৩. নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৪. এৱং উদ্দিট্ঠে হাৰাদযো নিদ্দিসিতুং ‘‘তত্থ সঙ্খেপতো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং উদ্দেসপাঠে. সঙ্খেপতো নেত্তি কিত্তিতাতি সমাসতো নেত্তিপ্পকৰণং কথিতং. হাৰনযমূলপদানঞ্হি সৰূপদস্সনং উদ্দেসপাঠেন কতন্তি. এত্থ চ হাৰনযানং –
সামঞ্ঞতো ৱিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;
এত্তাৱতা চ হেত্ৱাদী, ৱেদিতব্বা হি ৱিঞ্ঞুনা.
তেসু অৱিসেসতো ৱিসেসতো চ হাৰনযানং অত্থো দস্সিতো. লক্খণাদীসু পন অৱিসেসতো সব্বেপি হাৰা নযা চ যথাক্কমং ব্যঞ্জনত্থমুখেন নৱঙ্গস্স সাসনস্স অত্থসংৱণ্ণনলক্খণা. ৱিসেসতো পন তস্স তস্স হাৰস্স নযস্স চ লক্খণং নিদ্দেসে এৱ কথযিস্সাম. কমাদীনি চ যস্মা নেসং লক্খণেসু ঞাতেসু ৱিঞ্ঞেয্যানি হোন্তি, তস্মা তানিপি নিদ্দেসতো পৰতো পকাসযিস্সাম.
হাৰসঙ্খেপো
১. যা পন অস্সাদাদীনৱতাতিআদিকা নিদ্দেসগাথা, তাসু অস্সাদাদীনৱতাতি অস্সাদো আদীনৱতাতি পদৱিভাগো. আদীনৱতাতি চ আদীনৱো এৱ. কেচি ‘‘অস্সাদাদীনৱতো’’তি পঠন্তি, তং ন সুন্দৰং. তত্থ অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং সোমনস্সঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬; সং. নি. ৩.২৬). যথা চেতং সুখং সোমনস্সং, এৱং ইট্ঠাৰম্মণম্পি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘সো তদস্সাদেতি তং নিকামেতী’’তি ‘‘ৰূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪), ‘‘সংযোজনীযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো’’তি (সং. নি. ২.৫৩) চ. অস্সাদেতি এতাযাতি ৱা অস্সাদো, তণ্হা. তণ্হায হি কাৰণভূতায পুগ্গলো সুখম্পি সুখাৰম্মণম্পি অস্সাদেতি. যথা চ তণ্হা, এৱং ৱিপল্লাসাপি. ৱিপল্লাসৱসেন হি সত্তা অনিট্ঠম্পি আৰম্মণং ইট্ঠাকাৰেন অস্সাদেন্তি, এৱং ৱেদনায সব্বেসং তেভূমকসঙ্খাৰানং তণ্হায ৱিপল্লাসানঞ্চ অস্সাদৱিচাৰো ৱেদিতব্বো.
কথং পন দুক্খাদুক্খমসুখৱেদনানং অস্সাদনীযতাতি? ৱিপল্লাসতো সুখপৰিযাযসব্ভাৱতো চ. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সুখা খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱেদনা ঠিতিসুখা ৱিপৰিণামদুক্খা. দুক্খা ৱেদনা ঠিতিদুক্খা ৱিপৰিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা অঞ্ঞাণদুক্খা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). তত্থ ৱেদনায অট্ঠসতপৰিযাযৱসেন, তেভূমকসঙ্খাৰানং নিক্খেপকণ্ডৰূপকণ্ডৱসেন, তণ্হায সংকিলেসৱত্থুৱিভঙ্গে নিক্খেপকণ্ডে চ তণ্হানিদ্দেসৱসেন, ৱিপল্লাসানং সুখসঞ্ঞাদিৱসেন দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিগতৱসেন চ ৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
আদীনৱো দুক্খা ৱেদনা তিস্সোপি ৱা দুক্খতা. অথ ৱা সব্বেপি তেভূমকা সঙ্খাৰা আদীনৱো. আদীনং অতিৱিয কপণং ৱাতি পৱত্ততীতি হি আদীনৱো, কপণমনুস্সো, এৱংসভাৱা চ তেভূমকা ধম্মা অনিচ্চতাদিযোগেন. যতো তত্থ আদীনৱানুপস্সনা আৰদ্ধৱিপস্সকানং যথাভূতনযোতি ৱুচ্চতি. তথা চ ৱুত্তং – ‘‘যং, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৱো’’তি. তস্মা আদীনৱো দুক্খসচ্চনিদ্দেসভূতানং জাতিযাদীনং অনিচ্চতাদীনং দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰানঞ্চ ৱসেন ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বো.
নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণং, অৰিযমগ্গো. নিস্সৰতীতি ৱা নিস্সৰণং নিব্বানং. উভযম্পি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসেন ৱা ‘‘নিস্সৰণ’’ন্তি ৱুত্তং. পি-সদ্দো পুৰিমানং পচ্ছিমানঞ্চ সম্পিণ্ডনত্থো. তত্থ অৰিযমগ্গপক্খে সতিপট্ঠানাদীনং সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং কাযানুপস্সনাদীনঞ্চ তদন্তোগধভেদানং ৱসেন নিস্সৰণং ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বং.
নিব্বানপক্খে পন কিঞ্চাপি অসঙ্খতায ধাতুযা নিপ্পৰিযাযেন ৱিভাগো নত্থি. পৰিযাযেন পন সোপাদিসেসনিৰুপাদিসেসভেদেন. যতো ৱা তং নিস্সটং, তেসং পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৩) দস্সিতপ্পভেদানং চক্খাদীনং ছন্নং দ্ৱাৰানং ৰূপাদীনং ছন্নং আৰম্মণানং তংতংদ্ৱাৰপ্পৱত্তানং ছন্নং ছন্নং ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৱিতক্কৱিচাৰানং পথৱীধাতুআদীনং ছন্নং ধাতূনং দসন্নং কসিণাযতনানং অসুভানং কেসাদীনং দ্ৱত্তিংসায আকাৰানং পঞ্চন্নং খন্ধানং দ্ৱাদসন্নং আযতনানং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং লোকিযানং ইন্দ্ৰিযানং কামধাতুআদীনং তিস্সন্নং ধাতূনং কামভৱাদীনং তিণ্ণং তিণ্ণং ভৱানং চতুন্নং ঝানানং অপ্পমঞ্ঞানং আৰুপ্পানং দ্ৱাদসন্নং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানঞ্চাতি এৱমাদীনং সঙ্খতধম্মানং নিস্সৰণভাৱেন চ ৱিভজিত্ৱা নিদ্দিসিতব্বং.
ফলন্তি দেসনাফলং. কিং পন তন্তি? যং দেসনায নিপ্ফাদীযতি. ননু চ নিব্বানাধিগমো ভগৱতো দেসনায নিপ্ফাদীযতি. নিব্বানঞ্চ ‘‘নিস্সৰণ’’ন্তি ইমিনা ৱুত্তমেৱাতি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পৰম্পৰায. ইধ পন পচ্চক্খতো দেসনাফলং অধিপ্পেতং. তং পন সুতমযঞাণং. অত্থধম্মৱেদাদিঅৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতা ছব্বিসুদ্ধিযো. যঞ্চ তস্মিং খণে মগ্গং অনভিসম্ভুণন্তস্স কালন্তৰে তদধিগমকাৰণভূতং সম্পত্তিভৱহেতু চ সিযা. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছা ১৪৪, মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২) ইদং ফল’’ন্তি, ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিন্তি ইদং ফল’’ন্তি (জা. ১.১০.১০২-১০৩; ১.১৫.৩৮৫) চ. এতেন নযেন দেৱেসু চ মানুসেসু চ আযুৱণ্ণবলসুখযসপৰিৱাৰআধিপতেয্যসম্পত্তিযো উপধিসম্পত্তিযো চক্কৱত্তিসিৰী দেৱৰজ্জসিৰী চত্তাৰি সম্পত্তিচক্কানি সীলসম্পদা সমাধিসম্পদা তিস্সো ৱিজ্জা ছ অভিঞ্ঞা চতস্সো পটিসম্ভিদা সাৱকবোধি পচ্চেকবোধি সম্মাসম্বোধীতি সব্বাপি সম্পত্তিযো পুঞ্ঞসম্ভাৰহেতুকা ভগৱতো দেসনায সাধেতব্বতায ফলন্তি ৱেদিতব্বা.
উপাযোতি অৰিযমগ্গপদট্ঠানভূতা পুব্বভাগপ্পটিপদা. সা হি পুৰিমা পুৰিমা পচ্ছিমায পচ্ছিমায অধিগমূপাযভাৱতো পৰম্পৰায মগ্গনিব্বানাধিগমস্স চ হেতুভাৱতো উপাযো. যা চ পুব্বে ৱুত্তফলাধিগমস্স উপাযপটিপত্তি. কেচি পন ‘‘সহ ৱিপস্সনায মগ্গো উপাযো’’তি ৱদন্তি, তেসং মতেন নিস্সৰণন্তি নিব্বানমেৱ ৱুত্তং সিযা. ফলং ৱিয উপাযোপি পুব্বভাগোতি ৱুত্তং সিযা, যং পন ৱক্খতি ‘‘সব্বে ধম্মা…পে… ৱিসুদ্ধিযাতি (ধ. প. ২৭৯; থেৰগা. ৬৭৮) অযং উপাযো’’তি. এত্থাপি পুব্বভাগপ্পটিপদা এৱ উদাহটাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. যস্মা পন ‘‘তে পহায তৰে ওঘন্তি ইদং নিস্সৰণ’’ন্তি অৰিযমগ্গস্স নিস্সৰণভাৱং ৱক্খতি. অৰিযমগ্গো হি ওঘতৰণন্তি.
আণত্তীতি আণাৰহস্স ভগৱতো ৱেনেয্যজনস্স হিতসিদ্ধিযা ‘‘এৱং পটিপজ্জাহী’’তি ৱিধানং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজাতি (সু. নি. ১১২৫; কথা. ২২৬; নেত্তি. ৫; পেটকো. ২২; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছা ১৪৪, মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৮) আণত্তী’’তি.
যোগীনন্তি চতুসচ্চকম্মট্ঠানভাৱনায যুত্তপ্পযুত্তানং ৱেনেয্যানং, অত্থাযাতি ৱচনসেসো. দেসনাহাৰোতি এতেসং যথাৱুত্তানং অস্সাদাদীনং ৱিভজনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো দেসনাহাৰো নামাতি অত্থো. এত্থাহ – কিং পনেতেসং অস্সাদাদীনং অনৱসেসানং ৱচনং দেসনাহাৰো, উদাহু একচ্চানন্তি? নিৰৱসেসানংযেৱ. যস্মিঞ্হি সুত্তে অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি সৰূপতো আগতানি, তত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যত্থ পন একদেসেন আগতানি, ন ৱা সৰূপেন. তত্থ অনাগতং অত্থৱসেন নিদ্ধাৰেত্ৱা হাৰো যোজেতব্বো. অযঞ্চ অত্থো দেসনাহাৰৱিভঙ্গে আগমিস্সতীতি ইধ ন পপঞ্চিতো.
২. যং পুচ্ছিতন্তি যা পুচ্ছা, ৱিচিযমানাতি ৱচনসেসো. ৱিস্সজ্জিতং অনুগীতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তত্থ ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিস্সজ্জনা, সা একংসব্যাকৰণাদিৱসেন চতুব্বিধং ব্যাকৰণং. চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন গাথাযং অৱুত্তং পদাদিং সঙ্গণ্হাতি. তা পন পুচ্ছাৱিস্সজ্জনা কস্সাতি আহ ‘‘সুত্তস্সা’’তি. এতেন সুত্তে আগতং পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং ৱিচেতব্বন্তি দস্সেতি. যা চ অনুগীতিতি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স যা অনু পচ্ছা গীতি অনুগীতি, সঙ্গহগাথা, পুচ্ছায ৱা অনুৰূপা গীতি. এতেন পুব্বাপৰং গহিতং. ব্যাকৰণস্স হি পুচ্ছানুৰূপতা ইধ পুব্বাপৰং অধিপ্পেতং. যা ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৱুচ্চতি. পুৰিমং ‘‘সুত্তস্সা’’তি পদং পুব্বাপেক্খন্তি পুন ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৱুত্তং. তেন সুত্তস্স নিস্সযভূতে অস্সাদাদিকে পৰিগ্গণ্হাতি. এত্তাৱতা ৱিচযহাৰস্স ৱিসযো নিৰৱসেসেন দস্সিতো হোতি. তথা চ ৱক্খতি ৱিচযহাৰৱিভঙ্গে ‘‘পদং ৱিচিনতি…পে… অনুগীতিং ৱিচিনতী’’তি.
তত্থ সুত্তে সব্বেসং পদানং অনুপুব্বেন অত্থসো ব্যঞ্জনসো চ ৱিচযো পদৱিচযো. ‘‘অযং পুচ্ছা অদিট্ঠজোতনা দিট্ঠসংসন্দনা ৱিমতিচ্ছেদনা অনুমতিপুচ্ছা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা সত্তাধিট্ঠানা ধম্মাধিট্ঠানা একাধিট্ঠানা অনেকাধিট্ঠানা সম্মুতিৱিসযা পৰমত্থৱিসযা অতীতৱিসযা অনাগতৱিসযা পচ্চুপ্পন্নৱিসযা’’তিআদিনা পুচ্ছাৱিচযো ৱেদিতব্বো. ‘‘ইদং ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং ৱিভজ্জব্যাকৰণং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং ঠপনং সাৱসেসং নিৰৱসেসং সউত্তৰং অনুত্তৰং লোকিযং লোকুত্তৰ’’ন্তিআদিনা ৱিস্সজ্জনৱিচযো.
‘‘অযং পুচ্ছা ইমিনা সমেতি, এতেন ন সমেতী’’তি পুচ্ছিতত্থং আনেত্ৱা ৱিচযো পুব্বেনাপৰং সংসন্দিত্ৱা চ ৱিচযো পুব্বাপৰৱিচযো. ‘‘অযং অনুগীতি ৱুত্তত্থসঙ্গহা অৱুত্তত্থসঙ্গহা তদুভযত্থসঙ্গহা কুসলত্থসঙ্গহা অকুসলত্থসঙ্গহা’’তিআদিনা অনুগীতিৱিচযো. অস্সাদাদীসু সুখৱেদনায ‘‘ইট্ঠাৰম্মণানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, তণ্হায ‘‘আৰম্মণগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, ৱিপল্লাসানং ‘‘ৱিপৰীতগ্গহণলক্খণা’’তিআদিনা, অৱসিট্ঠানং তেভূমকধম্মানং ‘‘যথাসকলক্খণা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ দ্ৱাৱীসতিযা তিকেসু দ্ৱাচত্তালীসাধিকে চ দুকসতে লব্ভমানপদৱসেন তংতংঅস্সাদত্থৱিসেসনিদ্ধাৰণং অস্সাদৱিচযো.
দুক্খৱেদনায ‘‘অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা’’তিআদিনা, দুক্খসচ্চানং ‘‘পটিসন্ধিলক্খণা’’তিআদিনা, অনিচ্চতাদীনং আদিঅন্তৱন্ততায অনিচ্চন্তিকতায চ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা সব্বেসঞ্চ লোকিযধম্মানং সংকিলেসভাগিযহানভাগিযতাদিৱসেন আদীনৱৱুত্তিযা ওকাৰনিদ্ধাৰণেন আদীনৱৱিচযো. নিস্সৰণপদে অৰিযমগ্গস্স আগমনতো কাযানুপস্সনাদিপুব্বভাগপ্পটিপদাৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেন নিব্বানস্স যথাৱুত্তপৰিযাযৱিভাগৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনাতি এৱং নিস্সৰণৱিচযো. ফলাদীনং তংতংসুত্তদেসনায সাধেতব্বফলস্স তদুপাযস্স তত্থ তত্থ সুত্তৱিধিৱচনস্স চ ৱিভাগনিদ্ধাৰণৱসেন ৱিচযো ৱেদিতব্বো. এৱং পদপুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুব্বাপৰানুগীতীনং অস্সাদাদীনঞ্চ ৱিসেসনিদ্ধাৰণৱসেনেৱ ৱিচযলক্খণো ‘‘ৱিচযো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বো.
৩. সব্বেসন্তি সোড়সন্নং. ভূমীতি ব্যঞ্জনং সন্ধাযাহ. ব্যঞ্জনঞ্হি মূলপদানি ৱিয নযানং হাৰানং ভূমি পৱত্তিট্ঠানং, তেসং ব্যঞ্জনৱিচাৰভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি – ‘‘হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযো’’তি, পেটকেপি হি ৱুত্তং – ‘‘যত্থ চ সব্বে হাৰা, সম্পতমানা নযন্তি সুত্তত্থং. ব্যঞ্জনৱিধিপুথুত্তা’’তি. গোচৰোতি সুত্তত্থো. সুত্তস্স হি পদত্থুদ্ধাৰণমুখেন হাৰযোজনা. তেসং ব্যঞ্জনত্থানং. যুত্তাযুত্তপৰিক্খাতি যুত্তস্স চ অযুত্তস্স চ উপপৰিক্খা. ‘‘যুত্তাযুত্তিপৰিক্খা’’তিপি পাঠো, যুত্তিঅযুত্তীনং ৱিচাৰণাতি অত্থো. কথং পন তেসং যুত্তাযুত্তজাননা? চতূহি মহাপদেসেহি অৱিৰুজ্ঝনেন. তত্থ ব্যঞ্জনস্স তাৱ সভাৱনিৰুত্তিভাৱো অধিপ্পেতত্থৱাচকভাৱো চ যুত্তভাৱো. অত্থস্স পন সুত্তৱিনযধম্মতাহি অৱিলোমনং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. হাৰো যুত্তীতি নিদ্দিট্ঠোতি এৱং সুত্তে ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তভাৱৱিভাৱনলক্খণো যুত্তিহাৰোতি ৱেদিতব্বো.
৪. ধম্মন্তি যং কিঞ্চি সুত্তাগতং কুসলাদিধম্মমাহ. তস্স ধম্মস্সাতি তস্স যথাৱুত্তস্স কুসলাদিধম্মস্স. যং পদট্ঠানন্তি যং কাৰণং, যোনিসোমনসিকাৰাদি সুত্তে আগতং ৱা অনাগতং ৱা সম্ভৱতো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৱং, ৱুত্তনযেনাতি অত্থো. যাৱ সব্বধম্মাতি যত্তকা তস্মিং সুত্তে আগতা ধম্মা, তেসং সব্বেসম্পি যথানুৰূপং পদট্ঠানং নিদ্ধাৰেত্ৱা কথেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. অথ ৱা যাৱ সব্বধম্মাতি সুত্তাগতস্স ধম্মস্স যং পদট্ঠানং, তস্সপি যং পদট্ঠানন্তি সম্ভৱতো যাৱ সব্বধম্মা পদট্ঠানৱিচাৰণা কাতব্বাতি অত্থো. এসো হাৰো পদট্ঠানোতি এৱং সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানভূতা ধম্মা তেসঞ্চ পদট্ঠানভূতাতি সম্ভৱতো পদট্ঠানভূতধম্মনিদ্ধাৰণলক্খণো পদট্ঠানো নাম হাৰোতি অত্থো.
৫. ৱুত্তম্হি একধম্মেতি কুসলাদীসু খন্ধাদীসু ৱা যস্মিং কিস্মিঞ্চি একধম্মে, সুত্তে সৰূপতো নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা কথিতে. যে ধম্মা একলক্খণা কেচীতি যে কেচি ধম্মা কুসলাদিভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদিভাৱেন ৱা তেন ধম্মেন সমানলক্খণা. ৱুত্তা ভৱন্তি সব্বেতি তে সব্বেপি কুসলাদিসভাৱা, খন্ধাদিসভাৱা ৱা ধম্মা সুত্তে অৱুত্তাপি তায সমানলক্খণতায ৱুত্তা ভৱন্তি আনেত্ৱা সংৱণ্ণনাৱসেনাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ একলক্খণাতি সমানলক্খণা ৱুত্তা. তেন সহচাৰিতা সমানকিচ্চতা সমানহেতুতা সমানফলতা সমানাৰম্মণতাতি এৱমাদীহি অৱুত্তানম্পি ৱুত্তানং ৱিয নিদ্ধাৰণং ৱেদিতব্বং. সো হাৰো লক্খণো নামাতি এৱং সুত্তে অনাগতেপি ধম্মে ৱুত্তপ্পকাৰেন আগতে ৱিয নিদ্ধাৰেত্ৱা যা সংৱণ্ণনা, সো লক্খণো নাম হাৰোতি অত্থো.
৬. নেৰুত্তন্তি নিৰুত্তং, পদনিব্বচনন্তি অত্থো. অধিপ্পাযোতি বুদ্ধানং সাৱকানং ৱা তস্স সুত্তস্স দেসকানং অধিপ্পাযো. ব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনেন, কৰণে হি এতং পচ্চত্তং. কামঞ্চ সব্বে হাৰা ব্যঞ্জনৱিচযা, অযং পন ৱিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৱাৰেনেৱ অত্থপৰিযেসনাতি কত্ৱা ‘‘ব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেৰুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপৰানুসন্ধি চ গৱেসিতব্বা’’তি. অথাতি পদপূৰণমত্তং. দেসনানিদানন্তি নিদদাতি ফলন্তি নিদানং, কাৰণং, যেন কাৰণেন দেসনা পৱত্তা, তং দেসনায পৱত্তিনিমিত্তন্তি অত্থো. পুব্বাপৰানুসন্ধীতি পুব্বেন চ অপৰেন চ অনুসন্ধি. ‘‘পুব্বাপৰেন সন্ধী’’তিপি পাঠো, সুত্তস্স পুব্বভাগেন অপৰভাগং সংসন্দিত্ৱা কথনন্তি অত্থো. সঙ্গীতিৱসেন ৱা পুব্বাপৰভূতেহি সুত্তন্তৰেহি সংৱণ্ণিযমানস্স সুত্তস্স সংসন্দনং পুব্বাপৰানুসন্ধি. যঞ্চ পুব্বপদেন পৰপদস্স সম্বন্ধনং, অযম্পি পুব্বাপৰানুসন্ধি. এসো হাৰো চতুব্যূহোতি এৱং নিব্বচনাধিপ্পাযাদীনং চতুন্নং ৱিভাৱনলক্খণো চতুব্যূহো হাৰো নামাতি অত্থো.
৭. একম্হি পদট্ঠানেতি একস্মিং আৰম্ভধাতুআদিকে পৰক্কমধাতুআদীনং পদট্ঠানভূতে ধম্মে দেসনাৰুড়্হে সতি. পৰিযেসতি সেসকং পদট্ঠানন্তি তস্স ৱিসভাগতায অগ্গহণেন ৱা সেসকং পমাদাদীনং আসন্নকাৰণত্তা পদট্ঠানভূতং কোসজ্জাদিকং ধম্মন্তৰং পৰিযেসতি পঞ্ঞায গৱেসতি, পৰিযেসিত্ৱা চ সংৱণ্ণনায যোজেন্তো দেসনং আৱট্টতি পটিপক্খেতি ৱীৰিযাৰম্ভাদিমুখেন আৰদ্ধসুত্তং ৱুত্তনযেন পমাদাদিৱসেন নিদ্দিসন্তো দেসনং পটিপক্খতো আৱট্টেতি নাম. আৱট্টো নাম সো হাৰোতি দেসনায গহিতধম্মানং সভাগৱিসভাগধম্মৱসেন আৱট্টনলক্খণো আৱট্টো হাৰো নামাতি অত্থো.
৮. ধম্মন্তি সভাৱধম্মং, তং কুসলাদিৱসেন অনেকৱিধং. পদট্ঠানন্তি যস্মিং পতিট্ঠিতে উত্তৰি গুণৱিসেসে অধিগচ্ছতি, তং ৱিসেসাধিগমনকাৰণং. ভূমিন্তি পুথুজ্জনভূমি দস্সনভূমীতি এৱমাদিকং ভূমিং. ৱিভজ্জতেতি ৱিভাগেন কথেতি. সাধাৰণেতি দস্সনপহাতব্বাদিনামৱসেন ৱা পুথুজ্জনসোতাপন্নাদিৱত্থুৱসেন ৱা সাধাৰণে অৱিসিট্ঠে সমানেতি অত্থো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অসাধাৰণা ৱেদিতব্বা. নেয্যো ৱিভত্তীতি যথাৱুত্তধম্মাদীনং ৱিভজনো অযং হাৰো ৱিভত্তীতি ঞাতব্বোতি অত্থো. তস্মা সংকিলেসধম্মে ৱোদানধম্মে চ সাধাৰণাসাধাৰণতো পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৱিভজনলক্খণো ‘‘ৱিভত্তিহাৰো’’তি দট্ঠব্বং.
৯. নিদ্দিট্ঠেতি কথিতে সুত্তে আগতে, সংৱণ্ণিতে ৱা. ভাৱিতেতি যথা উপ্পন্নসদিসা উপ্পন্নাতি ৱুচ্চন্তি, এৱং ভাৱিতসদিসে ভাৱেতব্বেতি অত্থো. পহীনেতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পৰিৱত্ততি পটিপক্খেতি ৱুত্তানং ধম্মানং যে পটিপক্খা, তেসং ৱসেন পৰিৱত্তেতীতি অত্থো. এৱং নিদ্দিট্ঠানং ধম্মানং পটিপক্খতো পৰিৱত্তনলক্খণো ‘‘পৰিৱত্তনো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বো.
১০. ৱিৱিধানি একস্মিংযেৱ অত্থে ৱচনানি ৱিৱচনানি, ৱিৱচনানি এৱ ৱেৱচনানি, পৰিযাযসদ্দাতি অত্থো. তানি ৱেৱচনানি. বহূনীতি অনেকানি. তু-সদ্দো অৱধাৰণে. তেন বহূ এৱ পৰিযাযসদ্দা ৱেৱচনহাৰযোজনাযং কথেতব্বা, ন কতিপযাতি দস্সেতি. সুত্তে ৱুত্তানীতি নৱৱিধসুত্তন্তসঙ্খাতে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ভাসিতানি. এত্থাপি তু-সদ্দস্স অত্থো আনেত্ৱা যোজেতব্বো, তেন পাড়িযং আগতানিযেৱ ৱেৱচনানি গহেতব্বানীতি ৱুত্তং হোতি. একধম্মস্সাতি একস্স পদত্থস্স. যো জানাতি সুত্তৱিদূতি যথা ‘‘সপ্পিস্স জানাহী’’তি ৱুত্তে ‘‘সপ্পিনা ৱিচাৰেহি, সপ্পিং দেহি, দেথা’’তি ৱা আণাপেতীতি অত্থো, এৱং যো সুত্তকোৱিদো ধম্মকথিকো একস্স অত্থস্স বহূপি পৰিযাযসদ্দে ৱিচাৰেতি ৱিভাৱেতি যোজেতীতি অত্থো. ৱেৱচনো নাম সো হাৰোতি তস্স অত্থস্স ৱুত্তপ্পকাৰপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ৱেৱচনহাৰো নাম. তস্মা একস্মিং অত্থে অনেকপৰিযাযসদ্দযোজনালক্খণো ‘‘ৱেৱচনহাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.
১১. ধম্মন্তি খন্ধাদিধম্মং. পঞ্ঞত্তীহীতি পঞ্ঞাপনেহি পকাৰেহি ঞাপনেহি, অসঙ্কৰতো ৱা ঠপনেহি. ৱিৱিধাহীতি নিক্খেপপ্পভৱাদিৱসেন অনেকৱিধাহি. সো আকাৰোতি যো একস্সেৱত্থস্স নিক্খেপপ্পভৱপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপনাকাৰো. ঞেয্যো পঞ্ঞত্তি নাম হাৰোতি পঞ্ঞত্তিহাৰো নামাতি ঞাতব্বো. তস্মা একেকস্স ধম্মস্স অনেকাহি পঞ্ঞত্তীহি পঞ্ঞাপেতব্বাকাৰৱিভাৱনলক্খণো ‘‘পঞ্ঞত্তিহাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.
১২. পটিচ্চুপ্পাদোতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. ইন্দ্ৰিযখন্ধাতি ইন্দ্ৰিযানি চ খন্ধা চ. ধাতুআযতনাতি ধাতুযো চ আযতনানি চ. এতেহীতি যো দ্ৱাদসপদিকো পচ্চযাকাৰো যানি চ দ্ৱাৱীসতিন্দ্ৰিযানি যে চ পঞ্চক্খন্ধা যা চ অট্ঠাৰস ধাতুযো যানি চ দ্ৱাদসাযতনানি, এতেহি সুত্তে আগতপদত্থমুখেন নিদ্ধাৰিযমানেহি. ওতৰতি যোতি যো সংৱণ্ণনানযো ওগাহতি, পটিচ্চসমুপ্পাদাদিকে অনুপৱিসতীতি অত্থো. ওতৰণো নাম সো হাৰোতি যো যথাৱুত্তো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, সো ওতৰণহাৰো নাম. চ-সদ্দেন চেত্থ সুঞ্ঞতমুখাদীনং গাথাযং অৱুত্তানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এৱং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেহি সুত্তত্থস্স ওতৰণলক্খণো ওতৰণো হাৰো নামাতি ৱেদিতব্বং.
১৩. ৱিস্সজ্জিতম্হীতি বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে. পঞ্হেতি ঞাতুং ইচ্ছিতে অত্থে. গাথাযন্তি গাথাৰুড়্হে. ইদঞ্চ পুচ্ছন্তা যেভুয্যেন গাথাবন্ধৱসেন পুচ্ছন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং. যমাৰব্ভাতি সা পন গাথা যং অত্থং আৰব্ভ অধিকিচ্চ পুচ্ছিতা, তস্স অত্থস্স. সুদ্ধাসুদ্ধপৰিক্খাতি পদং সোধিতং, আৰম্ভো ন সোধিতো, পদঞ্চ সোধিতং আৰম্ভো চ সোধিতোতি এৱং পদাদীনং সোধিতাসোধিতভাৱৱিচাৰো. হাৰো সো সোধনোনামাতি যথাৱুত্তৱিচাৰো সোধনো হাৰো নাম. এৱং সুত্তে পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভানং সোধনলক্খণো ‘‘সোধনো হাৰো’’তি ৱেদিতব্বং.
১৪. একত্ততাযাতি একস্স ভাৱো একত্তং, একত্তমেৱ একত্ততা, তায একত্ততায. এক-সদ্দো চেত্থ সমানসদ্দপৰিযাযো, তস্মা সামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ৱিসিট্ঠা মত্তা ৱিমত্তা, ৱিমত্তাৱ ৱেমত্তং, তস্স ভাৱো ৱেমত্ততা, তায ৱেমত্ততায, ৱিসেসেনাতি অত্থো. তে ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি যে ধম্মা ‘‘দুক্খং সমুদযো’’তিআদিনা সামঞ্ঞেন, ‘‘জাতি জৰা কামতণ্হা ভৱতণ্হা’’তিআদিনা ৱিসেসেন চ সুত্তে দেসিতা, তে ‘‘কিমেত্থ সামঞ্ঞং, কো ৱা ৱিসেসো’’তি এৱং সামঞ্ঞৱিসেসৱিকপ্পনৱসেন ন ৱিকপ্পযিতব্বা. কস্মা? সামঞ্ঞৱিসেসকপ্পনায ৱোহাৰভাৱেন অনৱট্ঠানতো কালদিসাৱিসেসাদীনং ৱিয অপেক্খাসিদ্ধিতো চ. যথা হি ‘‘অজ্জ হিয্যো স্ৱে’’তি ৱুচ্চমানা কালৱিসেসা অনৱট্ঠিতসভাৱা ‘‘পুৰিমা দিসা পচ্ছিমা দিসা’’তি ৱুচ্চমানা দিসাৱিসেসা চ, এৱং সামঞ্ঞৱিসেসাপি. তথা হি ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি ৱুচ্চমানং জাতিআদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৱিসেসো হোতি. এস নযো সমুদযাদীসুপি. এসো হাৰো অধিট্ঠানোতি এৱং সুত্তাগতানং ধম্মানং অৱিকপ্পনৱসেন সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণলক্খণো অধিট্ঠানো হাৰো নামাতি অত্থো.
১৫. যে ধম্মাতি যে অৱিজ্জাদিকা পচ্চযধম্মা. যং ধম্মন্তি যং সঙ্খাৰাদিকং পচ্চযুপ্পন্নধম্মং. জনযন্তীতি নিব্বত্তেন্তি. পচ্চযাতি সহজাতপচ্চযভাৱেন. পৰম্পৰতোতি পৰম্পৰপচ্চযভাৱেন, অনুৰূপসন্তানঘটনৱসেন পচ্চযো হুত্ৱাতি অত্থো. উপনিস্সযকোটি হি ইধাধিপ্পেতা. পুৰিমস্মিং অৱসিট্ঠো পচ্চযভাৱো. হেতুমৱকড্ঢযিত্ৱাতি তং যথাৱুত্তপচ্চযসঙ্খাতং জনকাদিভেদভিন্নং হেতুং আকড্ঢিত্ৱা সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা যো সংৱণ্ণনাসঙ্খাতো, এসো হাৰো পৰিক্খাৰোতি এৱং সুত্তে আগতধম্মানং পৰিক্খাৰসঙ্খাতে হেতুপচ্চযে নিদ্ধাৰেত্ৱা সংৱণ্ণনলক্খণো পৰিক্খাৰো হাৰোতি অত্থো.
১৬. যে ধম্মাতি যে সীলাদিধম্মা. যংমূলাতি যেসং সমাধিআদীনং মূলভূতা, তে তেসং সমাধিআদীনং পদট্ঠানভাৱেন সমাৰোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. যে চেকত্থা পকাসিতা মুনিনাতি যে চ ৰাগৱিৰাগাচেতোৱিমুত্তিসেক্খফলকামধাতুসমতিক্কমনাদিসদ্দা অনাগামিফলত্থতায একত্থা বুদ্ধমুনিনা পৰিদীপিতা, তে অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনভাৱেন সমাৰোপযিতব্বাতি সম্বন্ধো. সমাৰোপনঞ্চেত্থ সুত্তে যথাৰুতৱসেন নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা গয্হমানস্স সিক্খত্তযসঙ্খাতস্স সীলাদিক্খন্ধত্তযস্স পৰিযাযন্তৰৱিভাৱনমুখেন ভাৱনাপাৰিপূৰিকথনং, ভাৱনাপাৰিপূৰী চ পহাতব্বস্স পহানেনাতি পহানসমাৰোপনাপি অত্থতো দস্সিতা এৱ হোতি. এস সমাৰোপনো হাৰোতি এস সুত্তে আগতধম্মানং পদট্ঠানৱেৱচনভাৱনাপহানসমাৰোপনৱিচাৰণলক্খণো সমাৰোপনো নাম হাৰোতি অত্থো.
নযসঙ্খেপো
১৭. এৱং গাথাবন্ধৱসেন সোড়সপি হাৰে নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি নযে নিদ্দিসিতুং ‘‘তণ্হঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তণ্হঞ্চ অৱিজ্জম্পি চাতি সুত্তে আগতং অত্থতো নিদ্ধাৰণৱসেন ৱা গহিতং তণ্হং অৱিজ্জঞ্চ যো নেতীতি সম্বন্ধো. যো সংৱণ্ণনাৱিসেসো তং নেতি সংকিলেসপক্খং পাপেতি সংকিলেসৱসেন সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সমথেনাতি সমাধিনা. ৱিপস্সনাযাতি পঞ্ঞায, যো নেতি ৱোদানপক্খং পাপেতি, তথা সুত্তত্থং যোজেতীতি অধিপ্পাযো. সচ্চেহি যোজযিত্ৱাতি নযন্তো চ তণ্হা চ অৱিজ্জা চ ভৱমূলকত্তা সমুদযসচ্চং, অৱসেসা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং, সমথৱিপস্সনা মগ্গসচ্চং, তেন পত্তব্বা অসঙ্খতধাতু নিৰোধসচ্চন্তি এৱং ইমেহি চতূহি সচ্চেহি যোজেত্ৱা. অযং নযো নন্দিযাৱট্টোতি যো তণ্হাৱিজ্জাহি সংকিলেসপক্খস্স সুত্তত্থস্স সমথৱিপস্সনাহি ৱোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, অযং নন্দিযাৱট্টো নযো নামাতি অত্থো. এত্থ চ নযস্স ভূমি গাথাযং ‘‘নযো’’তি ৱুত্তা, তস্মা সংৱণ্ণনাৱিসেসোতি ৱুত্তং. ন হি অত্থনযো সংৱণ্ণনা, চতুসচ্চপটিৱেধস্স অনুৰূপো পুব্বভাগে অনুগাহণনযো অত্থনযো. তস্স পন যা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং ৱসেন তণ্হাদিমুখেন নযভূমিৰচনা, তত্থ নযৱোহাৰো.
১৮. অকুসলেতি দ্ৱাদসচিত্তুপ্পাদসঙ্গহিতে সব্বেপি অকুসলে ধম্মে. সমূলেহীতি অত্তনো মূলেহি, লোভদোসমোহেহীতি অত্থো. কুসলেতি সব্বেপি চতুভূমকে কুসলে ধম্মে. কুসলমূলেহীতি কুসলেহি অলোভাদিমূলেহি যো নেতি. নযন্তো চ কুসলাকুসলং মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতং ন হোতীতি ভূতং. পটঘটাদযো ৱিয ন সম্মুতিসচ্চমত্তন্তি তথং. অকুসলস্স ইট্ঠৱিপাকতাভাৱতো কুসলস্স চ অনিট্ঠৱিপাকতাভাৱতো ৱিপাকে সতি অৱিসংৱাদকত্তা অৱিতথং নেতি. এৱমেতেসং তিণ্ণম্পি পদানং কুসলাকুসলৱিসেসনতা দট্ঠব্বা. অথ ৱা অকুসলমূলেহি অকুসলানি কুসলমূলেহি চ কুসলানি নযন্তো অযং নযো ভূতং তথং অৱিতথং নেতি, চত্তাৰি সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা যোজেতীতি অত্থো. দুক্খাদীনি হি বাধকাদিভাৱতো অঞ্ঞথাভাৱাভাৱেন ভূতানি, সচ্চসভাৱত্তা তথানি, অৱিসংৱাদনতো অৱিতথানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০). তিপুক্খলং তং নযং আহূতি যো অকুসলমূলেহি সংকিলেসপক্খস্স কুসলমূলেহি ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্স চতুসচ্চযোজনমুখেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, তং তিপুক্খলং নযন্তি ৱদন্তীতি অত্থো.
১৯. ৱিপল্লাসেহীতি অসুভে সুভন্তিআদিনযপ্পৱত্তেহি চতূহি ৱিপল্লাসেহি. কিলেসেতি কিলিস্সন্তি ৱিবাধিযন্তীতি কিলেসা, সংকিলিট্ঠধম্মা, সংকিলেসপক্খন্তি অত্থো. কেচি ‘‘সংকিলেসে’’তিপি পঠন্তি, কিলেসসহিতেতি অত্থো. ইন্দ্ৰিযেহীতি সদ্ধাদীহি ইন্দ্ৰিযেহি. সদ্ধম্মেতি পটিপত্তিপটিৱেধসদ্ধম্মে, ৱোদানপক্খন্তি অত্থো. এতং নযন্তি যো সুভসঞ্ঞাদীহি ৱিপল্লাসেহি সকলস্স সংকিলেসপক্খস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীহি ৱোদানপক্খস্স চতুসচ্চযোজনৱসেন নযনলক্খণো সংৱণ্ণনাৱিসেসো, এতং নযং নযৱিদূ সদ্ধম্মনযকোৱিদা, অত্থনযকুসলা এৱ ৱা সীহৱিক্কীড়িতং নযন্তি ৱদন্তীতি অত্থো.
২০. ৱেয্যাকৰণেসূতি তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং কতেসু সুত্তস্স অত্থৱিস্সজ্জনেসূতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘তহিং তহি’’ন্তি. কুসলাকুসলাতি ৱোদানিযা সংকিলেসিকা চ তস্স তস্স নযস্স দিসাভূতধম্মা. ৱুত্তাতি সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱা কথিতা. মনসা ৱোলোকযতেতি তে যথাৱুত্তধম্মে চিত্তেনেৱ ‘‘অযং পঠমা দিসা অযং দুতিযা দিসা’’তিআদিনা তস্স তস্স নযস্স দিসাভাৱেন উপপৰিক্খতি, ৱিচাৰেতীতি অত্থো. ‘‘ওলোকযতে তে অবহী’’তিপি পাঠো. তত্থ তেতি তে যথাৱুত্তধম্মে. অবহীতি অব্ভন্তৰং, চিত্তে এৱাতি অত্থো. তং খু দিসালোচনং আহূতি ওলোকযতেতি এত্থ যদেতং ওলোকনং, তং দিসালোচনং নাম নযং ৱদন্তি. খু-তি চ নিপাতো অৱধাৰণে. তেন ওলোকনমেৱ অযং নযো, ন কোচি অত্থৱিসেসোতি দস্সেতি.
২১. ওলোকেত্ৱাতি পঠমাদিদিসাভাৱেন উপপৰিক্খিত্ৱা. দিসালোচনেনাতি দিসালোচননযেন কৰণভূতেন. যেন হি ৱিধিনা তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনায দিসা ওলোকীযন্তি, সো ৱিধি দিসালোচনন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উক্খিপিযাতি উদ্ধৰিত্ৱা, দিসাভূতধম্মে সুত্ততো নিদ্ধাৰেত্ৱাতি অত্থো. ‘‘উক্খিপিয যো সমানেতী’’তিপি পঠন্তি, তস্সত্থো – ‘‘যো তেসং দিসাভূতধম্মানং সমানযনং কৰোতী’’তি. যন্তি ৱা কিৰিযাপৰামসনং. সমানেতীতি সমং, সম্মা ৱা আনেতি তস্স তস্স নযস্স যোজনাৱসেন. কে পন আনেতি? সব্বে কুসলাকুসলে তংতংনযদিসাভূতে. অযং নযোতি সমানেতীতি এত্থ যদেতং তংতংনযদিসাভূতধম্মানং সমানযনং, অযং অঙ্কুসো নাম নযোতি অত্থো. এতঞ্চ দ্ৱযং ‘‘ৱোহাৰনযো, কম্মনযো’’তি চ ৱুচ্চতি.
২২. এৱং হাৰে নযে চ নিদ্দিসিত্ৱা ইদানি নেসং যোজনক্কমং দস্সেন্তো ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পঠমং সোড়স হাৰা ‘‘যোজেতব্বা’’তি ৱচনসেসো. হাৰসংৱণ্ণনা পঠমং কাতব্বা ব্যঞ্জনপৰিযেট্ঠিভাৱতোতি অধিপ্পাযো. দিসলোচনতোতি দিসালোচনেন, অযমেৱ ৱা পাঠো. অঙ্কুসেন হীতি হি-সদ্দো নিপাতমত্তং. সেসং উত্তানমেৱ.
দ্ৱাদসপদং
২৩. ইদানি যেসং ব্যঞ্জনপদানং অত্থপদানঞ্চ ৱসেন দ্ৱাদস পদানি সুত্তন্তি ৱুত্তং, তানি পদানি নিদ্দিসিতুং ‘‘অক্খৰং পদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ অপৰিযোসিতে পদে ৱণ্ণো অক্খৰং পৰিযাযৱসেন অক্খৰণতো অসঞ্চৰণতো. ন হি ৱণ্ণস্স পৰিযাযো ৱিজ্জতি, অথ ৱণ্ণোতি কেনট্ঠেন ৱণ্ণো? অত্থসংৱণ্ণনট্ঠেন. ৱণ্ণো এৱ হি ইত্তৰখণতায অপৰাপৰভাৱেন পৱত্তো পদাদিভাৱেন গয্হমানো যথাসম্বন্ধং তং তং অত্থং ৱদতি. একক্খৰং ৱা পদং অক্খৰং, কেচি পন ‘‘মনসা দেসনাৱাচায অক্খৰণতো অক্খৰ’’ন্তি ৱদন্তি.
পদন্তি পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, তং নামপদং আখ্যাতপদং উপসগ্গপদং নিপাতপদন্তি চতুব্বিধং. তত্থ ‘‘ফস্সো ৱেদনা চিত্ত’’ন্তি এৱমাদিকং সত্ৱপ্পধানং নামপদং. ‘‘ফুসতি ৱেদযতি ৱিজানাতী’’তি এৱমাদিকং কিৰিযাপধানং আখ্যাতপদং. কিৰিযাৱিসেসগ্গহণনিমিত্তং ‘‘প’’ ইতি এৱমাদিকং উপসগ্গপদং. কিৰিযায সত্ৱস্স চ সৰূপৱিসেসপ্পকাসনহেতুভূতং ‘‘এৱ’’ন্তি এৱমাদিকং নিপাতপদং.
ব্যঞ্জনন্তি সঙ্খেপতো ৱুত্তং পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, ৱাক্যং. তং পন অত্থতো পদসমুদাযোতি দট্ঠব্বং. পদমত্তসৱনেপি হি অধিকাৰাদিৱসেন লব্ভমানেহি পদন্তৰেহি অনুসন্ধানং কত্ৱাৱ অত্থসম্পটিপত্তি হোতীতি ৱাক্যমেৱ অত্থং ব্যঞ্জযতি. নিৰুত্তীতি আকাৰাভিহিতং নিব্বচনং নিৰুত্তি.
নিদ্দেসোতি নিব্বচনৱিত্থাৰো নিৰৱসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো. পদেহি ৱাক্যস্স ৱিভাগো আকাৰো. যদি এৱং পদতো আকাৰস্স কো ৱিসেসোতি? অপৰিযোসিতে ৱাক্যে অৱিভজ্জমানে ৱা তদৱযৱো পদং. উচ্চাৰণৱসেন পৰিযোসিতে ৱাক্যে ৱিভজ্জমানে ৱা তদৱযৱো আকাৰোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. ছট্ঠং ৱচনং ছট্ঠৱচনং. আকাৰো ছট্ঠৱচনং এতস্সাতি আকাৰছট্ঠৱচনং, ব্যঞ্জনপদং. এত্থ চ ব্যঞ্জনন্তি ইমস্স পদস্স অনন্তৰং ৱত্তব্বং আকাৰপদং নিদ্দেসপদানন্তৰং ৱদন্তেন ‘‘আকাৰছট্ঠৱচন’’ন্তি ৱুত্তং, পদানুপুব্বিকং পন ইচ্ছন্তেহি তং ব্যঞ্জনপদানন্তৰমেৱ কাতব্বং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অপৰিমাণা ব্যঞ্জনা অপৰিমাণা আকাৰাতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি আকাৰেহি ৱিভজতী’’তি চ. কেচি পন ‘‘আকাৰপদব্যঞ্জননিৰুত্তিযো চ নিদ্দেসো’’তি পঠন্তি. এত্তাৱ ব্যঞ্জনং সব্বন্তি যানিমানি অক্খৰাদীনি নিদ্দিট্ঠানি, এত্তকমেৱ সব্বং ব্যঞ্জনং, এতেহি অসঙ্গহিতং ব্যঞ্জনং নাম নত্থীতি অত্থো.
২৪. সঙ্কাসনাতি সংখিত্তেন কাসনা. পকাসনাতি পঠমং কাসনা, কাসীযতি দীপীযতীতি অত্থো. ইমিনা হি অত্থপদদ্ৱযেন অক্খৰপদেহি ৱিভাৱিযমানো অত্থাকাৰো গহিতো. যস্মা অক্খৰেহি সুয্যমানেহি সুণন্তানং ৱিসেসৱিধানস্স কতত্তা পদপৰিযোসানে পদত্থসম্পটিপত্তি হোতি. তথা হি ৱক্খতি ‘‘তত্থ ভগৱা অক্খৰেহি সঙ্কাসেতি পদেহি পকাসেতীতি, অক্খৰেহি পদেহি চ উগ্ঘাটেতী’’তি চ.
ৱিৱৰণাতি ৱিত্থাৰণা. ৱিভজনা চ উত্তানীকম্মঞ্চ পঞ্ঞত্তি চ ৱিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তি. তত্থ ৱিভজনাতি ৱিভাগকৰণং, উভযেনাপি নিদ্দিসনমাহ. ইধ পুৰিমনযেনেৱ ব্যঞ্জনাকাৰেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকাৰো দস্সিতোতি দট্ঠব্বং. উত্তানীকম্মং পাকটকৰণং. পকাৰেহি ঞাপনং পঞ্ঞত্তি. দ্ৱযেনাপি পটিনিদ্দিসনং কথেতি. এত্থাপি নিৰুত্তিনিদ্দেসসঙ্খাতেহি ব্যঞ্জনপদেহি নিদ্দিসিযমানো অত্থাকাৰো ৱুত্তো, যো পটিনিদ্দিসীযতীতি ৱুচ্চতি. এতেহীতি এতেহি এৱ সঙ্কাসনাদিৱিনিমুত্তস্স দেসনাত্থস্স অভাৱতো. অত্থোতি সুত্তত্থো. কম্মন্তি উগ্ঘটনাদিকম্মং. সুত্তত্থেন হি দেসনায পৱত্তিযমানেন উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদিৱেনেয্যানং চিত্তসন্তানস্স পবোধনকিৰিযানিব্বত্তি. সো চ সুত্তত্থো সঙ্কাসনাদিআকাৰোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অত্থো কম্মঞ্চ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি.
২৫. তীণীতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, তযোতি ৱুত্তং হোতি. নৱহি পদেহীতি নৱহি কোট্ঠাসেহি. অত্থো সমাযুত্তোতি অত্থো সম্মা যুত্তো ন ৱিনা ৱত্ততি. সব্বস্স হি বুদ্ধৱচনস্স চতুসচ্চপ্পকাসনতো অত্থনযানঞ্চ চতুসচ্চযোজনৱসেন পৱত্তনতো সব্বো পাড়িঅত্থো অত্থনযত্তযসঙ্গহিতো সঙ্কাসনাদিআকাৰৱিসেসৱুত্তি চাতি.
২৬. ইদানি যথানিদ্দিট্ঠে দেসনাহাৰাদিকে নেত্তিপ্পকৰণস্স পদত্থে সুখগ্গহণত্থং গণনৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অত্থস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ চতুব্বীসাতি সোড়স হাৰা ছ ব্যঞ্জনপদানি দ্ৱে কম্মনযাতি এৱং চতুব্বীস. উভযন্তি ছ অত্থপদানি তযো অত্থনযাতি ইদং নৱৱিধং যথাৱুত্তং চতুব্বীসৱিধঞ্চাতি এতং উভযং. সঙ্কলযিত্ৱাতি সম্পিণ্ডেত্ৱা. ‘‘সঙ্খেপযতো’’তিপি পাঠো, একতো কৰোন্তস্সাতি অত্থো. এত্তিকাতি এতপ্পমাণা, ইতো ৱিনিমুত্তো কোচি নেত্তিপদত্থা নত্থীতি অত্থো.
এৱং তেত্তিংসপদত্থায নেত্তিযা সুত্তস্স অত্থপৰিযেসনায যো ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তি নযেহি পঠমং হাৰা সংৱণ্ণেতব্বাতি হাৰনযানং সংৱণ্ণনাক্কমো দস্সিতো, স্ৱাযং হাৰনযানং দেসনাক্কমেনেৱ সিদ্ধো. এৱং সিদ্ধে সতি অযং আৰম্ভো ইমমত্থং দীপেতি – সব্বেপিমে হাৰা নযা চ ইমিনা দস্সিতক্কমেনেৱ সুত্তেসু সংৱণ্ণনাৱসেন যোজেতব্বা, ন উপ্পটিপাটিযাতি.
কিং পনেত্থ কাৰণং, যদেতে হাৰা নযা চ ইমিনাৱ কমেন দেসিতাতি? যদিপি নাযমনুযোগো কত্থচি অনুক্কমে নিৱিসতি, অপি চ ধম্মদেসনায নিস্সযফলতদুপাযসৰীৰভূতানং অস্সাদাদীনং ৱিভাৱনসভাৱত্তা পকতিযা সব্বসুত্তানুৰূপাতি সুৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো পৰেসঞ্চ সংৱণ্ণনাৱিসেসানং ৱিচযহাৰাদীনং পতিট্ঠাভাৱতো পঠমং দেসনাহাৰো দস্সিতো.
পদপুচ্ছাৱিস্সজ্জনপুব্বাপৰানুগীতীহি সদ্ধিং দেসনাহাৰপদত্থানং পৱিচযসভাৱতায তস্স অনন্তৰং ৱিচযো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘পদং ৱিচিনতি…পে… আণত্তিং ৱিচিনতি অনুগীতিং ৱিচিনতী’’তি.
ৱিচযেন হাৰেন পৱিচিতানং অত্থানং যুত্তাযুত্তিৱিচাৰণা যুত্তাতি যুত্তিৱিচাৰণভাৱতো ৱিচযানন্তৰং যুত্তিহাৰো ৱুত্তো. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱা যুত্তিহাৰেন যোজেতব্ব’’ন্তি.
যুত্তাযুত্তানংযেৱ অত্থানং উপপত্তিঅনুৰূপং কাৰণপৰম্পৰায নিদ্ধাৰণলক্খণং পদট্ঠানচিন্তনং কত্তব্বন্তি যুত্তিহাৰানন্তৰং পদট্ঠানহাৰো দস্সিতো. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘যো কোচি উপনিস্সযো যো কোচি পচ্চযো চ, সব্বো সো পদট্ঠান’’ন্তি.
যুত্তাযুত্তানং কাৰণপৰম্পৰায পৰিগ্গহিতসভাৱানংযেৱ চ ধম্মানং অৱুত্তানম্পি একলক্খণতায গহণং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং পদট্ঠানানন্তৰং লক্খণো হাৰো ৱুত্তো. তথা হি লক্খণহাৰৱিভঙ্গে ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং দস্সেত্ৱা ‘‘এৱং যে ধম্মা একলক্খণা’’তিআদি ৱুত্তং.
অত্থতো নিদ্ধাৰিতানম্পি ধম্মানং নিব্বচনাদীনি ৱত্তব্বানি, ন সুত্তে সৰূপতো আগতানমেৱাতি দস্সনত্থং লক্খণানন্তৰং চতুব্যূহো ৱুত্তো. এৱঞ্হি নিৰৱসেসতো অত্থাৱবোধো হোতি, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘যদা হি ভিক্খু অত্থস্স চ নামং জানাতি ধম্মস্স চ নামং জানাতি তথা তথা নং অভিনিৰোপেতী’’তি অনৱসেসপৰিযাদানং ৱক্খতি. তথা ‘‘পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতী’’তি এত্থ ‘‘যে জৰামৰণেন অট্টিযিতুকামা ভৱিস্সন্তি, তে ভৱিস্সন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰা’’তিআদিনা সম্মাপটিপত্তিং অধিপ্পাযভাৱেন ৱক্খতি.
নিব্বচনাধিপ্পাযনিদানৱচনেহি সদ্ধিং সুত্তে পদত্থানং সুত্তন্তৰসংসন্দনসঙ্খাতে পুব্বাপৰৱিচাৰে দস্সিতে তেসং সভাগৱিসভাগধম্মন্তৰাৱট্টনং সুখেন সক্কা দস্সেতুন্তি চতুব্যূহানন্তৰং আৱট্টো ৱুত্তো. তেনেৱ হি ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথা’’তি গাথাযং আৰম্ভনিক্কমনবুদ্ধসাসনযোগধুননেহি ৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি নিদ্ধাৰেত্ৱা তদনুযোগস্স মূলং ‘‘পমাদো’’তি সুত্তন্তৰে দস্সিতো পমাদো আৱট্টিতো.
সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনে নিযোজিতে সাধাৰণাসাধাৰণৱসেন সংকিলেসৱোদানধম্মানং পদট্ঠানতো ভূমিতো চ ৱিভাগো সক্কা সুখেন যোজিতুন্তি আৱট্টানন্তৰং ৱিভত্তিহাৰো ৱুত্তো. যতো ৱিভত্তিহাৰৱিভঙ্গে ‘‘কতমে ধম্মা সাধাৰণা? দ্ৱে ধম্মা সাধাৰণা, নামসাধাৰণা ৱত্থুসাধাৰণা চা’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপ্পহাতব্বা কিলেসা সাধাৰণা, পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স চ কামৰাগব্যাপাদা সাধাৰণা’’তিআদিনা সভাগৱিসভাগপৰিযাযৱন্তেযেৱ ধম্মে ৱিভজিস্সতি.
সাৱজ্জানৱজ্জধম্মানং সপ্পটিভাগাভাৱতো তেসং ৱিভাগে কতে সুত্তাগতে ধম্মে অকসিৰেন পটিপক্খতো পৰিৱত্তেতুং সক্কাতি ৱিভত্তিঅনন্তৰং পৰিৱত্তনহাৰো ৱুত্তো. তথা হি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স পুৰিসপুগ্গলস্স মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা ভৱতী’’তি পটিৱিভত্তসভাৱে এৱ ধম্মে পৰিৱত্তনহাৰৱিভঙ্গে উদাহৰিস্সতি.
পটিপক্খতো পৰিৱত্তিতাপি ধম্মা পৰিযাযৱচনেহি বোধেতব্বা, ন সুত্তে আগতাযেৱাতি দস্সনত্থং পৰিৱত্তনানন্তৰং ৱেৱচনহাৰো ৱুত্তো.
এৱং তে ধম্মা পৰিযাযসদ্দতোপি ৱিভাৱিতা হোন্তীতি পৰিযাযতো পকাসিতানং ধম্মানং পভেদতো পঞ্ঞত্তিৱসেন ৱিভজনং সুখেন সক্কা ঞাতুন্তি ৱেৱচনহাৰানন্তৰং পঞ্ঞত্তিহাৰো ৱুত্তো. তথা হি সুত্তে আগতধম্মানং পৰিযাযপঞ্ঞত্তিৱিভাগং সুবোধনঞ্চ পঞ্ঞত্তিহাৰৱিভঙ্গে ৱক্খতি.
পভাৱপৰিঞ্ঞাদিপঞ্ঞত্তিৱিভাগমুখেন পটিচ্চসমুপ্পাদসচ্চাদিধম্মৱিভাগে কতে সুত্তে আগতধম্মানং পটিচ্চসমুপ্পাদাদিমুখেন অৱধাৰণং সক্কা দস্সেতুন্তি পঞ্ঞত্তিঅনন্তৰং ওতৰণো হাৰো ৱুত্তো. তথা হি ‘‘উদ্ধং অধো’’তি গাথং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘ৱিপ্পমুত্তো’’তি পদেন অসেক্খং ৱিজ্জং নিদ্ধাৰেত্ৱা ‘‘ৱিজ্জুপ্পাদা অৱিজ্জানিৰোধো’’তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদং উদাহৰিস্সতি.
ধাতাযতনাদীসু ওতাৰিতানং সুত্তে পদত্থানং পুচ্ছাৰম্ভৱিসোধনং সক্কা সুখেন সম্পাদেতুন্তি ওতৰণানন্তৰং সোধনো হাৰো ৱুত্তো. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘যত্থ এৱং সুদ্ধো আৰম্ভো, সো পঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো ভৱতী’’তিআদি.
ৱিসোধিতেসু সুত্তে পদপদত্থেসু তত্থ লব্ভমানসামঞ্ঞৱিসেসভাৱো সুকৰো হোতীতি দস্সেতুং সোধনানন্তৰং অধিট্ঠানো হাৰো দস্সিতো. সোধনো হি অধিট্ঠানস্স বহূপকাৰো, ততো এৱ হি ‘‘যথা যথা ৱা পন পুচ্ছিতং, তথা তথা ৱিস্সজ্জযিতব্ব’’ন্তি ৱক্খতি.
সামঞ্ঞৱিসেসভূতেসু সাধাৰণাসাধাৰণেসু ধম্মেসু পৱেদিতেসু পৰিক্খাৰসঙ্খাতস্স সাধাৰণাসাধাৰণৰূপস্স পচ্চযহেতুৰাসিস্স পভেদো সুৱিঞ্ঞেয্যোতি অধিট্ঠানানন্তৰং পৰিক্খাৰো ৱুত্তো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অসাধাৰণলক্খণো হেতু, সাধাৰণলক্খণো পচ্চযো. যথা কিং ভৱে, যথা অঙ্কুৰস্স নিব্বত্তিযা বীজং অসাধাৰণং, পথৱী আপো চ সাধাৰণা’’তিআদি.
অসাধাৰণে সাধাৰণে চ কাৰণে দস্সিতে তস্স অত্তনো ফলেসু কাৰণাকাৰো তেসং হেতুফলানং পভেদতো দেসনাকাৰো ভাৱেতব্বপহাতব্বধম্মানং ভাৱনাপহানানি চ নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানানি সম্মা সুত্তস্স অত্থং তথত্তাৱবোধায সংৱত্তন্তীতি পৰিক্খাৰানন্তৰং সমাৰোপনো হাৰো দস্সিতোতি. ইদং হাৰানং অনুক্কমকাৰণং.
নযানং পন ৱেনেয্যত্তযপ্পযোজিতত্তা অত্থনযত্তযূপদেসস্স তদনুক্কমেনেৱ নন্দিযাৱট্টাদীনং তিণ্ণং অত্থনযানং কমো ৱেদিতব্বো. উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো হি তযো ৱেনেয্যা নন্দিযাৱট্টাদযো পযোজেন্তি. তস্মা তে উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসা ৱিয যথাক্কমং তেসং উপকাৰায সৱংত্তন্তীতি. তথা হি নেসং চত্তাৰো ছ অট্ঠ চ মূলপদা নিদ্দিট্ঠা. ইতৰস্স পন নযদ্ৱযস্স অত্থনযত্তযস্স ভূমিযা আলোচনং তস্স তত্থ সমানযনঞ্চাতি ইমিনা কাৰণেন উদ্দেসক্কমো ৱেদিতব্বো. ন হি সক্কা অনোলোকেত্ৱা সমানেতুন্তি.
এতপৰমতা চ হাৰানং এত্তকেহি পকাৰৱিসেসেহি অত্থনযত্তযসহিতেহি সুত্তস্স অত্থো নিদ্ধাৰিযমানো ৱেনেয্যানং অলমনুত্তৰায পঠমায ভূমিযা সমধিগমাযাতি ৱেদিতব্বো. দস্সনভূমিসমনুপ্পত্তিঅত্থা হি নেত্তিপ্পকৰণদেসনাতি. অথ ৱা এতদন্তোগধত্তা সব্বেসং সুত্তস্স সংৱণ্ণনাৱিসেসানং এত্তাৱতা হাৰানং দট্ঠব্বা. যত্তকা হি সুত্তস্স সংৱণ্ণনাৱিসেসা, সব্বে তে নেত্তিউপদেসাযত্তাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.
তথা হি যে কেচি সুত্তস্স সংৱণ্ণনাপকাৰা নিদ্দিসীযন্তি. সেয্যথিদং – সুত্তস্স সমুট্ঠানং ৱত্তব্বং, অধিপ্পাযো ৱিভাৱেতব্বো, অনেকধা পদত্থো সংৱণ্ণেতব্বো, ৱিধি অনুৱাদো চ ৱেদিতব্বো, ৱিৰোধো সমাধাতব্বো, অনুসন্ধিযা অনুৰূপং নিগমেতব্বন্তি. তথা সুত্তস্স পযোজনং পিণ্ডত্থো পদত্থো অনুসন্ধি চোদনা পৰিহাৰো চ অত্থং ৱদন্তেন ৱত্তব্বাতি. তথা উপোগ্ঘাটপদৱিগ্গহপদত্থচালনাপচ্চুপট্ঠানানি ৱত্তব্বানীতি.
তথা তিস্সো কথা একনাড়িকা চতুৰস্সা নিসিন্নৱত্তিকা. তত্থ পাড়িং ৱত্ৱা একেকপদস্স অত্থকথনং একনাড়িকা নাম.
পটিপক্খং দস্সেত্ৱা পটিপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৱা সপক্খং দস্সেত্ৱা সপক্খস্স উপমং দস্সেত্ৱা কথনং চতুৰস্সা নাম.
ৱিসভাগধম্মৱসেনেৱ পৰিযোসানং গন্ত্ৱা পুন সভাগধম্মৱসেনেৱ পৰিযোসানগমনং নিসিন্নৱত্তিকা নাম.
ভেদকথায তত্ৱকথায পৰিযাযৱচনেহি চ সুত্তং সংৱণ্ণেতব্বন্তি চ এৱমাদযো. তেসম্পি এত্থেৱ অৱৰোধো, যস্মা তে ইধ কতিপযহাৰসঙ্গহিতাতি.
নযানং পন যস্মা উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদযো তযো এৱ ৱেনেয্যা সচ্চাভিসমযভাগিনো তদত্থায চ অত্থনযদেসনা, তস্মা সতিপি সংকিলেসৱোদানধম্মানং যথাৱুত্তমূলপদভেদতো ৱড্ঢেত্ৱা ৱিভজিতব্বপ্পকাৰে তথা মূলপদানি অৱড্ঢেত্ৱা ৱেনেয্যত্তযৱসেনেৱ এতপৰমতা ৱুত্তা. নৱসু নৱসু এৱ হি মূলপদেসু সব্বেসং সংকিলেসৱোদানধম্মানং অন্তোগধভাৱতো ন তানি ৱড্ঢেতব্বানি ৱেনেয্যত্তযাধিকাৰতো ন হাপেতব্বানীতি নযানং এতপৰমতা দট্ঠব্বা.
কম্মনযানং পন আলোচনসমানযনতো অঞ্ঞস্স পকাৰন্তৰস্স অসম্ভৱতো এতপৰমতা. হেত্ৱাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন ফলভূমিউপনিসাসভাগৱিসভাগলক্খণনযাদযো পৰিগ্গহিতা. তেসু হেতূতি কাৰণং, যো ধম্মোতিপি ৱুচ্চতি, সো পন পচ্চযভাৱেন একৱিধো. কাৰকো সম্পাপকোতি দুৱিধো. পুন কাৰকো ঞাপকো সম্পাপকোতি তিৱিধো. হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধাৰণহেতূতি চতুব্বিধো. পচ্চযধম্মো কুসলো অকুসলো সদ্দো অৰিযমগ্গোতি পঞ্চৱিধো. তথা সভাগহেতু অসভাগহেতু অজ্ঝত্তিকহেতু বাহিৰহেতু জনকহেতু পৰিগ্গাহকহেতু সাধাৰণহেতু অসাধাৰণহেতু সমনন্তৰহেতু পৰম্পৰহেতু সহজাতহেতু অসহজাতহেতু সাসৱহেতু অনাসৱহেতূতিআদিনা অনেকৱিধো চাতি ৱেদিতব্বো.
ফলম্পি পচ্চযুপ্পন্নভাৱেন একৱিধং. অধিগন্তব্বতোপি সম্পাপকহেতুৱসেন ফলপৰিযাযো লব্ভতীতি নিব্বত্তেতব্বঅধিগন্তব্বভাৱতো দুৱিধং. ঞাপেতব্বনিব্বত্তেতব্বপত্তব্বতো তিৱিধং. পচ্চযুপ্পন্নৱিপাককিৰিযাৱচনত্থনিব্বানৱসেন পঞ্চৱিধং. সভাগহেতুনিব্বত্তং অসভাগহেতুনিব্বত্তন্তি এৱমাদিৱসেন অনেকৱিধঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. তথা লোকিযং লোকুত্তৰন্তি. তত্থ লোকুত্তৰং চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি. লোকিযফলং দুৱিধং কাযিকং মানসঞ্চ. তত্থ কাযিকং পঞ্চদ্ৱাৰিকং, অৱসিট্ঠং মানসং. যঞ্চ তায তায সুত্তদেসনায সাধেতব্বং, তদপি ফলন্তি.
ভূমীতি সাসৱভূমি অনাসৱভূমি সঙ্খতভূমি অসঙ্খতভূমি দস্সনভূমি ভাৱনাভূমি পুথুজ্জনভূমি সেক্খভূমি অসেক্খভূমি সাৱকভূমি পচ্চেকবুদ্ধভূমি সম্মাসম্বুদ্ধভূমি ঝানভূমি অসমাহিতভূমি পটিপজ্জমানভূমি পটিপন্নভূমি পঠমাভূমি যাৱ চতুত্থীভূমি কামাৱচৰভূমি যাৱ লোকুত্তৰভূমীতি বহুৱিধা. তত্থ সাসৱভূমি পৰিত্তমহগ্গতা ধম্মা. অনাসৱভূমি অপ্পমাণা ধম্মা. সঙ্খতভূমি নিব্বানৱজ্জা সব্বে সভাৱধম্মা. অসঙ্খতভূমি অপ্পচ্চযা ধম্মা. দস্সনভূমি পঠমমগ্গফলধম্মা. ভাৱনাভূমি অৱসিট্ঠমগ্গফলধম্মা. পুথুজ্জনভূমি হীনমজ্ঝিমা ধম্মা. সেক্খভূমি চত্তাৰো অৰিযমগ্গধম্মা হেট্ঠিমা চ তযো ফলধম্মা. অসেক্খভূমি অগ্গফলধম্মা. সাৱকপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধধম্মা সাৱকাদিভূমিযো. ঝানভূমি ঝানধম্মা. অসমাহিতভূমি ঝানৱজ্জিতা ধম্মা. পটিপজ্জমানভূমি মগ্গধম্মা. পটিপন্নভূমি ফলধম্মা. পঠমাদিভূমিযো সহ ফলেন চত্তাৰো মগ্গা অপৰিযাপন্না ধম্মা ‘‘পঠমায ভূমিযা পত্তিযা’’তিআদিৱচনতো. কামাৱচৰাদিভূমিযো কামাৱচৰাদিধম্মা. যে চ ধম্মা তেসং তেসং হাৰনযানং পতিট্ঠানভাৱেন সুত্তেসু নিদ্ধাৰীযন্তি, তেপি ভূমিযোতি ৱিঞ্ঞাতব্বা.
উপনিসাতি বলৱকাৰণং, যো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱুচ্চতি. যঞ্চ সন্ধায সুত্তে ‘‘দুক্খূপনিসা সদ্ধা সদ্ধূপনিসং ‘সীল’ন্তি যাৱ ৱিমুত্তূপনিসং ৱিমুত্তিঞাণদস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. অপি চ উপনিসাতি তস্মিং তস্মিং সমযে সিদ্ধন্তে হদযভূতং অব্ভন্তৰং ৱুচ্চতি. ইধাপি নেত্তিহদযং, যং সম্মা পৰিগ্গণ্হন্তা ধম্মকথিকা তস্মিং তস্মিং সুত্তে আগতধম্মমুখেন সব্বহাৰনযযোজনায সমত্থা হোন্তি. কিং পনেতং নেত্তিহদযং? যদিদং এতস্সেৱ তেত্তিংসৱিধস্স পকৰণপদত্থসোড়সস্স অট্ঠৱীসতিৱিধপট্ঠানৱিভঙ্গসহিতস্স ৱিসযো সহ নিমিত্তৱিভাগেন অসঙ্কৰতো ৱৱত্থিতো.
সেয্যথিদং – দেসনাহাৰস্স অস্সাদাদযো ৱিসযো, তস্স অস্সাদাদিৱিভাৱনলক্খণত্তা. তস্স অস্সাদো সুখং সোমনস্সন্তি এৱমাদিৱিভাগো, তস্স নিমিত্তং ইট্ঠাৰম্মণাদি, অযঞ্চ অত্থো দেসনাহাৰৱিচযহাৰনিদ্দেসৱণ্ণনাযং ৱিত্থাৰতো পকাসিতো এৱ. সুত্তে আগতধম্মস্স সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনৱিসযো আৱট্টহাৰো, তদুভযআৱট্টনলক্খণত্তা. সুত্তে আগতধম্মানং পচ্চনীকধম্মৱিসযো পৰিৱত্তনহাৰো, পটিপক্খধম্মপৰিৱত্তনলক্খণত্তা. পদট্ঠানপৰিক্খাৰেসু আসন্নকাৰণং উপনিস্সযকাৰণঞ্চ পদট্ঠানং, হেতু পৰিক্খাৰোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
সভাগৱিসভাগধম্মা চ তেসং তেসং ধম্মানং অনুকূলপটিকূলধম্মা যথাক্কমং ৱেদিতব্বা. যথা – সম্মাদিট্ঠিযা সম্মাসঙ্কপ্পো সভাগো, মিচ্ছাসঙ্কপ্পো ৱিসভাগোতি ইমিনা নযেন সব্বং সভাগৱিসভাগতো ৱেদিতব্বং.
লক্খণন্তি সভাৱো. সো হাৰনযানং নিদ্দেসে ৱিভাৱিতো এৱ.
যং পনেতং হেতুআদিৱিসেসৱিনিমুত্তং হাৰনযানং যোজনানিবন্ধনং, সো নযো. যথাহ – লক্খণহাৰে ‘‘এৱং যে ধম্মা একলক্খণা কিচ্চতো চ লক্খণতো চ সামঞ্ঞতো চা’’তিআদি. তথা ৱিচযেন হাৰেন ৱিচিনিত্ৱা যুত্তিহাৰেন যোজেতব্বাতি. তথা সোধনহাৰাদীসু সুদ্ধো আৰম্ভো হোতি, সো পঞ্হো ৱিস্সজ্জিতো ভৱতীতি এৱমাদি. একত্তাদযোপি নযা ইধ নযোতি গহেতব্বা.
এৱং হেতুফলাদীনি উপধাৰেত্ৱা নেসং ৱসেন তত্থ তত্থ সুত্তে লব্ভমানপদত্থনিদ্ধাৰণমুখেন যথালক্খণং এতে হাৰা নযা চ যোজেতব্বা. ৱিসেসতো পন পদট্ঠানপৰিক্খাৰা হেতুৱসেন. দেসনাৱিচযচতুব্যূহসমাৰোপনা হেতুফলৱসেন. তথা ৱেৱচনপঞ্ঞত্তিওতৰণসোধনা ফলৱসেনেৱাতি কেচি. ৱিভত্তি হেতুভূমিৱসেন. পৰিৱত্তো ৱিসভাগৱসেন. আৱট্টো সভাগৱিসভাগৱসেন. লক্খণযুত্তিঅধিট্ঠানা নযৱসেন যোজেতব্বাতি. এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং –
‘‘সামঞ্ঞতো ৱিসেসেন, পদত্থো লক্খণং কমো;
এত্তাৱতা চ হেত্ৱাদী, ৱেদিতব্বা হি ৱিঞ্ঞুনা’’তি.
অযং গাথা ৱুত্তত্থা হোতি.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.