১. খেত্তূপমপেতৱত্থুৱণ্ণনা

তং পনেতং ৱত্থুং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰন্তো ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে অঞ্ঞতৰং সেট্ঠিপুত্তপেতং আৰব্ভ কথেসি. ৰাজগহে কিৰ অঞ্ঞতৰো অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো পহূতৱিত্তূপকৰণো অনেককোটিধনসন্নিচযো সেট্ঠি অহোসি. তস্স মহাধনসম্পন্নতায ‘‘মহাধনসেট্ঠি’’ত্ৱেৱ সমঞ্ঞা অহোসি. একোৱ পুত্তো অহোসি, পিযো মনাপো. তস্মিং ৱিঞ্ঞুতং পত্তে মাতাপিতৰো এৱং চিন্তেসুং – ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দিৱসে দিৱসে সহস্সং সহস্সং পৰিব্বযং কৰোন্তস্স ৱস্সসতেনাপি অযং ধনসন্নিচযো পৰিক্খযং ন গমিস্সতি, কিং ইমস্স সিপ্পুগ্গহণপৰিস্সমেন, অকিলন্তকাযচিত্তো যথাসুখং ভোগে পৰিভুঞ্জতূ’’তি সিপ্পং ন সিক্খাপেসুং. ৱযপ্পত্তে পন কুলৰূপযোব্বনৱিলাসসম্পন্নং কামাভিমুখং ধম্মসঞ্ঞাৱিমুখং কঞ্ঞং আনেসুং. সো তায সদ্ধিং অভিৰমন্তো ধম্মে চিত্তমত্তম্পি অনুপ্পাদেত্ৱা, সমণব্ৰাহ্মণগুৰুজনেসু অনাদৰো হুত্ৱা, ধুত্তজনপৰিৱুতো ৰজ্জমানো পঞ্চকামগুণে ৰতো গিদ্ধো মোহেন অন্ধো হুত্ৱা কালং ৱীতিনামেত্ৱা, মাতাপিতূসু কালকতেসু নটনাটকগাযকাদীনং যথিচ্ছিতং দেন্তো ধনং ৱিনাসেত্ৱা নচিৰস্সেৱ পাৰিজুঞ্ঞপ্পত্তো হুত্ৱা, ইণং গহেত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তো পুন ইণম্পি অলভিত্ৱা ইণাযিকেহি চোদিযমানো তেসং অত্তনো খেত্তৱত্থুঘৰাদীনি দত্ৱা, কপালহত্থো ভিক্খং চৰিত্ৱা ভুঞ্জন্তো তস্মিংযেৱ নগৰে অনাথসালাযং ৱসতি.

অথ নং একদিৱসং চোৰা সমাগতা এৱমাহংসু – ‘‘অম্ভো পুৰিস, কিং তুয্হং ইমিনা দুজ্জীৱিতেন, তৰুণো ত্ৱমসি থামজৱবলসম্পন্নো, কস্মা হত্থপাদৱিকলো ৱিয অচ্ছসি? এহি অম্হেহি সহ চোৰিকায পৰেসং সন্তকং গহেত্ৱা সুখেন জীৱিকং কপ্পেহী’’তি. সো ‘‘নাহং চোৰিকং কাতুং জানামী’’তি আহ. চোৰা ‘‘মযং তং সিক্খাপেম, কেৱলং ত্ৱং অম্হাকং ৱচনং কৰোহী’’তি আহংসু. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তেহি সদ্ধিং অগমাসি. অথ তে চোৰা তস্স হত্থে মহন্তং মুগ্গৰং দত্ৱা সন্ধিং ছিন্দিত্ৱা ঘৰং পৱিসন্তো তং সন্ধিমুখে ঠপেত্ৱা আহংসু – ‘‘সচে ইধ অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছতি, তং ইমিনা মুগ্গৰেন পহৰিত্ৱা একপ্পহাৰেনেৱ মাৰেহী’’তি. সো অন্ধবালো হিতাহিতং অজানন্তো পৰেসং আগমনমেৱ ওলোকেন্তো তত্থ অট্ঠাসি. চোৰা পন ঘৰং পৱিসিত্ৱা গয্হূপগং ভণ্ডং গহেত্ৱা ঘৰমনুস্সেহি ঞাতমত্তাৱ ইতো চিতো চ পলাযিংসু. ঘৰমনুস্সা উট্ঠহিত্ৱা সীঘং সীঘং ধাৱন্তা ইতো চিতো চ ওলোকেন্তা তং পুৰিসং সন্ধিদ্ৱাৰে ঠিতং দিস্ৱা ‘‘হৰে দুট্ঠচোৰা’’তি গহেত্ৱা হত্থপাদে মুগ্গৰাদীহি পোথেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং – ‘‘অযং, দেৱ, চোৰো সন্ধিসুখে গহিতো’’তি. ৰাজা ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দাপেহী’’তি নগৰগুত্তিকং আণাপেসি. ‘‘সাধু, দেৱা’’তি নগৰগুত্তিকো তং গাহাপেত্ৱা পচ্ছাবাহং গাড়্হবন্ধনং বন্ধাপেত্ৱা ৰত্তৱণ্ণৱিৰড়মালাবন্ধকণ্ঠং ইট্ঠকচুণ্ণমক্খিতসীসং ৱজ্ঝপহটভেৰিদেসিতমগ্গং ৰথিকায ৰথিকং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং ৱিচৰাপেত্ৱা কসাহি তাড়েন্তো আঘাতনাভিমুখং নেতি. ‘‘অযং ইমস্মিং নগৰে ৱিলুম্পমানকচোৰো গহিতো’’তি কোলাহলং অহোসি.

তেন চ সমযেন তস্মিং নগৰে সুলসা নাম নগৰসোভিনী পাসাদে ঠিতা ৱাতপানন্তৰেন ওলোকেন্তী তং তথা নীযমানং দিস্ৱা পুব্বে তেন কতপৰিচযা ‘‘অযং পুৰিসো ইমস্মিংযেৱ নগৰে মহতিং সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ইদানি এৱৰূপং অনত্থং অনযব্যসনং পত্তো’’তি তস্স কাৰুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৱা চত্তাৰো মোদকে পানীযঞ্চ পেসেসি. নগৰগুত্তিকস্স চ আৰোচাপেসি – ‘‘তাৱ অয্যো আগমেতু, যাৱাযং পুৰিসো ইমে মোদকে খাদিত্ৱা পানীযং পিৱিস্সতী’’তি.

অথেতস্মিং অন্তৰে আযস্মা মহামোগ্গল্লানো দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো তস্স ব্যসনপ্পত্তিং দিস্ৱা কৰুণায সঞ্চোদিতমানসো – ‘‘অযং পুৰিসো অকতপুঞ্ঞো কতপাপো, তেনাযং নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, মযি পন গতে মোদকে চ পানীযঞ্চ দত্ৱা ভুম্মদেৱেসু উপ্পজ্জিস্সতি, যংনূনাহং ইমস্স অৱস্সযো ভৱেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৱা পানীযমোদকেসু উপনীযমানেসু তস্স পুৰিসস্স পুৰতো পাতুৰহোসি. সো থেৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো ‘‘কিং মে ইদানেৱ ইমেহি মাৰিযমানস্স মোদকেহি খাদিতেহি, ইদং পন পৰলোকং গচ্ছন্তস্স পাথেয্যং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা মোদকে চ পানীযঞ্চ থেৰস্স দাপেসি. থেৰো তস্স পসাদসংৱড্ঢনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৱ তথাৰূপে ঠানে নিসীদিত্ৱা মোদকে পৰিভুঞ্জিত্ৱা পানীযঞ্চ পিৱিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. সো পন পুৰিসো চোৰঘাতকেহি আঘাতনং নেত্ৱা সীসচ্ছেদং পাপিতো অনুত্তৰে পুঞ্ঞক্খেত্তে মহামোগ্গল্লানত্থেৰে কতেন পুঞ্ঞেন উড়াৰে দেৱলোকে নিব্বত্তনাৰহোপি যস্মা ‘‘সুলসং আগম্ম মযা অযং দেয্যধম্মো লদ্ধো’’তি সুলসায গতেন সিনেহেন মৰণকালে চিত্তং উপক্কিলিট্ঠং অহোসি. তস্মা হীনকাযং উপপজ্জন্তো পব্বতগহনসম্ভূতে সন্দচ্ছাযে মহানিগ্ৰোধৰুক্খে ৰুক্খদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি.

সো কিৰ সচে পঠমৱযে কুলৱংসট্ঠপনে উস্সুক্কং অকৰিস্স, তস্মিংযেৱ নগৰে সেট্ঠীনং অগ্গো অভৱিস্স, মজ্ঝিমৱযে মজ্ঝিমো, পচ্ছিমৱযে পচ্ছিমো. সচে পন পঠমৱযে পব্বজিতো অভৱিস্স, অৰহা অভৱিস্স, মজ্ঝিমৱযে সকদাগামী অনাগামী ৱা অভৱিস্স, পচ্ছিমৱযে সোতাপন্নো অভৱিস্স. পাপমিত্তসংসগ্গেন পন ইত্থিধুত্তো সুৰাধুত্তো দুচ্চৰিতনিৰতো অনাদৰিকো হুত্ৱা অনুক্কমেন সব্বসম্পত্তিতো পৰিহাযিত্ৱা মহাব্যসনং পত্তোতি ৱদন্তি.

অথ সো অপৰেন সমযেন সুলসং উয্যানগতং দিস্ৱা সঞ্জাতকামৰাগো অন্ধকাৰং মাপেত্ৱা তং অত্তনো ভৱনং নেত্ৱা সত্তাহং তায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেসি, অত্তানঞ্চস্সা আৰোচেসি. তস্সা মাতা তং অপস্সন্তী ৰোদমানা ইতো চিতো চ পৰিব্ভমতি. তং দিস্ৱা মহাজনো ‘‘অয্যো মহামোগ্গল্লানো মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো তস্সা গতিং জানেয্য, তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্যাসী’’তি আহ. সা ‘‘সাধু অয্যো’’তি থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তমত্থং পুচ্ছি. থেৰো ‘‘ইতো সত্তমে দিৱসে ৱেড়ুৱনমহাৱিহাৰে ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে পৰিসপৰিযন্তে পস্সিস্সসী’’তি আহ. অথ সুলসা তং দেৱপুত্তং অৱোচ – ‘‘অযুত্তং ময্হং তৱ ভৱনে ৱসন্তিযা, অজ্জ সত্তমো দিৱসো, মম মাতা মং অপস্সন্তী পৰিদেৱসোকসমাপন্না ভৱিস্সতি, সাধু মং, দেৱ, তত্থেৱ নেহী’’তি. সো তং নেত্ৱা ৱেড়ুৱনে ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে পৰিসপৰিযন্তে ঠপেন্ত্ৱা অদিস্সমানৰূপো অট্ঠাসি.

ততো মহাজনো সুলসং দিস্ৱা এৱমাহ – ‘‘অম্ম সুলসে, ত্ৱং এত্তকং দিৱসং কুহিং গতা? তৱ মাতা ত্ৱং অপস্সন্তী পৰিদেৱসোকসমাপন্না উম্মাদপ্পত্তা ৱিয জাতা’’তি. সা তং পৱত্তিং মহাজনস্স আচিক্খি. মহাজনেন চ ‘‘কথং সো পুৰিসো তথাপাপপসুতো অকতকুসলো দেৱূপপত্তিং পটিলভতী’’তি ৱুত্তে সুলসা ‘‘মযা দাপিতে মোদকে পানীযঞ্চ অয্যস্স মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স দত্ৱা তেন পুঞ্ঞেন দেৱূপপত্তিং পটিলভতী’’তি আহ. তং সুত্ৱা মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো অহোসি – ‘‘অৰহন্তো নাম অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্স, যেসু অপ্পকোপি কতো কাৰো সত্তানং দেৱূপপত্তিং আৱহতী’’তি উড়াৰং পীতিসোমনস্সং পটিসংৱেদেসি. ভিক্খূ তমত্থং ভগৱতো আৰোচেসুং. ততো ভগৱা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা –

১. ‘‘খেত্তূপমা অৰহন্তো, দাযকা কস্সকূপমা;

বীজূপমং দেয্যধম্মং, এত্তো নিব্বত্ততে ফলং.

২. ‘‘এতং বীজং কসী খেত্তং, পেতানং দাযকস্স চ;

তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতি.

৩. ‘‘ইধেৱ কুসলং কত্ৱা, পেতে চ পটিপূজিয;

সগ্গঞ্চ কমতিট্ঠানং, কম্মং কত্ৱান ভদ্দক’’ন্তি. – ইমা গাথা অভাসি;

১. তত্থ খেত্তূপমাতি খিত্তং ৱুত্তং বীজং তাযতি মহপ্ফলভাৱকৰণেন ৰক্খতীতি খেত্তং, সালিবীজাদীনং ৱিৰুহনট্ঠানং. তং উপমা এতেসন্তি খেত্তূপমা, কেদাৰসদিসাতি অত্থো. অৰহন্তোতি খীণাসৱা. তে হি কিলেসাৰীনং সংসাৰচক্কস্স অৰানঞ্চ হতত্তা, ততো এৱ আৰকত্তা, পচ্চযাদীনং অৰহত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱা চ ‘‘অৰহন্তো’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ যথা খেতঞ্হি তিণাদিদোসৰহিতং স্ৱাভিসঙ্খতবীজম্হি ৱুত্তে উতুসলিলাদিপচ্চযন্তৰূপেতং কস্সকস্স মহপ্ফলং হোতি, এৱং খীণাসৱসন্তানো লোভাদিদোসৰহিতো স্ৱাভিসঙ্খতে দেয্যধম্মবীজে ৱুত্তে কালাদিপচ্চযন্তৰসহিতো দাযকস্স মহপ্ফলো হোতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘খেত্তূপমা অৰহন্তো’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসো অযং তস্স সেখাদীনম্পি খেত্তভাৱাপটিক্খেপতো.

দাযকাতি চীৱৰাদীনং পচ্চযানং দাতাৰো পৰিচ্চজনকা, তেসং পৰিচ্চাগেন অত্তনো সন্তানে লোভাদীনং পৰিচ্চজনকা ছেদনকা, ততো ৱা অত্তনো সন্তানস্স সোধকা, ৰক্খকা চাতি অত্থো. কস্সকূপমাতি কস্সকসদিসা. যথা কস্সকো সালিখেত্তাদীনি কসিত্ৱা যথাকালঞ্চ ৱুত্তুদকদাননীহৰণনিধানৰক্খণাদীহি অপ্পমজ্জন্তো উড়াৰং ৱিপুলঞ্চ সস্সফলং পটিলভতি, এৱং দাযকোপি অৰহন্তেসু দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন পাৰিচৰিযায চ অপ্পমজ্জন্তো উড়াৰং ৱিপুলঞ্চ দানফলং পটিলভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘দাযকা কস্সকূপমা’’তি.

বীজূপমং দেয্যধম্মন্তি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, বীজসদিসো দেয্যধম্মোতি অত্থো. অন্নপানাদিকস্স হি দসৱিধস্স দাতব্বৱত্থুনো এতং নামং. এত্তো নিব্বত্ততে ফলন্তি এতস্মা দাযকপটিগ্গাহকদেয্যধম্মপৰিচ্চাগতো দানফলং নিব্বত্ততি চেৱ উপ্পজ্জতি চ, চিৰতৰপবন্ধৱসেন পৱত্ততি চাতি অত্থো. এত্থ চ যস্মা পৰিচ্চাগচেতনাভিসঙ্খতস্স অন্নপানাদিৱত্থুনো ভাৱো, ন ইতৰস্স, তস্মা ‘‘বীজূপমং দেয্যধম্ম’’ন্তি দেয্যধম্মগ্গহণং কতং. তেন দেয্যধম্মাপদেসেন দেয্যধম্মৱত্থুৱিসযায পৰিচ্চাগচেতনাযযেৱ বীজভাৱো দট্ঠব্বো. সা হি পটিসন্ধিআদিপ্পভেদস্স তস্স নিস্সযাৰম্মণপ্পভেদস্স চ ফলস্স নিপ্ফাদিকা, ন দেয্যধম্মোতি.

২. এতং বীজং কসী খেত্তন্তি যথাৱুত্তং বীজং, যথাৱুত্তঞ্চ খেত্তং, তস্স বীজস্স তস্মিং খেত্তে ৱপনপযোগসঙ্খাতা কসি চাতি অত্থো. এতং তযং কেসং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘পেতানং দাযকস্স চা’’তি. যদি দাযকো পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, পেতানঞ্চ দাযকস্স চ, যদি ন পেতে উদ্দিস্স দানং দেতি, দাযকস্সেৱ এতং বীজং এসা কসি এতং খেত্তং উপকাৰায হোতীতি অধিপ্পাযো. ইদানি তং উপকাৰং দস্সেতুং ‘‘তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি, দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতী’’তি ৱুত্তং. তত্থ তং পেতা পৰিভুঞ্জন্তীতি দাযকেন পেতে উদ্দিস্স দানে দিন্নে যথাৱুত্তখেত্তকসিবীজসম্পত্তিযা অনুমোদনায চ যং পেতানং উপকপ্পতি, তং দানফলং পেতা পৰিভুঞ্জন্তি. দাতা পুঞ্ঞেন ৱড্ঢতীতি দাতা পন অত্তনো দানমযপুঞ্ঞনিমিত্তং দেৱমনুস্সেসু ভোগসম্পত্তিআদিনা পুঞ্ঞফলেন অভিৱড্ঢতি. পুঞ্ঞফলম্পি হি ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৮০) পুঞ্ঞন্তি ৱুচ্চতি.

৩. ইধেৱ কুসলং কত্ৱাতি অনৱজ্জসুখৱিপাকট্ঠেন কুসলং পেতানং উদ্দিসনৱসেন দানমযং পুঞ্ঞং উপচিনিত্ৱা ইধেৱ ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. পেতে চ পটিপূজিযাতি পেতে উদ্দিস্স দানেন সম্মানেত্ৱা অনুভুয্যমানদুক্খতো তে মোচেত্ৱা. পেতে হি উদ্দিস্স দিয্যমানং দানং তেসং পূজা নাম হোতি. তেনাহ – ‘‘অম্হাকঞ্চ কতা পূজা’’তি (পে. ৱ. ১৮), ‘‘পেতানং পূজা চ কতা উড়াৰা’’তি (পে. ৱ. ২৫) চ. ‘‘পেতে চা’’তি চ-সদ্দেন ‘‘পিযো চ হোতি মনাপো, অভিগমনীযো চ হোতি ৱিস্সাসনীযো, ভাৱনীযো চ হোতি গৰুকাতব্বো, পাসংসো চ হোতি কিত্তনীযো ৱিঞ্ঞূন’’ন্তি এৱমাদিকে দিট্ঠধম্মিকে দানানিসংসে সঙ্গণ্হাতি. সগ্গঞ্চ কমতি ঠানং, কম্মং কত্ৱান ভদ্দকন্তি কল্যাণং কুসলকম্মং কত্ৱা দিব্বেহি আযুআদীহি দসহি ঠানেহি সুট্ঠু অগ্গত্তা ‘‘সগ্গ’’ন্তি লদ্ধনামং কতপুঞ্ঞানং নিব্বত্তনট্ঠানং দেৱলোকং কমতি উপপজ্জনৱসেন উপগচ্ছতি.

এত্থ চ ‘‘কুসলং কত্ৱা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘কম্মং কত্ৱান ভদ্দক’’ন্তি ৱচনং ‘‘দেয্যধম্মপৰিচ্চাগো ৱিয পত্তিদানৱসেন দানধম্মপৰিচ্চাগোপি দানমযকুসলকম্মমেৱা’’তি দস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পনেত্থ ‘‘পেতাতি অৰহন্তো অধিপ্পেতা’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং ‘‘পেতা’’তি খীণাসৱানং আগতট্ঠানস্সেৱ অভাৱতো, বীজাদিভাৱস্স চ দাযকস্স ৱিয তেসং অযুজ্জমানত্তা, পেতযোনিকানং যুজ্জমানত্তা চ. দেসনাপৰিযোসানে দেৱপুত্তং সুলসঞ্চ আদিং কত্ৱা চতুৰাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসীতি.

খেত্তূপমপেতৱত্থুৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.