুক্খলেন মুসলেন, পতিনা খুজ্জকেন চা’’তি আহ. উদুক্খলে হি ধঞ্ঞং পক্খিপন্তিযা পৰিৱত্তেন্তিযা মুসলেন কোট্টেন্তিযা চ পিট্ঠি ওনামেতব্বা হোতীতি খুজ্জকৰণহেতুতায তদুভযং ‘‘খুজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. সামিকো পনস্সা খুজ্জো এৱ. ইদানি যস্সা মুত্তিযা নিদস্সনৱসেন তীহি খুজ্জেহি মুত্তি ৱুত্তা. তমেৱ দস্সেন্তী ‘‘মুত্তাম্হি জাতিমৰণা’’তি ৱত্ৱা তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ভৱনেত্তি সমূহতা’’তি. তস্সত্থো – ন কেৱলমহং তীহি খুজ্জেহি এৱ মুত্তা, অথ খো সব্বস্মা জাতিমৰণাপি, যস্মা সব্বস্সাপি ভৱস্স নেত্তি নাযিকা তণ্হা অগ্গমগ্গেন মযা সমুগ্ঘাটিতাতি.
মুত্তাথেৰীগাথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. ধম্মদিন্নাথেৰীগাথাৱণ্ণনা
ছন্দজাতা অৱসাযীতি ধম্মদিন্নাথেৰিযা গাথা. সা কিৰ পদুমুত্তৰবুদ্ধকালে হংসৱতীনগৰে পৰাধীনৱুত্তিকা হুত্ৱা জীৱন্তী নিৰোধতো ৱুট্ঠিতস্স অগ্গসাৱকস্স পূজাসক্কাৰপুব্বকং দানং দত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তা. ততো চৱিত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ফুস্সস্স ভগৱতো কালে সত্থু ৱেমাতিকভাতিকানং কম্মিকস্স গেহে ৱসমানা দানং পটিচ্চ ‘‘একং দেহী’’তি সামিকেন ৱুত্তে দ্ৱে দেন্তী, বহুং পুঞ্ঞং কত্ৱা কস্সপবুদ্ধকালে কিকিস্স কাসিকৰঞ্ঞো গেহে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা সত্তন্নং ভগিনীনং অব্ভন্তৰা হুত্ৱা ৱীসতিৱস্সসহস্সানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিত্ৱা একং বুদ্ধন্তৰং দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তী ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজগহে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তা ৱিসাখস্স সেট্ঠিনো গেহং গতা.
অথেকদিৱসং ৱিসাখো সেট্ঠি সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা অনাগামী হুত্ৱা ঘৰং গন্ত্ৱা পাসাদং অভিৰুহন্তো সোপানমত্থকে ঠিতায ধম্মদিন্নায পসাৰিতহত্থং অনালম্বিত্ৱাৱ পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা ভুঞ্জমানোপি তুণ্হীভূতোৱ ভুঞ্জি. ধম্মদিন্না তং উপধাৰেত্ৱা, ‘‘অয্যপুত্ত, কস্মা ত্ৱং অজ্জ মম হত্থং নালম্বি, ভুঞ্জমানোপি ন কিঞ্চি কথেসি, অত্থি নু খো কোচি ময্হং দোসো’’তি আহ. ৱিসাখো ‘‘ধম্মদিন্নে, ন তে দোসো অত্থি, অহং পন অজ্জ পট্ঠায ইত্থিসৰীৰং ফুসিতুং আহাৰে চ লোলভাৱং কাতুং অনৰহো, তাদিসো মযা ধম্মো পটিৱিদ্ধো. ত্ৱং পন সচে ইচ্ছসি, ইমস্মিংযেৱ গেহে ৱস. নো চে ইচ্ছসি, যত্তকেন ধনেন তে অত্থো, তত্তকং গহেত্ৱা কুলঘৰং গচ্ছাহী’’তি আহ. ‘‘নাহং, অয্যপুত্ত, তযা ৱন্তৱমনং আচমিস্সামি, পব্বজ্জং মে অনুজানাহী’’তি. ৱিসাখো ‘‘সাধু, ধম্মদিন্নে’’তি তং সুৱণ্ণসিৱিকায ভিক্খুনিউপস্সযং পেসেসি. সা পব্বজিত্ৱা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসিত্ৱা ৱিৱেকৱাসং ৱসিতুকামা আচৰিযুপজ্ঝাযানং সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘অয্যা, আকিণ্ণট্ঠানে ময্হং চিত্তং ন ৰমতি, গামকাৱাসং গচ্ছামী’’তি আহ. ভিক্খুনিযো তং গামকাৱাসং নযিংসু. সা তত্থ ৱসন্তী অতীতে মদ্দিতসঙ্খাৰতায ন চিৰস্সেৱ সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং অপদানে (অপ. থেৰী ২.৩.৯৫-১৩০) –
‘‘পদুমুত্তৰো নাম জিনো, সব্বধম্মান পাৰগূ;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘তদাহং হংসৱতিযং, কুলে অঞ্ঞতৰে অহুং;
পৰকম্মকাৰী আসিং, নিপকা সীলসংৱুতা.
‘‘পদুমুত্তৰবুদ্ধস্স, সুজাতো অগ্গসাৱকো;
ৱিহাৰা অভিনিক্খম্ম, পিণ্ডপাতায গচ্ছতি.
‘‘ঘটং গহেত্ৱা গচ্ছন্তী, তদা উদকহাৰিকা;
তং দিস্ৱা অদদং পূপং, পসন্না সেহি পাণিভি.
‘‘পটিগ্গহেত্ৱা তত্থেৱ, নিসিন্নো পৰিভুঞ্জি সো;
ততো নেত্ৱান তং গেহং, অদাসিং তস্স ভোজনং.
‘‘ততো মে অয্যকো তুট্ঠো, অকৰী সুণিসং সকং;
সস্সুযা সহ গন্ত্ৱান, সম্বুদ্ধং অভিৱাদযিং.
‘‘তদা সো ধম্মকথিকং, ভিক্খুনিং পৰিকিত্তযং;
ঠপেসি এতদগ্গম্হি, তং সুত্ৱা মুদিতা অহং.
‘‘নিমন্তযিত্ৱা সুগতং, সসঙ্ঘং লোকনাযকং;