৭. বীৰণথম্ভৱগ্গো
[২১১] ১. সোমদত্তজাতকৱণ্ণনা
অকাসি যোগ্গন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো লাড়ুদাযিত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি. সো হি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং জনানং অন্তৰে একৱচনম্পি সম্পাদেত্ৱা কথেসুং ন সক্কোতি, সাৰজ্জবহুলো ‘‘অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি অঞ্ঞমেৱ কথেসি. তস্স তং পৱত্তিং ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, লাড়ুদাযী ইদানেৱ সাৰজ্জবহুলো, পুব্বেপি সাৰজ্জবহুলোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো কাসিৰট্ঠে অঞ্ঞতৰস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা পুন গেহং আগন্ত্ৱা মাতাপিতূনং দুগ্গতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘পৰিহীনকুলতো সেট্ঠিকুলং পতিট্ঠপেস্সামী’’তি মাতাপিতৰো আপুচ্ছিত্ৱা বাৰাণসিং গন্ত্ৱা ৰাজানং উপট্ঠাসি. সো ৰঞ্ঞা পিযো অহোসি মনাপো. অথস্স পিতুনো ‘‘দ্ৱীহিযেৱ গোণেহি কসিং কত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তস্স একো গোণো মতো. সো বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তাত, একো গোণো মতো, কসিকম্মং ন পৱত্ততি, ৰাজানং একং গোণং যাচাহী’’তি আহ. ‘‘তাত, নচিৰস্সেৱ মে ৰাজা দিট্ঠো, ইদানেৱ গোণং যাচিতুং ন যুত্তং, তুম্হে যাচথা’’তি. ‘‘তাত, ত্ৱং ময্হং সাৰজ্জবহুলভাৱং ন জানাসি, অহঞ্হি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং সম্মুখে কথং সম্পাদেতুং ন সক্কোমি. সচে অহং ৰঞ্ঞো সন্তিকং গোণং যাচিতুং গমিস্সামি, ইমম্পি দত্ৱা আগমিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, যং হোতি, তং হোতু, ন সক্কা মযা ৰাজানং যাচিতুং, অপিচ খো পনাহং তুম্হে যোগ্গং কাৰেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি সাধু মং যোগ্গং কাৰেহী’’তি.
বোধিসত্তো পিতৰং আদায বীৰণত্থম্ভকসুসানং গন্ত্ৱা তত্থ তত্থ তিণকলাপে বন্ধিত্ৱা ‘‘অযং ৰাজা, অযং উপৰাজা, অযং সেনাপতী’’তি নামানি কত্ৱা পটিপাটিযা পিতু দস্সেত্ৱা ‘‘তাত, ত্ৱং ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘জযতু, মহাৰাজা’তি এৱং ইমং গাথং ৱত্ৱা গোণং যাচেয্যাসী’’তি গাথং উগ্গণ্হাপেসি –
‘‘দ্ৱে মে গোণা মহাৰাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;
তেসু একো মতো দেৱ, দুতিযং দেহি খত্তিযা’’তি.
ব্ৰাহ্মণো একেন সংৱচ্ছৰেন ইমং গাথং পগুণং কত্ৱা বোধিসত্তং আহ – ‘‘তাত, সোমদত্ত, গাথা মে পগুণা জাতা, ইদানি অহং যস্স কস্সচি সন্তিকে ৱত্তুং সক্কোমি, মং ৰঞ্ঞো সন্তিকং নেহী’’তি. সো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তথাৰূপং পণ্ণাকাৰং গাহাপেত্ৱা পিতৰং ৰঞ্ঞো সন্তিকং নেসি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘জযতু, মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা পণ্ণাকাৰং অদাসি. ৰাজা ‘‘অযং তে সোমদত্ত ব্ৰাহ্মণো কিং হোতী’’তি আহ. ‘‘পিতা মে, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কেনট্ঠেনাগতো’’তি? তস্মিং খণে ব্ৰাহ্মণো গোণযাচনত্থায গাথং ৱদন্তো –
‘‘দ্ৱে মে গোণা মহাৰাজ, যেহি খেত্তং কসামসে;
তেসু একো মতো দেৱ, দুতিযং গণ্হ খত্তিযা’’তি. – আহ;
ৰাজা ব্ৰাহ্মণেন ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কথিতভাৱং ঞত্ৱা সিতং কত্ৱা ‘‘সোমদত্ত, তুম্হাকং গেহে বহূ মঞ্ঞে গোণা’’তি আহ. ‘‘তুম্হেহি দিন্না ভৱিস্সন্তি, মহাৰাজা’’তি. ৰাজা বোধিসত্তস্স তুস্সিত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স সোড়স গোণে অলঙ্কাৰভণ্ডকে নিৱাসনগামঞ্চস্স ব্ৰহ্মদেয্যং দত্ৱা মহন্তেন যসেন ব্ৰাহ্মণং উয্যোজেসি. ব্ৰাহ্মণো সব্বসেতসিন্ধৱযুত্তং ৰথং অভিৰুয্হ মহন্তেন পৰিৱাৰেন গামং অগমাসি. বোধিসত্তো পিতৰা সদ্ধিং ৰথে নিসীদিত্ৱা গচ্ছন্তো ‘‘তাত, অহং তুম্হে সকলসংৱচ্ছৰং যোগ্গং কাৰেসিং, সন্নিট্ঠানকালে পন তুম্হাকং গোণং ৰঞ্ঞো অদত্থা’’তি ৱত্ৱা পঠমং গাথমাহ –
১২১. ‘‘অকাসি যোগ্গং ধুৱমপ্পমত্তো, সংৱচ্ছৰং বীৰণথম্ভকস্মিং;
ব্যাকাসি সঞ্ঞং পৰিসং ৱিগয্হ, ন নিয্যমো তাযতি অপ্পপঞ্ঞ’’ন্তি.
তত্থ অকাসি যোগ্গং ধুৱমপ্পমত্তো, সংৱচ্ছৰং বীৰণথম্ভকস্মিন্তি, তাত, ত্ৱং নিচ্চং অপ্পমত্তো বীৰণত্থম্ভমযে সুসানে যোগ্গং অকাসি. ব্যাকাসি সঞ্ঞং পৰিসং ৱিগয্হাতি অথ চ পন পৰিসং ৱিগাহিত্ৱা তং সঞ্ঞং ৱিঅকাসি ৱিকাৰং আপাদেসি, পৰিৱত্তেসীতি অত্থো. ন নিয্যমো তাযতি অপ্পপঞ্ঞন্তি অপ্পহঞ্ঞং নাম পুগ্গলং নিয্যমো যোগ্গাচিণ্ণং চৰণং ন তাযতি ন ৰক্খতীতি.
অথস্স ৱচনং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো দুতিযং গাথমাহ –
১২২. ‘‘দ্ৱযং যাচনকো তাত, সোমদত্ত নিগচ্ছতি;
অলাভং ধনলাভং ৱা, এৱংধম্মা হি যাচনা’’তি.
তত্থ এৱংধম্মা হি যাচনাতি যাচনা হি এৱংসভাৱাতি.
সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, লাড়ুদাযী ইদানেৱ সাৰজ্জবহুলো, পুব্বেপি সাৰজ্জবহুলোযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো, সোমদত্তস্স পিতা লাড়ুদাযী অহোসি, সোমদত্তো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
সোমদত্তজাতকৱণ্ণনা পঠমা.
[২১২] ২. উচ্ছিট্ঠভত্তজাতকৱণ্ণনা
অঞ্ঞো উপৰিমো ৱণ্ণোতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পুৰাণদুতিযিকাপলোভনং আৰব্ভ কথেসি. সো হি ভিক্খু সত্থাৰা ‘‘সচ্চং কিৰ, ত্ৱং ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘কো তং উক্কণ্ঠাপেসী’’তি ৱুত্তে ‘‘পুৰাণদুতিযিকা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘ভিক্খু অযং তে ইত্থী অনত্থকাৰিকা, পুব্বেপি অত্তনো জাৰস্স উচ্ছিট্ঠকং ভোজেসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং ঠানে ভিক্খং চৰিত্ৱা জীৱিককপ্পকে কপণে নটককুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো দুগ্গতো দুৰূপকো হুত্ৱা ভিক্খং চৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেসি. তদা কাসিৰট্ঠে একস্মিং গামকে একস্স ব্ৰাহ্মণস্স ব্ৰাহ্মণী দুস্সীলা পাপধম্মা অতিচাৰং চৰতি. অথেকদিৱসং ব্ৰাহ্মণে কেনচিদেৱ কৰণীযেন বহি গতে তস্সা জাৰো তং খণং ওলোকেত্ৱা তং গেহং পাৱিসি. সা তেন সদ্ধিং অতিচৰিত্ৱা ‘‘মুহুত্তং অচ্ছ, ভুঞ্জিত্ৱাৱ গমিস্সসী’’তি ভত্তং সম্পাদেত্ৱা সূপব্যঞ্জনসম্পন্নং উণ্হভত্তং ৱড্ঢেত্ৱা ‘‘ত্ৱং ভুঞ্জা’’তি তস্স দত্ৱা সযং ব্ৰাহ্মণস্স আগমনং ওলোকযমানা দ্ৱাৰে অট্ঠাসি. বোধিসত্তো ব্ৰাহ্মণিযা জাৰস্স ভুঞ্জনট্ঠানে পিণ্ডং পচ্চাসীসন্তো অট্ঠাসি.
তস্মিং খণে ব্ৰাহ্মণো গেহাভিমুখো আগচ্ছতি. ব্ৰাহ্মণী তং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ৱেগেন পৱিসিত্ৱা ‘‘উট্ঠেহি, ব্ৰাহ্মণো আগচ্ছতী’’তি জাৰং কোট্ঠে ওতাৰেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স পৱিসিত্ৱা নিসিন্নকালে ফলকং উপনেত্ৱা হত্থধোৱনং দত্ৱা ইতৰেন ভুত্তাৱসিট্ঠস্স সীতভত্তস্স উপৰি উণ্হভত্তং ৱড্ঢেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স অদাসি. সো ভত্তে হত্থং ওতাৰেত্ৱা উপৰি উণ্হং হেট্ঠা চ ভত্তং সীতলং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ইমিনা অঞ্ঞস্স ভুত্তাধিকেন উচ্ছিট্ঠভত্তেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. সো ব্ৰাহ্মণিং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১২৩. ‘‘অঞ্ঞো উপৰিমো ৱণ্ণো, অঞ্ঞো ৱণ্ণো চ হেট্ঠিমো;
ব্ৰাহ্মণী ত্ৱেৱ পুচ্ছামি, কিং হেট্ঠা কিঞ্চ উপ্পৰী’’তি.
তত্থ ৱণ্ণোতি আকাৰো. অযঞ্হি উপৰিমস্স উণ্হভাৱং হেট্ঠিমস্স চ সীতভাৱং পুচ্ছন্তো এৱমাহ. কিং হেট্ঠা কিঞ্চ উপ্পৰীতি ৱুড্ঢিতভত্তেন নাম উপৰি সীতলেন, হেট্ঠা উণ্হেন ভৱিতব্বং, ইদঞ্চ পন ন তাদিসং, তেন তং পুচ্ছামি – ‘‘কেন কাৰণেন উপৰি ভত্তং উণ্হং, হেট্ঠিমং সীতল’’ন্তি.
ব্ৰাহ্মণী অত্তনা কতকম্মস্স উত্তানভাৱভযেন ব্ৰাহ্মণে পুনপ্পুনং কথেন্তেপি তুণ্হীযেৱ অহোসি. তস্মিং খণে নটপুত্তস্স এতদহোসি – ‘‘কোট্ঠে নিসীদাপিতপাপপুৰিসেন জাৰেন ভৱিতব্বং, ইমিনা গেহস্সামিকেন, ব্ৰাহ্মণী পন অত্তনা কতকম্মস্স পাকটভাৱভযেন কিঞ্চি ন কথেতি, হন্দাহং ইমিস্সা কতকম্মং পকাসেত্ৱা জাৰস্স কোট্ঠকে নিসীদাপিতভাৱং ব্ৰাহ্মণস্স কথেমী’’তি. সো ব্ৰাহ্মণস্স গেহা নিক্খন্তকালতো পট্ঠায ইতৰস্স গেহপৱেসনং অতিচৰণং অগ্গভত্তভুঞ্জনং ব্ৰাহ্মণিযা দ্ৱাৰে ঠত্ৱা মগ্গং ওলোকনং ইতৰস্স কোট্ঠে ওতাৰিতভাৱন্তি সব্বং তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা দুতিযং গাথমাহ –
১২৪. ‘‘অহং নটোস্মি ভদ্দন্তে, ভিক্খকোস্মি ইধাগতো;
অযঞ্হি কোট্ঠমোতিণ্ণো, অযং সো যং গৱেসসী’’তি.
তত্থ অহং নটোস্মি, ভদ্দন্তেতি, সামি, অহং নটজাতিকো. ভিক্খকোস্মি ইধাগতোতি স্ৱাহং ইমং ঠানং ভিক্খকো ভিক্খং পৰিযেসমানো আগতোস্মি. অযঞ্হি কোট্ঠমোতিণ্ণোতি অযং পন এতিস্সা জাৰো ইমং ভত্তং ভুঞ্জন্তো তৱ ভযেন কোট্ঠং ওতিণ্ণো. অযং সো যং গৱেসসীতি যং ত্ৱং কস্স নু খো ইমিনা উচ্ছিট্ঠকেন ভৱিতব্বন্তি গৱেসসি, অযং সো. চূড়ায নং গহেত্ৱা কোট্ঠা নীহৰিত্ৱা যথা ন পুনেৱৰূপং পাপং কৰোতি, তথা অস্স সতিং জনেহীতি ৱত্ৱা পক্কামি. ব্ৰাহ্মণো উভোপি তে যথা নং ন পুনেৱৰূপং পাপং কৰোন্তি, তজ্জনপোথনেহি তথা সিক্খাপেত্ৱা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ব্ৰাহ্মণী পুৰাণদুতিযিকা অহোসি, ব্ৰাহ্মণো উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু, নটপুত্তো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
উচ্ছিট্ঠভত্তজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.
[২১৩] ৩. ভৰুজাতকৱণ্ণনা
ইসীনমন্তৰং কত্ৱাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কোসলৰাজানং আৰব্ভ কথেসি. ভগৱতো হি ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ লাভসক্কাৰো মহা অহোসি. যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো সক্কতো হোতি…পে… পৰিক্খাৰানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পৰিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি (উদা. ১৪).
তে এৱং পৰিহীনলাভসক্কাৰা অহোৰত্তং গুড়্হসন্নিপাতং কত্ৱা মন্তযন্তি ‘‘সমণস্স গোতমস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায মযং হতলাভসক্কাৰা জাতা, সমণো গোতমো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো জাতো, কেন নু খো কাৰণেনস্স এসা সম্পত্তী’’তি. তত্ৰেকে এৱমাহংসু – ‘‘সমণো গোতমো সকলজম্বুদীপস্স উত্তমট্ঠানে ভূমিসীসে ৱসতি. তেনস্স লাভসক্কাৰো উপ্পজ্জতী’’তি, সেসা ‘‘অত্থেতং কাৰণং, মযম্পি জেতৱনপিট্ঠে তিত্থিযাৰামং কাৰেমু, এৱং লাভিনো ভৱিস্সামা’’তি আহংসু. তে সব্বেপি ‘‘এৱমেত’’ন্তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা ‘‘সচেপি মযং ৰঞ্ঞো অনাৰোচেত্ৱা আৰামং কাৰেস্সাম, ভিক্খূ ৱাৰেস্সন্তি, লঞ্জং লভিত্ৱা অভিজ্জনকো নাম নত্থি, তস্মা ৰঞ্ঞো লঞ্জং দত্ৱা আৰামট্ঠানং গণ্হিস্সামা’’তি সম্মন্তেত্ৱা উপট্ঠাকে যাচিত্ৱা ৰঞ্ঞো সতসহস্সং দত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, মযং জেতৱনপিট্ঠিযং তিত্থিযাৰামং কৰিস্সাম, সচে ভিক্খূ ‘কাতুং ন দস্সামা’তি তুম্হাকং আৰোচেন্তি, নেসং পটিৱচনং ন দাতব্ব’’ন্তি আহংসু. ৰাজা লঞ্জলোভেন ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
তিত্থিযা ৰাজানং সঙ্গণ্হিত্ৱা ৱড্ঢকিং পক্কোসাপেত্ৱা কম্মং পট্ঠপেসুং, মহাসদ্দো অহোসি. সত্থা ‘‘কে পনেতে, আনন্দ, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা, ভন্তে, জেতৱনপিট্ঠিযং তিত্থিযাৰামং কাৰেন্তি, তত্থেসো সদ্দো’’তি. ‘‘আনন্দ, নেতং ঠানং তিত্থিযাৰামস্স অনুচ্ছৱিকং, তিত্থিযা উচ্চাসদ্দকামা, ন সক্কা তেহি সদ্ধিং ৱসিতু’’ন্তি ৱত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খৱে, ৰঞ্ঞো আচিক্খিত্ৱা তিত্থিযাৰামকৰণং নিৱাৰেথা’’তি আহ. ভিক্খুসঙ্ঘো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো নিৱেসনদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. ৰাজা সঙ্ঘস্স আগতভাৱং সুত্ৱাপি ‘‘তিত্থিযাৰামং নিস্সায আগতা ভৱিস্সন্তী’’তি লঞ্জস্স গহিতত্তা ‘‘ৰাজা গেহে নত্থী’’তি ৱদাপেসি. ভিক্খূ গন্ত্ৱা সত্থু আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘লঞ্জং নিস্সায এৱং কৰোতী’’তি দ্ৱে অগ্গসাৱকে পেসেসি. ৰাজা তেসম্পি আগতভাৱং সুত্ৱা তথেৱ ৱদাপেসি. তেপি আগন্ত্ৱা সত্থু আৰাচেসুং. সত্থা ‘‘ন ইদানি, সাৰিপুত্ত, ৰাজা গেহে নিসীদিতুং লভিস্সতি, বহি নিক্খমিস্সতী’’তি পুনদিৱসে পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ৰঞ্ঞো নিৱেসনদ্ৱাৰং অগমাসি. ৰাজা সুত্ৱা পাসাদা ওতৰিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা সত্থাৰং পৱেসেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স যাগুখজ্জকং দত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ৰঞ্ঞো একং পৰিযাযধম্মদেসনং আৰভন্তো ‘‘মহাৰাজ, পোৰাণকৰাজানো লঞ্জং গহেত্ৱা সীলৱন্তে অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কাৰেত্ৱা অত্তনো ৰট্ঠস্স অস্সামিনো হুত্ৱা মহাৱিনাসং পাপুণিংসূ’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে ভৰুৰট্ঠে ভৰুৰাজা নাম ৰজ্জং কাৰেসি. তদা বোধিসত্তো পঞ্চাভিঞ্ঞো অট্ঠসমাপত্তিলাভী গণসত্থা তাপসো হুত্ৱা হিমৱন্তপদেসে চিৰং ৱসিত্ৱা লোণম্বিলসেৱনত্থায পঞ্চসততাপসপৰিৱুতো হিমৱন্তা ওতৰিত্ৱা অনুপুব্বেন ভৰুনগৰং পত্ৱা তত্থ পিণ্ডায চৰিত্ৱা নগৰা নিক্খমিত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰে সাখাৱিটপসম্পন্নস্স ৱটৰুক্খস্স মূলে নিসীদিত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা তত্থেৱ ৰুক্খমূলে ৱাসং কপ্পেসি. এৱং তস্মিং ইসিগণে তত্থ ৱসন্তে অড্ঢমাসচ্চযেন অঞ্ঞো গণসত্থা পঞ্চসতপৰিৱাৰো আগন্ত্ৱা নগৰে ভিক্খায চৰিত্ৱা নগৰা নিক্খমিত্ৱা দক্খিণদ্ৱাৰে তাদিসস্সেৱ ৱটৰুক্খস্স মূলে নিসীদিত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা তত্থ ৰুক্খমূলে ৱাসং কপ্পেসি. ইতি তে দ্ৱেপি ইসিগণা তত্থ যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা হিমৱন্তমেৱ অগমংসু.
তেসং গতকালে দক্খিণদ্ৱাৰে ৱটৰুক্খো সুক্খো. পুনৱাৰে তেসু আগচ্ছন্তেসু দক্খিণদ্ৱাৰে ৱটৰুক্খৱাসিনো পঠমতৰং আগন্ত্ৱা অত্তনো ৱটৰুক্খস্স সুক্খভাৱং ঞত্ৱা ভিক্খায চৰিত্ৱা নগৰা নিক্খমিত্ৱা উত্তৰদ্ৱাৰে ৱটৰুক্খমূলং গন্ত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা তত্থ ৱাসং কপ্পেসুং. ইতৰে পন ইসযো পচ্ছা আগন্ত্ৱা নগৰে ভিক্খায চৰিত্ৱা অত্তনো ৰুক্খমূলমেৱ গন্ত্ৱা ভত্তকিচ্চং কত্ৱা ৱাসং কপ্পেসুং. তে ‘‘ন সো তুম্হাকং ৰুক্খো, অম্হাকং ৰুক্খো’’তি ৰুক্খং নিস্সায অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং কৰিংসু, কলহো মহা অহোসি. একে ‘‘অম্হাকং পঠমং ৱসিতট্ঠানং তুম্হে ন লভিস্সথা’’তি ৱদন্তি. একে ‘‘মযং ইমস্মিং ৱাৰে পঠমতৰং ইধাগতা, তুম্হে ন লভিস্সথা’’তি ৱদন্তি. ইতি তে ‘‘মযং সামিনো, মযং সামিনো’’তি কলহং কৰোন্তা ৰুক্খমূলস্সত্থায ৰাজকুলং অগমংসু. ৰাজা পঠমং ৱুত্থইসিগণঞ্ঞেৱ সামিকং অকাসি. ইতৰে ‘‘ন দানি মযং ইমেহি পৰাজিতাতি অত্তানং ৱদাপেস্সামা’’তি দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৱা একং চক্কৱত্তিপৰিভোগং ৰথপঞ্জৰং দিস্ৱা আহৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো লঞ্জং দত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, অম্হেপি সামিকে কৰোহী’’তি আহংসু.
ৰাজা লঞ্জং গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱেপি গণা ৱসন্তূ’’তি দ্ৱেপি সামিকে অকাসি. ইতৰে ইসযো তস্স ৰথপঞ্জৰস্স ৰথচক্কানি নীহৰিত্ৱা লঞ্জং দত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, অম্হেযেৱ সামিকে কৰোহী’’তি আহংসু. ৰাজা তথা অকাসি. ইসিগণা ‘‘অম্হেহি ৱত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পহায পব্বজিতেহি ৰুক্খমূলস্স কাৰণা কলহং কৰোন্তেহি লঞ্জং দদন্তেহি অযুত্তং কত’’ন্তি ৱিপ্পটিসাৰিনো হুত্ৱা ৱেগেন পলাযিত্ৱা হিমৱন্তমেৱ অগমংসু. সকলভৰুৰট্ঠৱাসিনো দেৱতা একতো হুত্ৱা ‘‘সীলৱন্তে কলহং কৰোন্তেন ৰঞ্ঞা অযুত্তং কত’’ন্তি ভৰুৰঞ্ঞো কুজ্ঝিত্ৱা তিযোজনসতিকং ভৰুৰট্ঠং সমুদ্দং উব্বত্তেত্ৱা অৰট্ঠমকংসু. ইতি একং ভৰুৰাজানং নিস্সায সকলৰট্ঠৱাসিনোপি ৱিনাসং পত্তাতি.
সত্থা ইমং অতীতং আহৰিত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমা গাথা অৱোচ –
১২৫. ‘‘ইসীনমন্তৰং কত্ৱা, ভৰুৰাজাতি মে সুতং;
উচ্ছিন্নো সহ ৰট্ঠেহি, স ৰাজা ৱিভৱঙ্গতো.
১২৬. ‘‘তস্মা হি ছন্দাগমনং, নপ্পসংসন্তি পণ্ডিতা;
অদুট্ঠচিত্তো ভাসেয্য, গিৰং সচ্চুপসংহিত’’ন্তি.
তত্থ অন্তৰং কত্ৱাতি ছন্দাগতিৱসেন ৱিৱৰং কত্ৱা. ভৰুৰাজাতি ভৰুৰট্ঠে ৰাজা. ইতি মে সুতন্তি ইতি মযা পুব্বে এতং সুতং. তস্মা হি ছন্দাগমনন্তি যস্মা হি ছন্দাগমনং গন্ত্ৱা ভৰুৰাজা সহ ৰট্ঠেন উচ্ছিন্নো, তস্মা ছন্দাগমনং পণ্ডিতা নপ্পসংসন্তি. অদুট্ঠচিত্তোতি কিলেসেহি অদূসিতচিত্তো হুত্ৱা. ভাসেয্য গিৰং সচ্চুপসংহিতন্তি সভাৱনিস্সিতং অত্থনিস্সিতং কাৰণনিস্সিতমেৱ গিৰং ভাসেয্য. যে হি তত্থ ভৰুৰঞ্ঞো লঞ্জং গণ্হন্তস্স অযুত্তং এতন্তি পটিক্কোসন্তা সচ্চুপসংহিতং গিৰং ভাসিংসু, তেসং ঠিতট্ঠানং নাড়িকেৰদীপে অজ্জাপি দীপকসহস্সং পঞ্ঞাযতীতি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ছন্দৱসিকেন নাম ন ভৱিতব্বং, দ্ৱে পব্বজিতগণে কলহং কাৰেতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘অহং তেন সমযেন জেট্ঠকইসি অহোসি’’ন্তি, ৰাজা তথাগতস্স ভত্তকিচ্চং কত্ৱা গতকালে মনুস্সে পেসেত্ৱা তিত্থিযাৰামং ৱিদ্ধংসাপেসি, তিত্থিযা অপ্পতিট্ঠা অহেসুং.
ভৰুজাতকৱণ্ণনা ততিযা.
[২১৪] ৪. পুণ্ণনদীজাতকৱণ্ণনা
পুণ্ণং নদিন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পঞ্ঞাপাৰমিং আৰব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি দিৱসে ধম্মসভাযং ভিক্খূ তথাগতস্স পঞ্ঞং আৰব্ভ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘আৱুসো, সম্মাসম্বুদ্ধো মহাপঞ্ঞো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো গম্ভীৰপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো উপাযপঞ্ঞায সমন্নাগতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি তথাগতো পঞ্ঞৱা উপাযকুসলোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো পুৰোহিতকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তক্কসিলাযং সব্বসিপ্পানি উগ্গণ্হিত্ৱা পিতু অচ্চযেন পুৰোহিতট্ঠানং লভিত্ৱা বাৰাণসিৰঞ্ঞো অত্থধম্মানুসাসকো অহোসি. অপৰভাগে ৰাজা পৰিভেদকানং কথং গহেত্ৱা বোধিসত্তস্স কুদ্ধো ‘‘মা মম সন্তিকে ৱসী’’তি বোধিসত্তং বাৰাণসিতো পব্বাজেসি. বোধিসত্তো পুত্তদাৰং গহেত্ৱা একস্মিং কাসিকগামকে ৱাসং কপ্পেসি. অপৰভাগে ৰাজা তস্স গুণং সৰিত্ৱা ‘‘ময্হং কঞ্চি পেসেত্ৱা আচৰিযং পক্কোসিতুং ন যুত্তং, একং পন গাথং বন্ধিত্ৱা পণ্ণং লিখিত্ৱা কাকমংসং পচাপেত্ৱা পণ্ণঞ্চ মংসঞ্চ সেতৱত্থেন পলিৱেঠেত্ৱা ৰাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৱা পেসেস্সামি. যদি পণ্ডিতো ভৱিস্সতি, পণ্ণং ৱাচেত্ৱা কাকমংসভাৱং ঞত্ৱা আগমিস্সতি, নো চে, নাগমিস্সতী’’তি ‘‘পুণ্ণং নদি’’ন্তি ইমং গাথং পণ্ণে লিখি –
১২৭. ‘‘পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহু, জাতং যৱং যেন চ গুয্হমাহু;
দূৰং গতং যেন চ অৱ্হযন্তি, সো ত্যাগতো হন্দ চ ভুঞ্জ ব্ৰাহ্মণা’’তি.
তত্থ পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহূতি কাকপেয্যা নদীহি ৱদন্তা যেন পুণ্ণং নদিং কাকপেয্যমাহু, ন হি অপুণ্ণা নদী ‘‘কাকপেয্যা’’তি ৱুচ্চতি. যদাপি নদীতীৰে ঠত্ৱা গীৱং পসাৰেত্ৱা কাকেন পাতুং সক্কা হোতি, তদা নং ‘‘কাকপেয্যা’’তি ৱদন্তি. জাতং যৱং যেন চ গুয্হমাহূতি যৱন্তি দেসনাসীসমত্তং, ইধ পন সব্বম্পি জাতং উগ্গতং সম্পন্নতৰুণসস্সং অধিপ্পেতং. তঞ্হি যদা অন্তো পৱিট্ঠকাকং পটিচ্ছাদেতুং সক্কোতি, তদা গুয্হতীতি গুয্হং. কিং গুয্হতি? কাকং. ইতি কাকস্স গুয্হং কাকগুয্হন্তি তং ৱদমানা কাকেন গুয্হৱচনস্স কাৰণভূতেন ‘‘গুয্হ’’ন্তি ৱদন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘যেন চ গুয্হমাহূ’’তি. দূৰং গতং যেন চ অৱ্হযন্তীতি দূৰং গতং ৱিপ্পৱুত্থং পিযপুগ্গলং যং আগন্ত্ৱা নিসিন্নং দিস্ৱা সচে ইত্থন্নামো আগচ্ছতি, ৱস্স কাকাতি ৱা ৱস্সন্তঞ্ঞেৱ ৱা সুত্ৱা ‘‘যথা কাকো ৱস্সতি, ইত্থন্নামো আগমিস্সতী’’তি এৱং ৱদন্তা যেন চ অৱ্হযন্তি কথেন্তি মন্তেন্তি, উদাহৰন্তীতি অত্থো. সো ত্যাগতোতি সো তে আনীতো. হন্দ চ ভুঞ্জ, ব্ৰাহ্মণাতি গণ্হ, ব্ৰাহ্মণ, ভুঞ্জস্সু নং, খাদ ইদং কাকমংসন্তি অত্থো.
ইতি ৰাজা ইমং গাথং পণ্ণে লিখিত্ৱা বোধিসত্তস্স পেসেসি. সো পণ্ণং ৱাচেত্ৱা ‘‘ৰাজা মং দট্ঠুকামো’’তি ঞত্ৱা দুতিযং গাথমাহ –
১২৮. ‘‘যতো মং সৰতী ৰাজা, ৱাযসম্পি পহেতৱে;
হংসা কোঞ্চা মযূৰা চ, অসতীযেৱ পাপিযা’’তি.
তত্থ যতো মং সৰতী ৰাজা, ৱাযসম্পি পহেতৱেতি যদা ৰাজা ৱাযসমংসং লভিত্ৱা তম্পি পহেতুং মং সৰতি. হংসা কোঞ্চা মযূৰা চাতি যদা পনস্স এতে হংসাদযো উপনীতা ভৱিস্সন্তি, একানি হংসমংসাদীনি লচ্ছতি, তদা মং কস্মা ন সৰিস্সতীতি অত্থো? অট্ঠকথাযং পন ‘‘হংসকোঞ্চমযূৰান’’ন্তি পাঠো. সো সুন্দৰতৰা, ইমেসং হংসাদীনং মংসং লভিত্ৱা কস্মা মং ন সৰিস্সতি, সৰিস্সতিযেৱাতি অত্থো. অসতীযেৱ পাপিযাতি যং ৱা তং ৱা লভিত্ৱা সৰণং নাম সুন্দৰং, লোকস্মিং পন অসতিযেৱ পাপিযা, অসতিকৰণংযেৱ হীনং লামকং, তঞ্চ অম্হাকং ৰঞ্ঞো নত্থি. সৰতি মং ৰাজা, আগমনং মে পচ্চাসীসতি, তস্মা গমিস্সামীতি যানং যোজাপেত্ৱা গন্ত্ৱা ৰাজানং পস্সি, ৰাজা তুস্সিত্ৱা পুৰোহিতট্ঠানেযেৱ পতিট্ঠাপেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, পুৰোহিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
পুণ্ণনদীজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.
[২১৫] ৫. কচ্ছপজাতকৱণ্ণনা
অৱধী ৱত অত্তানন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কোকালিকং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু মহাতক্কাৰিজাতকে (জা. ১.১৩.১০৪ আদযো) আৱি-ভৱিস্সতি. তদা পন সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, কোকালিকো ইদানেৱ ৱাচায হতো, পুব্বেপি ৱাচায হতোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তস্স অত্থধম্মানুসাসকো অহোসি. সো পন ৰাজা বহুভাণী অহোসি, তস্মিং কথেন্তে অঞ্ঞেসং ৱচনস্স ওকাসো নাম নত্থি. বোধিসত্তো তস্স তং বহুভাণিতং ৱাৰেতুকামো একং উপাযং উপধাৰেন্তো ৱিচৰতি. তস্মিঞ্চ কালে হিমৱন্তপদেসে একস্মিং সৰে কচ্ছপো ৱসতি, দ্ৱে হংসপোতকা গোচৰায চৰন্তা তেন সদ্ধিং ৱিস্সাসং অকংসু. তে দড়্হৱিস্সাসিকা হুত্ৱা একদিৱসং কচ্ছপং আহংসু – ‘‘সম্ম কচ্ছপ, অম্হাকং হিমৱন্তে চিত্তকূটপব্বততলে কঞ্চনগুহাযং ৱসনট্ঠানং ৰমণীযো পদেসো, গচ্ছসি অম্হাকং সদ্ধি’’ন্তি. ‘‘অহং কিন্তি কত্ৱা গমিস্সামী’’তি? ‘‘মযং তং গহেত্ৱা গমিস্সাম, সচে ত্ৱং মুখং ৰক্খিতুং সক্খিস্সসি, কস্সচি কিঞ্চি ন কথেস্সসী’’তি. ‘‘ৰক্খিস্সামি, সামি, গহেত্ৱা মং গচ্ছথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা একং দণ্ডকং কচ্ছপেন ডংসাপেত্ৱা সযং তস্স উভো কোটিযো ডংসিত্ৱা আকাসং পক্খন্দিংসু. তং তথা হংসেহি নীযমানং গামদাৰকা দিস্ৱা ‘‘দ্ৱে হংসা কচ্ছপং দণ্ডকেন হৰন্তী’’তি আহংসু.
কচ্ছপো ‘‘যদি মং সহাযকা নেন্তি, তুম্হাকং এত্থ কিং দুট্ঠচেটকা’’তি ৱত্তুকামো হংসানং সীঘৱেগতায বাৰাণসিনগৰে ৰাজনিৱেসনস্স উপৰিভাগং সম্পত্তকালে দট্ঠট্ঠানতো দণ্ডকং ৱিস্সজ্জেত্ৱা আকাসঙ্গণে পতিত্ৱা দ্ৱেভাগো অহোসি, ‘‘কচ্ছপো আকাসতো পতিত্ৱা দ্ৱেধা ভিন্নো’’তি এককোলাহলং অহোসি. ৰাজা বোধিসত্তং আদায অমচ্চগণপৰিৱুতো তং ঠানং গন্ত্ৱা কচ্ছপং দিস্ৱা বোধিসত্তং পুচ্ছি – ‘‘পণ্ডিত, কিন্তি কত্ৱা এস পতিতো’’তি? বোধিসত্তো ‘‘চিৰপটিকঙ্খোহং ৰাজানং ওৱদিতুকামো উপাযং উপধাৰেন্তো চৰামি, ইমিনা কচ্ছপেন হংসেহি সদ্ধিং ৱিস্সাসো কতো ভৱিস্সতি, তেহি ইমং ‘হিমৱন্তং নেস্সামা'তি দণ্ডকং ডংসাপেত্ৱা আকাসং পক্খন্তেহি ভৱিতব্বং, অথ ইমিনা কস্সচি ৱচনং সুত্ৱা অৰক্খিতমুখতায কিঞ্চি ৱত্তুকামেন দণ্ডকা ৱিস্সট্ঠো ভৱিস্সতি, এৱং আকাসতো পতিত্ৱা জীৱিতক্খযং পত্তেনেৱ ভৱিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘আম মহাৰাজ, অতিমুখৰা নাম অপৰিযন্তৱচনা এৱৰূপং দুক্খং পাপুণন্তিযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অৱোচ –
১২৯. ‘‘অৱধী ৱত অত্তানং, কচ্ছপো ব্যাহৰং গিৰং;
সুগ্গহীতস্মিং কট্ঠস্মিং, ৱাচায সকিযাৱধি.
১৩০. ‘‘এতম্পি দিস্ৱা নৰৱীৰিযসেট্ঠ, ৱাচং পমুঞ্চে কুসলং নাতিৱেলং;
পস্সসি বহুভাণেন, কচ্ছপং ব্যসনং গত’’ন্তি.
তত্থ অৱধী ৱতাতি ঘাতেসি ৱত. ব্যাহৰন্তি ব্যাহৰন্তো. সুগ্গহীতস্মিং কট্ঠস্মিন্তি মুখেন সুট্ঠু ডংসিত্ৱা গহিতে দণ্ডকে. ৱাচায সকিযাৱধীতি অতিমুখৰতায অকালে ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তো দট্ঠট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তায সকায ৱাচায অত্তানং অৱধি ঘাতেসি. এৱমেস জীৱিতক্খযং পত্তো, ন অঞ্ঞথাতি. এতম্পি দিস্ৱাতি এতম্পি কাৰণং দিস্ৱা. নৰৱীৰিযসেট্ঠাতি নৰেসু ৱীৰিযেন সেট্ঠ উত্তমৱীৰিয ৰাজৱৰ. ৱাচং পমুঞ্চে কুসলং নাতিৱেলন্তি সচ্চাদিপটিসংযুত্তং কুসলমেৱ পণ্ডিতো পুৰিসো মুঞ্চেয্য নিচ্ছাৰেয্য, তম্পি হিতং কালযুত্তং, ন অতিৱেলং, অতিক্কন্তকালং অপৰিযন্তৱাচং ন ভাসেয্য. পস্সসীতি ননু পচ্চক্খতো পস্সসি. বহুভাণেনাতি বহুভণনেন. কচ্ছপং ব্যসনং গতন্তি এতং কচ্ছপং জীৱিতক্খযং পত্তন্তি.
ৰাজা ‘‘মং সন্ধায ভাসতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘অম্হে সন্ধায কথেসি, পণ্ডিতা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘মহাৰাজ, ত্ৱং ৱা হোহি অঞ্ঞো ৱা, যো কোচি পমাণাতিক্কন্তং ভাসন্তো এৱৰূপং ব্যসনং পাপুণাতী’’তি পাকটং কত্ৱা কথেসি. ৰাজা ততো পট্ঠায ৱিৰমিত্ৱা মন্দভাণী অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কচ্ছপো কোকালিকো অহোসি, দ্ৱে হংসপোতকা দ্ৱে মহাথেৰা, ৰাজা আনন্দো, অমচ্চপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
কচ্ছপজাতকৱণ্ণনা পঞ্চমা.
[২১৬] ৬. মচ্ছজাতকৱণ্ণনা
ন মাযমগ্গি তপতীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পুৰাণদুতিযিকাপলোভনং আৰব্ভ কথেসি. তঞ্হি ভিক্খুং সত্থা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘কেন উক্কণ্ঠাপিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘পুৰাণদুতিযিকাযা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘অযং তে ভিক্খু ইত্থী অনত্থকাৰিকা, পুব্বেপি ত্ৱং এতং নিস্সায সূলেন ৱিজ্ঝিত্ৱা অঙ্গাৰেসু পচিত্ৱা খাদিতব্বতং পত্তো পণ্ডিতে নিস্সায জীৱিতং অলত্থা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তস্স পুৰোহিতো অহোসি. অথেকদিৱসং কেৱট্টা জালে লগ্গং মচ্ছং উদ্ধৰিত্ৱা উণ্হৱালুকাপিট্ঠে ঠপেত্ৱা ‘‘অঙ্গাৰেসু নং পচিত্ৱা খাদিস্সামা’’তি সূলং তচ্ছিংসু. মচ্ছো মচ্ছিং আৰব্ভ পৰিদেৱমানো ইমা গাথা অৱোচ –
১৩১. ‘‘ন মাযমগ্গি তপতি, ন সূলো সাধুতচ্ছিতো;
যঞ্চ মং মঞ্ঞতে মচ্ছী, অঞ্ঞং সো ৰতিযা গতো.
১৩২. ‘‘সো মং দহতি ৰাগগ্গি, চিত্তং চূপতপেতি মং;
জালিনো মুঞ্চথাযিৰা মং, ন কামে হঞ্ঞতে ক্ৱচী’’তি.
তত্থ ন মাযমগ্গি তপতীতি ন মং অযং অগ্গি তপতি, ন তাপং জনেতি, ন সোচযতীতি অত্থো. ন সূলোতি অযং সূলোপি সাধুতচ্ছিতো মং ন তপতি, ন মে সোকং উপ্পাদেতি. যঞ্চ মং মঞ্ঞতেতি যং পন মং মচ্ছী এৱং মঞ্ঞতি ‘‘অঞ্ঞং মচ্ছিং সো পঞ্চকামগুণৰতিযা গতো’’তি, তদেৱ মং তপতি সোচযতি. সো মং দহতীতি যো পনেস ৰাগগ্গি, সো মং দহতি ঝাপেতি. চিত্তং চূপতপেতি মন্তি ৰাগসম্পযুত্তকং মম চিত্তমেৱ চ মং উপতাপেতি কিলমেতি ৱিহেঠেতি. জালিনোতি কেৱট্টে আলপতি. তে হি জালস্স অত্থিতায ‘‘জালিনো’’তি ৱুচ্চন্তি. মুঞ্চথাযিৰা মন্তি মুঞ্চথ মং সামিনোতি যাচতি. ন কামে হঞ্ঞতে ক্ৱচীতি কামে পতিট্ঠিতো কামেন নীযমানো সত্তো ন ক্ৱচি হঞ্ঞতি. ন হি তং তুম্হাদিসা হনিতুং অনুচ্ছৱিকাতি পৰিদেৱতি. অথ ৱা কামেতি হেতুৱচনে ভুম্মং, কামহেতু মচ্ছিং অনুবন্ধমানো নাম ন ক্ৱচি তুম্হাদিসেহি হঞ্ঞতীতি পৰিদেৱতি. তস্মিং খণে বোধিসত্তো নদীতীৰং গতো তস্স মচ্ছস্স পৰিদেৱিতসদ্দং সুত্ৱা কেৱট্টে উপসঙ্কমিত্ৱা তং মচ্ছং মোচেসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা মচ্ছী পুৰাণদুতিযিকা অহোসি, মচ্ছো উক্কণ্ঠিতভিক্খু, পুৰোহিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
মচ্ছজাতকৱণ্ণনা ছট্ঠা.
[২১৭] ৭. সেগ্গুজাতকৱণ্ণনা
সব্বো লোকোতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং পণ্ণিকউপাসকং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু এককনিপাতে ৱিত্থাৰিতমেৱ. ইধাপি সত্থা তং ‘‘কিং, উপাসক, চিৰস্সং আগতোসী’’তি পুচ্ছি. পণ্ণিকউপাসকো ‘‘ধীতা মে, ভন্তে, নিচ্চং পহংসিতমুখী, তমহং ৱীমংসিত্ৱা একস্স কুলদাৰকস্স অদাসিং, তত্থ ইতিকত্তব্বতায তুম্হাকং দস্সনায আগন্তুং ওকাসং ন লভি’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘ন খো, উপাসক, ইদানেৱেসা সীলৱতী, পুব্বেপি সীলৱতী, ত্ৱঞ্চ ন ইদানেৱেতং ৱীমংসসি, পুব্বেপি ৱীমংসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো ৰুক্খদেৱতা অহোসি. তদা অযমেৱ পণ্ণিকউপাসকো ‘‘ধীতৰং ৱীমংসিস্সামী’’তি অৰঞ্ঞং নেত্ৱা কিলেসৱসেন ইচ্ছন্তো ৱিয হত্থে গণ্হি. অথ নং পৰিদেৱমানং পঠমগাথায অজ্ঝভাসি –
১৩৩. ‘‘সব্বো লোকো অত্তমনো অহোসি, অকোৱিদা গামধম্মস্স সেগ্গু;
কোমাৰি কো নাম তৱজ্জ ধম্মো, যং ত্ৱং গহিতা পৱনে পৰোদসী’’তি.
তত্থ সব্বো লোকো অত্তমনো অহোসীতি, অম্ম, সকলোপি সত্তলোকো এতিস্সা কামসেৱনায অত্তমনো জাতো. অকোৱিদা গামধম্মস্স সেগ্গূতি সেগ্গূতি তস্সা নামং. তেন ত্ৱং পন, অম্ম, সেগ্গু অকোৱিদা গামধম্মস্স, ইমস্মিং গামধম্মে ৱসলধম্মে অকুসলাসীতি ৱুত্তং হোতি. কোমাৰি কো নাম তৱজ্জ ধম্মোতি, অম্ম, কুমাৰি কো নামেস তৱ অজ্জ সভাৱো. যং ত্ৱং গহিতা পৱনে পৰোদসীতি ত্ৱং মযা ইমস্মিং পৱনে সন্থৱৱসেন হত্থে গহিতা পৰোদসি ন সম্পটিচ্ছসি, কো এস তৱ সভাৱো, কিং কুমাৰিকাযেৱ ত্ৱন্তি পুচ্ছতি.
তং সুত্ৱা কুমাৰিকা ‘‘আম, তাত, কুমাৰিকাযেৱাহং, নাহং মেথুনধম্মং নাম জানামী’’তি ৱত্ৱা পৰিদেৱমানা দুতিযং গাথমাহ –
১৩৪. ‘‘যো দুক্খফুট্ঠায ভৱেয্য তাণং, সো মে পিতা দুব্ভি ৱনে কৰোতি;
সা কস্স কন্দামি ৱনস্স মজ্ঝে, যো তাযিতা সো সহসং কৰোতী’’তি.
সা হেট্ঠা কথিতাযেৱ. ইতি সো পণ্ণিকো তদা ধীতৰং ৱীমংসিত্ৱা গেহং নেত্ৱা কুলদাৰকস্স দত্ৱা যথাকম্মং গতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপৰিযোসানে পণ্ণিকউপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ধীতা ধীতাযেৱ, পিতা পিতাযেৱ অহোসি, তস্স কাৰণস্স পচ্চক্খকাৰিকা ৰুক্খদেৱতা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
সেগ্গুজাতকৱণ্ণনা সত্তমা.
[২১৮] ৮. কূটৱাণিজজাতকৱণ্ণনা
সঠস্স সাঠেয্যমিদন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং কূটৱাণিজং আৰব্ভ কথেসি. সাৱত্থিৱাসিনো হি কূটৱাণিজো চ পণ্ডিতৱাণিজো চ দ্ৱে ৱাণিজা মিত্তিকা হুত্ৱা পঞ্চ সকটসতানি ভণ্ডস্স পূৰাপেত্ৱা পুব্বন্ততো অপৰন্তং ৱিচৰমানা ৱোহাৰং কত্ৱা বহুং লাভং লভিত্ৱা সাৱত্থিং পচ্চাগমিংসু. পণ্ডিতৱাণিজো কূটৱাণিজং আহ – ‘‘সম্ম, ভণ্ডং ভাজেমা’’তি. কূটৱাণিজো ‘‘অযং দীঘৰত্তং দুক্খসেয্যায দুব্ভোজনেন কিলন্তো অত্তনো ঘৰে নানগ্গৰসং ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা অজীৰকেন মৰিস্সতি, অথ সব্বম্পেতং ভণ্ডং ময্হমেৱ ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘নক্খত্তং ন মনাপং, দিৱসো ন মনাপো, স্ৱে জানিস্সামি, পুনদিৱসে জানিস্সামী’’তি কালং খেপেতি. অথ নং পণ্ডিতৱাণিজো নিপ্পীড়েত্ৱা ভাজাপেত্ৱা গন্ধমালং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰং পূজেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা ‘‘কদা আগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অড্ঢমাসমত্তো মে, ভন্তে, আগতস্সা’’তি ৱত্ৱা ‘‘অথ কস্মা এৱং পপঞ্চং কত্ৱা বুদ্ধুপট্ঠানং আগতোসী’’তি পুট্ঠো তং পৱত্তিং আৰোচেসি. সত্থা ‘‘ন খো, উপাসক, ইদানেৱ, পুব্বেপেস কূটৱাণিজোযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো অমচ্চকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো তস্স ৱিনিচ্ছযামচ্চো অহোসি. তদা গামৱাসী চ নগৰৱাসী চ দ্ৱে ৱাণিজা মিত্তা অহেসুং. গামৱাসী নগৰৱাসিস্স সন্তিকে পঞ্চ ফালসতানি ঠপেসি. সো তে ফালে ৱিক্কিণিত্ৱা মূলং গহেত্ৱা ফালানং ঠপিতট্ঠানে মূসিকৱচ্চং আকিৰিত্ৱা ঠপেসি. অপৰভাগে গামৱাসী আগন্ত্ৱা ‘‘ফালে মে দেহী’’তি আহ. কূটৱাণিজো ‘‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’’তি মূসিকৱচ্চং দস্সেসি. ইতৰো ‘‘খাদিতাৱ হোন্তু, মূসিকাহি খাদিতে কিং সক্কা কাতু’’ন্তি ন্হানত্থায তস্স পুত্তং আদায গচ্ছন্তো একস্স সহাযকস্স গেহে ‘‘ইমস্স কত্থচি গন্তুং মা অদত্থা’’তি ৱত্ৱা অন্তোগব্ভে নিসীদাপেত্ৱা সযং ন্হাযিত্ৱা কূটৱাণিজস্স গেহং অগমাসি. সো ‘‘পুত্তো মে কহ’’ন্তি আহ. ‘‘সম্ম, তৱ পুত্তং তীৰে ঠপেত্ৱা মম উদকে নিমুগ্গকালে একো কুললো আগন্ত্ৱা তৱ পুত্তং নখপঞ্জৰেন গহেত্ৱা আকাসং পক্খন্তো, অহং পাণিং পহৰিত্ৱা ৱিৰৱিত্ৱা ৱাযমন্তোপি মোচেতুং নাসক্খি’’ন্তি. ‘‘ত্ৱং মুসা ভণসি, কুললা দাৰকে গহেত্ৱা গন্তুং সমত্থা নাম নত্থী’’তি. ‘‘সম্ম, হোতু, অযুত্তেপি হোন্তে অহং কিং কৰোমি, কুললেনেৱ তে পুত্তো নীতো’’তি. সো তং সন্তজ্জেত্ৱা ‘‘অৰে দুট্ঠচোৰ মনুস্সমাৰক, ইদানি তং ৱিনিচ্ছযং গন্ত্ৱা কড্ঢাপেস্সামী’’তি নিক্খমি. সো ‘‘মম ৰুচ্চনকমেৱ কৰোসী’’তি তেনেৱ সদ্ধিং ৱিনিচ্ছযট্ঠানং অগমাসি.
কূটৱাণিজো বোধিসত্তং আহ – ‘‘অযং, সামি, মম পুত্তং গহেত্ৱা ন্হাযিতুং গতো, ‘কহং মে পুত্তো’তি ৱুত্তে ‘কুললেন হটো’তি আহ, ৱিনিচ্ছিনথ মে অড্ড’’ন্তি. বোধিসত্তো ‘‘সচ্চং ভণে’’তি ইতৰং পুচ্ছি. সো আহ – ‘‘আম, সামি, অহং তং আদায গতো, সেনেন পহটভাৱো সচ্চমেৱ, সামী’’তি. ‘‘কিং পন লোকে কুললা নাম দাৰকে হৰন্তী’’তি? ‘‘সামি, অহম্পি তুম্হে পুচ্ছামি – ‘‘কুললা দাৰকে গহেত্ৱা আকাসে গন্তুং ন সক্কোন্তি, মূসিকা পন অযফালে খাদন্তী’’তি. ‘‘ইদং কিং নামা’’তি? ‘‘সামি, মযা এতস্স ঘৰে পঞ্চ ফালসতানি ঠপিতানি, স্ৱাযং ‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’তি ৱত্ৱা ‘ইদং তে ফালে খাদিতমূসিকানং ৱচ্চ’ন্তি ৱচ্চং দস্সেতি, সামি, মূসিকা চে ফালে খাদন্তি, কুললাপি দাৰকে হৰিস্সন্তি. সচে ন খাদন্তি, সেনাপি তং ন হৰিস্সন্তি. এসো পন ‘ফালা তে মূসিকাহি খাদিতা’তি ৱদতি, তেসং খাদিতভাৱং ৱা অখাদিতভাৱং ৱা জানাথ, অড্ডং মে ৱিনিচ্ছিনথা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সঠস্স পটিসাঠেয্যং কত্ৱা জিনিস্সামীতি ইমিনা চিন্তিতং ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘সুট্ঠু তে চিন্তিত’’ন্তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অৱোচ –
১৩৫. ‘‘সঠস্স সাঠেয্যমিংদ সুচিন্তিতং, পচ্চোড্ডিতং পটিকূটস্স কূটং;
ফালং চে খাদেয্যুং মূসিকা, কস্মা কুমাৰং কুললা ন হৰেয্যুং.
১৩৬. ‘‘কূটস্স হি সন্তি কূটকূটা, ভৱতি চাপি নিকতিনো নিকত্যা;
দেহি পুত্তনট্ঠ ফালনট্ঠস্স ফালং, মা তে পুত্তমহাসি ফালনট্ঠো’’তি.
তত্থ সঠস্সাতি সঠভাৱেন কেৰাটিকেন ‘‘একং উপাযং কত্ৱা পৰসন্তকং খাদিতুং ৱট্টতী’’তি সঠস্স. সাঠেয্যমিদং সুচিন্তিতন্তি ইদং পটিসাঠেয্যং চিন্তেন্তেন তযা সুট্ঠু চিন্তিতং. পচ্চোড্ডিতং পটিকূটস্স কূটন্তি কূটস্স পুগ্গলস্স তযা পটিকূটং সুট্ঠু পচ্চোড্ডিতং, পটিভাগং কত্ৱা ওড্ডিতসদিসমেৱ কতন্তি অত্থো. ফালং চে খাদেয্যুং মূসিকাতি যদি মূসিকা ফালং খাদেয্যুং. কস্মা কুমাৰং কুললা ন হৰেয্যুন্তি মূসিকাসু ফালে খাদন্তীসু কুললা কিং কাৰণা কুমাৰং নো হৰেয্যুং.
কূটস্স হি সন্তি কূটকূটাতি ত্ৱং ‘‘অহমেৱ মূসিকাহি ফালে খাদাপিতপুৰিসো কূটো’’তি মঞ্ঞসি, তাদিসস্স পন কূটস্স ইমস্মিং লোকে বহূ কূটা সন্তি, কূটস্স কূটাতি কূটপটিকূটানং এতং নামং, কূটস্স পটিকূটা নাম সন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ভৱতি চাপি নিকতিনো নিকত্যাতি নিকতিনো নেকতিকস্স ৱঞ্চনকপুগ্গলস্স নিকত্যা অপৰো নিকতিকাৰকো ৱঞ্চনকপুৰিসো ভৱতিযেৱ. দেহি পুত্তনট্ঠ ফালনট্ঠস্স ফালন্তি অম্ভো নট্ঠপুত্ত পুৰিস, এতস্স নট্ঠফালস্স ফালং দেহি. মা তে পুত্তমহাসি ফালনট্ঠোতি সচে হিস্স ফালং ন দস্সসি, পুত্তং তে হৰিস্সতি, তং তে এস মা হৰতু, ফালমস্স দেহীতি. ‘‘দেমি, সামি, সচে মে পুত্তং দেতী’’তি. ‘‘দেমি, সামি, সচে মে ফালে দেতী’’তি. এৱং নট্ঠপুত্তো পুত্তং, নট্ঠফালো চ ফালং পটিলভিত্ৱা উভোপি যথাকম্মং গতা.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা কূটৱাণিজো ইদানি কূটৱাণিজোৱ, পণ্ডিতৱাণিজো পণ্ডিতৱাণিজোযেৱ, ৱিনিচ্ছযামচ্চো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
কূটৱাণিজজাতকৱণ্ণনা অট্ঠমা.
[২১৯] ৯. গৰহিতজাতকৱণ্ণনা
হিৰঞ্ঞং মে সুৱণ্ণং মেতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং অনভিৰতিযা উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. এতস্স হি পচ্চেকং গহিতং আৰম্মণং নাম নত্থি, অনভিৰতিৱাসং ৱসন্তং পন তং সত্থু সন্তিকং আনেসুং. সো সত্থাৰা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং, ভিক্খু, উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুট্ঠো ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘কিংকাৰণা’’তি ৱুত্তে ‘‘কিলেসৱসেনা’’তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘অযং, ভিক্খু, কিলেসো নাম পুব্বে তিৰচ্ছানেহিপি গৰহিতো, ত্ৱং এৱৰূপে সাসনে পব্বজিতো কস্মা তিৰচ্ছানেহিপি গৰহিতকিলেসৱসেন উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো হিমৱন্তপদেসে ৱানৰযোনিযং নিব্বত্তি. তমেনং একো ৱনচৰকো গহেত্ৱা আনেত্ৱা ৰঞ্ঞো অদাসি. সো চিৰং ৰাজগেহে ৱসমানো ৱত্তসম্পন্নো অহোসি, মনুস্সলোকে ৱত্তমানং কিৰিযং যেভুয্যেন অঞ্ঞাসি. ৰাজা তস্স ৱত্তে পসীদিত্ৱা ৱনচৰকং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ইমং ৱানৰং গহিতট্ঠানেযেৱ ৱিস্সজ্জেহী’’তি আণাপেসি, সো তথা অকাসি. ৱানৰগণো বোধিসত্তস্স আগতভাৱং ঞত্ৱা তস্স দস্সনত্থায মহন্তে পাসাণপিট্ঠে সন্নিপতিত্ৱা বোধিসত্তেন সদ্ধিং সম্মোদনীযং কথং কত্ৱা ‘‘সম্ম, কহং এত্তকং কালং ৱুত্থোসী’’তি আহ. ‘‘বাৰাণসিযং ৰাজনিৱেসনে’’তি. ‘‘অথ কথং মুত্তোসী’’তি? ‘‘ৰাজা মং কেড়িমক্কটং কত্ৱা মম ৱত্তে পসন্নো মং ৱিস্সজ্জেসী’’তি.
অথ নং তে ৱানৰা ‘‘মনুস্সলোকে ৱত্তমানকিৰিযং নাম তুম্হে জানিস্সথ, অম্হাকম্পি তাৱ কথেথ, সোতুকামম্হা’’তি আহংসু. ‘‘মা মং মনুস্সানং কিৰিযং পুচ্ছথা’’তি. ‘‘কথেথ সোতুকামম্হা’’তি. বোধিসত্তোপি ‘‘মনুস্সা নাম খত্তিযাপি ব্ৰাহ্মণাপি ‘ময্হং ময্হ’ন্তি ৱদন্তি, হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চতং ন জানন্তি, সুণাথ দানি তেসং অন্ধবালানং কাৰণ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমা গাথা অৱোচ –
১৩৭. ‘‘হিৰঞ্ঞং মে সুৱণ্ণং মে, এসা ৰত্তিং দিৱা কথা;
দুম্মেধানং মনুস্সানং, অৰিযধম্মং অপস্সতং.
১৩৮. ‘‘দ্ৱে দ্ৱে গহপতযো গেহে, একো তত্থ অমস্সুকো;
লম্বত্থনো ৱেণিকতো, অথো অঙ্কিতকণ্ণকো;
কীতো ধনেন বহুনা, সো তং ৱিতুদতে জন’’ন্তি.
তত্থ হিৰঞ্ঞং মে সুৱণ্ণং মেতি দেসনাসীসমত্তমেতং, ইমিনা পন পদদ্ৱযেন দসৱিধম্পি ৰতনং সব্বং, পুব্বণ্ণাপৰণ্ণং খেত্তৱত্থুং দ্ৱিপদচতুপ্পদঞ্চ সব্বং দস্সেন্তো ‘‘ইদং মে ইদং মে’’তি আহ. এসা ৰত্তিং দিৱা কথাতি এসা মনুস্সানং ৰত্তিঞ্চ দিৱা চ নিচ্চকালং কথা. অঞ্ঞং পন তে ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘হুত্ৱা ন ভৱন্তী’’তি ৱা ন জানন্তি, এৱমেৱ পৰিদেৱন্তা ৱিচৰন্তি. দুম্মেধানন্তি অপ্পপঞ্ঞানং. অৰিযধম্মং অপস্সতন্তি অৰিযানং বুদ্ধাদীনং ধম্মং, অৰিযং ৱা নিদ্দোসং নৱৱিধং লোকুত্তৰধম্মং অপস্সন্তানং এসাৱ কথা. অঞ্ঞা পন ‘‘অনিচ্চং ৱা দুক্খং ৱা’’তি তেসং কথা নাম নত্থি.
গহপতযোতি গেহে অধিপতিভূতা. একো তত্থাতি তেসু দ্ৱীসু ঘৰসামিকেসু ‘‘একো’’তি মাতুগামং সন্ধায ৱদতি. তত্থ ৱেণিকতোতি কতৱেণী, নানপ্পকাৰেন সণ্ঠাপিতকেসকলাপোতি অত্থো. অথো অঙ্কিতকণ্ণকোতি অথ স্ৱেৱ ৱিদ্ধকণ্ণো ছিদ্দকণ্ণোতি লম্বকণ্ণতং সন্ধাযাহ. কীতো ধনেন বহুনাতি সো পনেস অমস্সুকো লম্বত্থনো ৱেণিকতো অঙ্কিতকণ্ণো মাতাপিতূনং বহুং ধনং দত্ৱা কীতো, মণ্ডেত্ৱা পসাধেত্ৱা যানং আৰোপেত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন ঘৰং আনীতো. সো তং ৱিতুদতে জনন্তি সো গহপতি আগতকালতো পট্ঠায তস্মিং গেহে দাসকম্মকৰাদিভেদং জনং ‘‘অৰে দুট্ঠদাস দুট্ঠদাসি, ইমং ন কৰোসী’’তি মুখসত্তীহি ৱিতুদতি, সামিকো ৱিয হুত্ৱা মহাজনং ৱিচাৰেতি. এৱং তাৱ ‘‘মনুস্সলোকে অতিৱিয অযুত্ত’’ন্তি মনুস্সলোকং গৰহি.
তং সুত্ৱা সব্বে ৱানৰা ‘‘মা কথেথ, মা কথেথ, অসোতব্বযুত্তকং অস্সুম্হা’’তি উভোহি হত্থেহি কণ্ণে দড়্হং পিদহিংসু. ‘‘ইমস্মিং ঠানে অম্হেহি ইদং অযুত্তং সুত’’ন্তি তং ঠানম্পি গৰহিত্ৱা অঞ্ঞত্থ অগমংসু. সো পিট্ঠিপাসাণো গৰহিতপিট্ঠিপাসাণোযেৱ কিৰ নাম জাতো.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি, সচ্চপৰিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. ‘‘তদা ৱানৰগণো বুদ্ধপৰিসা অহোসি, ৱানৰিন্দো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.
গৰহিতজাতকৱণ্ণনা নৱমা.
[২২০] ১০. ধম্মধজজাতকৱণ্ণনা
সুখং জীৱিতৰূপোসীতি ইদং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো দেৱদত্তস্স ৱধায পৰিসক্কনং আৰব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপি দেৱদত্তো ময্হং ৱধায পৰিসক্কিযেৱ, সন্তাসমত্তম্পি পন কাতুং নাসক্খী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং যসপাণি নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি, কাড়কো নামস্স সেনাপতি অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্সেৱ পুৰোহিতো অহোসি নামেন ধম্মধজো নাম, ৰঞ্ঞো পন সীসপ্পসাধনকপ্পকো ছত্তপাণি নাম. ৰাজা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেতি, সেনাপতি পনস্স ৱিনিচ্ছযং কৰোন্তো লঞ্জং খাদতি পৰপিট্ঠিমংসিকো, লঞ্জং গহেত্ৱা অস্সামিকে সামিকে কৰোতি. অথেকদিৱসং ৱিনিচ্ছযে পৰাজিতো মনুস্সো বাহা পগ্গয্হ কন্দন্তো ৱিনিচ্ছযা নিক্খন্তো ৰাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তং বোধিসত্তং দিস্ৱা তস্স পাদেসু পতিত্ৱা ‘‘তুম্হাদিসেসু নাম, সামি, ৰঞ্ঞো অত্থঞ্চ ধম্মঞ্চ অনুসাসন্তেসু কাড়কসেনাপতি লঞ্জং গহেত্ৱা অস্সামিকে সামিকে কৰোতী’’তি অত্তনো পৰাজিতভাৱং বোধিসত্তস্স কথেসি. বোধিসত্তো কাৰুঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘এহি ভণে, অড্ডং তে ৱিনিচ্ছিনিস্সামী’’তি তং গহেত্ৱা ৱিনিচ্ছযট্ঠানং অগমাসি. মহাজনো সন্নিপতি, বোধিসত্তো তং অড্ডং পটিৱিনিচ্ছিনিত্ৱা সামিকঞ্ঞেৱ সামিকং অকাসি.
মহাজনো সাধুকাৰং অদাসি, সো সদ্দো মহা অহোসি. ৰাজা তং সুত্ৱা ‘‘কিং সদ্দো নামেসো’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৱ, ধম্মধজপণ্ডিতেন দুব্বিনিচ্ছিতো অড্ডো সুৱিনিচ্ছিতো, তত্ৰেস সাধুকাৰসদ্দো’’তি. ৰাজা তুট্ঠো বোধিসত্তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘অড্ডো কিৰ তে আচৰিয ৱিনিচ্ছিতো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহাৰাজ, কাড়কেন দুব্বিনিচ্ছিতং অড্ডং ৱিনিচ্ছিনি’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ইতো দানি পট্ঠায তুম্হেৱ অড্ডং ৱিনিচ্ছিনথ, ময্হঞ্চ কণ্ণসুখং ভৱিস্সতি লোকস্স চ ৱুড্ঢী’’তি ৱত্ৱা অনিচ্ছন্তম্পি তং ‘‘সত্তানুদ্দযায ৱিনিচ্ছযে নিসীদথা’’তি যাচিত্ৱা সম্পটিচ্ছাপেসি. ততো পট্ঠায বোধিসত্তো ৱিনিচ্ছযে নিসীদতি, সামিকেযেৱ সামিকে কৰোতি.
কাড়কো ততো পট্ঠায লঞ্জং অলভন্তো লাভতো পৰিহাযিত্ৱা বোধিসত্তস্স আঘাতং বন্ধিত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ধম্মধজপণ্ডিতো তৱ ৰজ্জং পত্থেতী’’তি বোধিসত্তং ৰঞ্ঞো অন্তৰে পৰিভিন্দি. ৰাজা অসদ্দহন্তো ‘‘মা এৱং অৱচা’’তি পটিক্খিপিত্ৱা পুন তেন ‘‘সচে মে ন সদ্দহথ, তস্সাগমনকালে ৱাতপানেন ওলোকেথ. অথানেন সকলনগৰস্স অত্তনো হত্থে কতভাৱং পস্সিস্সথা’’তি ৱুত্তে ৰাজা তস্স অড্ডকাৰকপৰিসং দিস্ৱা ‘‘এতস্সেৱ পৰিসা’’তি সঞ্ঞায ভিজ্জিত্ৱা ‘‘কিং কৰোম সেনাপতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৱ, এতং মাৰেতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘ওড়াৰিকদোসং অপস্সন্তা কথং মাৰেস্সামা’’তি? ‘‘অত্থেকো উপাযো’’তি. ‘‘কতৰূপাযো’’তি. ‘‘অসয্হমস্স কম্মং আৰোপেত্ৱা তং কাতুং অসক্কোন্তং তং তেন দোসেন মাৰেস্সামা’’তি. ‘‘কিং পন অসয্হকম্ম’’ন্তি? ‘‘মহাৰাজ, উয্যানং নাম সাৰভূমিযং ৰোপিতং পটিজগ্গিযমানং তীহি চতূহি সংৱচ্ছৰেহি ফলং দেতি. তুম্হে তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘স্ৱে উয্যানং কীড়িস্সাম, উয্যানং মে মাপেহী’তি ৱদথ, সো মাপেতুং ন সক্খিস্সতি. অথ নং তস্মিং দোসে মাৰেস্সামা’’তি.
ৰাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৱা ‘‘পণ্ডিত, ময্হং পুৰাণউয্যানে চিৰং কীড়িম্হ, ইদানি নৱউয্যানে কীড়িতুকামম্হ, স্ৱে কীড়িস্সাম, উয্যানং নো মাপেহি, সচে মাপেতুং ন সক্খিস্সসি, জীৱিতং তে নত্থী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘কাড়কেন লঞ্জং অলভমানেন ৰাজা অন্তৰে পৰিভিন্নো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘সক্কোন্তো জানিস্সামি, মহাৰাজা’’তি ৱত্ৱা গেহং গন্ত্ৱা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা চিন্তযমানো সযনে নিপজ্জি, সক্কস্স ভৱনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো আৱজ্জেন্তো বোধিসত্তস্স চিত্তং ঞত্ৱা ৱেগেনাগন্ত্ৱা সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা আকাসে ঠত্ৱা ‘‘কিং চিন্তেসি পণ্ডিতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘সক্কোহমস্মী’’তি. ‘‘ৰাজা মং ‘উয্যানং মাপেহী’তি আহ, তং চিন্তেমী’’তি. ‘‘পণ্ডিত, মা চিন্তযি, অহং তে নন্দনৱনচিত্তলতাৱনসদিসং উয্যানং মাপেস্সামি, কতৰস্মিং ঠানে মাপেমী’’তি? ‘‘অসুকট্ঠানে মাপেহী’’তি. সক্কো মাপেত্ৱা দেৱপুৰমেৱ গতো.
পুনদিৱসে বোধিসত্তো উয্যানং পচ্চক্খতো দিস্ৱা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘নিট্ঠিতং তে, মহাৰাজ, উয্যানং, কীড়স্সূ’’তি. ৰাজা গন্ত্ৱা অট্ঠাৰসহত্থেন মনোসিলাৱণ্ণেন পাকাৰেন পৰিক্খিত্তং দ্ৱাৰট্টালকসম্পন্নং পুপ্ফফলভাৰভৰিতনানাৰুক্খপটিমণ্ডিতং উয্যানং দিস্ৱা কাড়কং পুচ্ছি – ‘‘পণ্ডিতেন অম্হাকং ৱচনং কতং, ইদানি কিং কৰোমা’’তি. ‘‘মহাৰাজ, একৰত্তেন উয্যানং মাপেতুং সক্কোন্তো ৰজ্জং গহেতুং কিং ন সক্কোতী’’তি? ‘‘ইদানি কিং কৰোমা’’তি? ‘‘অপৰম্পি নং অসয্হকম্মং কাৰেমা’’তি. ‘‘কিং কম্মং নামা’’তি? ‘‘সত্তৰতনমযং পোক্খৰণিং মাপেমা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি বোধিসত্তং আমন্তেত্ৱা ‘‘আচৰিয, উয্যানং তাৱ তে মাপিতং, এতস্স পন অনুচ্ছৱিকং সত্তৰতনমযং পোক্খৰণিং মাপেহি. সচে মাপেতুং ন সক্খিস্সসি, জীৱিতং তে নত্থী’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘সাধু, মহাৰাজ, সক্কোন্তো মাপেস্সামী’’তি আহ. অথস্স সক্কো পোক্খৰণিং মাপেসি সোভগ্গপ্পত্তং সততিত্থং সহস্সৱঙ্কং পঞ্চৱণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং নন্দনপোক্খৰণিসদিসং.
পুনদিৱসে বোধিসত্তো তম্পি পচ্চক্খং কত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘মাপিতা, দেৱ, পোক্খৰণী’’তি. ৰাজা তম্পি দিস্ৱা ‘‘ইদানি কিং কৰোমা’’তি কাড়কং পুচ্ছি. ‘‘উয্যানস্স অনুচ্ছৱিকং গেহং মাপেতুং আণাপেহি, দেৱা’’তি. ৰাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৱা ‘‘ইদানি, আচৰিয, ইমস্স উয্যানস্স চেৱ পোক্খৰণিযা চ অনুচ্ছৱিকং সব্বদন্তমযং গেহং মাপেহি, নো চে মাপেস্সসি, জীৱিতং তে নত্থী’’তি আহ. অথস্স সক্কো গেহম্পি মাপেসি. বোধিসত্তো পুনদিৱসে তম্পি পচ্চক্খং কত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা তম্পি দিস্ৱা ‘‘ইদানি কিং কৰোমা’’তি কাড়কং পুচ্ছি. ‘‘গেহস্স অনুচ্ছৱিকং মণিং মাপেতুং আণাপেহি, মহাৰাজা’’তি আহ. ৰাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৱা ‘‘পণ্ডিত, ইমস্স দন্তমযগেহস্স অনুচ্ছৱিকং মণিং মাপেহি, মণিআলোকেন ৱিচৰিস্সাম. সচে মাপেতুং ন সক্কোসি, জীৱিতং তে নত্থী’’তি আহ. অথস্স সক্কো মণিম্পি মাপেসি.
বোধিসত্তো পুনদিৱসে তং পচ্চক্খং কত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা তম্পি দিস্ৱা ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সামা’’তি কাড়কং পুচ্ছি. ‘‘মহাৰাজ, ধম্মধজব্ৰাহ্মণস্স ইচ্ছিতিচ্ছিতদাযিকা দেৱতা অত্থি মঞ্ঞে, ইদানি যং দেৱতাপি মাপেতুং ন সক্কোতি, তং আণাপেহি. চতুৰঙ্গসমন্নাগতং নাম মনুস্সং দেৱতাপি মাপেতুং ন সক্কোতি, তস্মা ‘চতুৰঙ্গসমন্নাগতং মে উয্যানপালং মাপেহী’তি তং ৱদাহী’’তি. ৰাজা বোধিসত্তং আমন্তেত্ৱা ‘‘আচৰিয, তযা অম্হাকং উয্যানং, পোক্খৰণী, দন্তমযপাসাদো, তস্স আলোককৰণত্থায মণিৰতনঞ্চ মাপিতং, ইদানি মে উয্যানৰক্খকং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং মাপেহি, নো চে মাপেস্সসি, জীৱিতং তে নত্থী’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘হোতু, লভমানো জানিস্সামী’’তি গেহং গন্ত্ৱা সুভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা নিপন্নো পচ্চূসকালে পবুজ্ঝিত্ৱা সযনপীঠে নিসিন্নো চিন্তেসি – ‘‘সক্কো দেৱৰাজা যং অত্তনা সক্কা মাপেতুং, তং মাপেসি, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং পন উয্যানপালং ন সক্কা মাপেতুং, এৱং সন্তে পৰেসং হত্থে মৰণতো অৰঞ্ঞে অনাথমৰণমেৱ ৱৰতৰ’’ন্তি. সো কস্সচি অনাৰোচেত্ৱা পাসাদা ওতৰিত্ৱা অগ্গদ্ৱাৰেনেৱ নগৰা নিক্খমিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে সতং ধম্মং আৱজ্জমানো নিসীদি.
সক্কো তং কাৰণং ঞত্ৱা ৱনচৰকো ৱিয হুত্ৱা বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, ত্ৱং সুখুমালো, অদিট্ঠপুব্বদুক্খৰূপো ৱিয ইমং অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা কিং কৰোন্তো নিসিন্নোসী’’তি ইমমত্থং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১৩৬. ‘‘সুখং জীৱিতৰূপোসি, ৰট্ঠা ৱিৱনমাগতো;
সো এককো ৰুক্খমূলে, কপণো ৱিয ঝাযসী’’তি.
তত্থ সুখং জীৱিতৰূপোসীতি ত্ৱং সুখেন জীৱিতসদিসো সুখেধিতো সুখপৰিহতো ৱিয. ৰট্ঠাতি আকিণ্ণমনুস্সট্ঠানা. ৱিৱনমাগতোতি নিৰুদকট্ঠানং অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠো. ৰুক্খমূলেতি ৰুক্খসমীপে. কপণো ৱিয ঝাযসীতি কপণো ৱিয এককো নিসিন্নো ঝাযসি পজ্ঝাযসি, কিং নামেতং চিন্তেসীতি পুচ্ছি.
তং সুত্ৱা বোধিসত্তো দুতিযং গাথমাহ –
১৪০. ‘‘সুখং জীৱিতৰূপোস্মি, ৰট্ঠা ৱিৱনমাগতো;
সো এককো ৰুক্খমূলে, কপণো ৱিয ঝাযামি;
সতং ধম্মং অনুস্সৰ’’ন্তি.
তত্থ সতং ধম্মং অনুস্সৰন্তি, সম্ম, সচ্চমেতং, অহং সুখং জীৱিতৰূপো ৰট্ঠা চ ৱিৱনমাগতো, সোহং এককোৱ ইমস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদিত্ৱা কপণো ৱিয ঝাযামি. যং পন ৱদেসি ‘‘কিং নামেতং চিন্তেসী’’তি, তং তে পৱেদেমি ‘‘সতং ধম্ম’’ন্তি. অহঞ্হি সতং ধম্মং অনুস্সৰন্তো ইধ নিসিন্নো. সতং ধম্মন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং সতং সপ্পুৰিসানং পণ্ডিতানং ধম্মং. লাভো অলাভো যসো অযসো নিন্দা পসংসা সুখং দুক্খন্তি অযঞ্হি অট্ঠৱিধো লোকধম্মো. ইমিনা পন অব্ভাহতা সন্তো ন কম্পন্তি ন পৱেধেন্তি, অযমেত্থ অকম্পনসঙ্খাতো সতং ধম্মো ইমং অনুস্সৰন্তো নিসিন্নোম্হীতি দীপেতি.
অথ নং সক্কো ‘‘এৱং সন্তে, ব্ৰাহ্মণ, ইমস্মিং ঠানে কস্মা নিসিন্নোসী’’তি. ‘‘ৰাজা চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং আহৰাপেতি, তাদিসং ন সক্কোমি লদ্ধুং, সোহং ‘কিং মে পৰস্স হত্থে মৰণেন, অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা অনাথমৰণং মৰিস্সামী’তি চিন্তেত্ৱা ইধাগন্ত্ৱা নিসিন্নো’’তি. ‘‘ব্ৰাহ্মণ, অহং সক্কো দেৱৰাজা, মযা তে উয্যানাদীনি মাপিতানি, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উয্যানপালং মাপেতুং ন সক্কা, তুম্হাকং ৰঞ্ঞো সীসপ্পসাধনকপ্পকো ছত্তপাণি নাম, সো চতুৰঙ্গসমন্নাগতো, চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন উয্যানপালেন অত্থে সতি এতং কপ্পকং উয্যানপালং কাতুং ৱদেহী’’তি. ইতি সক্কো বোধিসত্তস্স ওৱাদং দত্ৱা ‘‘মা ভাযী’’তি সমস্সাসেত্ৱা অত্তনো দেৱপুৰমেৱ গতো.
বোধিসত্তো গেহং গন্ত্ৱা ভুত্তপাতৰাসো ৰাজদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা ছত্তপাণিম্পি তত্থেৱ দিস্ৱা হত্থে গহেত্ৱা ‘‘ত্ৱং কিৰ, সম্ম ছত্তপাণি, চতুৰঙ্গসমন্নাগতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কো তে ময্হং চতুৰঙ্গসমন্নাগতভাৱং আচিক্খী’’তি ৱুত্তে ‘‘সক্কো, দেৱৰাজা’’তি ৱত্ৱা ‘‘কিংকাৰণা আচিক্খী’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমিনা নাম কাৰণেনা’’তি সব্বং আচিক্খি. সো ‘‘আম, অহং চতুৰঙ্গসমন্নাগতো’’তি আহ. অথ নং বোধিসত্তো হত্থে গহেত্ৱাৱ ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অযং, মহাৰাজ, ছত্তপাণি, চতুৰঙ্গসমন্নাগতো, চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন উয্যানপালেন অত্থে সতি ইমং উয্যানপালং কৰোথা’’তি আহ. অথ নং ৰাজা ‘‘ত্ৱং কিৰ চতুৰঙ্গসমন্নাগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কতমেহি চতুৰঙ্গেহি সমন্নাগতোসী’’তি?
‘‘অনুসূযকো অহং দেৱ, অমজ্জপাযকো অহং;
নিস্নেহকো অহং দেৱ, অক্কোধনং অধিট্ঠিতো’’তি.
‘‘ময্হঞ্হি, মহাৰাজ, উসূযা নাম নত্থি, মজ্জং মে ন পিৱিতপুব্বং, পৰেসু মে স্নেহো ৱা কোধো ৱা ন ভূতপূব্বো. ইমেহি চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতোম্হী’’তি.
অথ নং ৰাজা, ভো ছত্তপাণি, ‘‘অনুসূযকোস্মী’’তি ৱদসীতি. ‘‘আম, দেৱ, অনুসূযকোম্হী’’তি. ‘‘কিং আৰম্মণং দিস্ৱা অনুসূযকো জাতোসী’’তি? ‘‘সুণাহি দেৱা’’তি অত্তনো অনুসূযককাৰণং কথেন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘ইত্থিযা কাৰণা ৰাজ, বন্ধাপেসিং পুৰোহিতং;
সো মং অত্থে নিৱেদেসি, তস্মাহং অনুসূযকো’’তি.
তস্সত্থো – অহং, দেৱ, পুব্বে ইমস্মিংযেৱ বাৰাণসিনগৰে তাদিসোৱ ৰাজা হুত্ৱা ইত্থিযা কাৰণা পুৰোহিতং বন্ধাপেসিং.
‘‘অবদ্ধা তত্থ বজ্ঝন্তি, যত্থ বালা পভাসৰে;
বদ্ধাপি তত্থ মুচ্চন্তি, যত্থ ধীৰা পভাসৰে’’তি. (জা. ১.১.১২০) –