৭. ইত্থিৱগ্গো

[৬১] ১. অসাতমন্তজাতকৱণ্ণনা

অসা লোকিত্থিযো নামাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উক্কণ্ঠিতং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. তস্স ৱত্থু উম্মাদন্তিজাতকে আৱি ভৱিস্সতি. তং পন ভিক্খুং সত্থা ‘‘ভিক্খু ইত্থিযো নাম অসাতা অসতিযো লামিকা পচ্ছিমিকা, ত্ৱং এৱৰূপং লামিকং ইত্থিং নিস্সায কস্মা উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো গন্ধাৰৰট্ঠে তক্কসিলাযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো তীসু ৱেদেসু সব্বসিপ্পেসু চ নিপ্ফত্তিং পত্তো দিসাপামোক্খো আচৰিযো অহোসি. তদা বাৰাণসিযং একস্মিং ব্ৰাহ্মণকুলে পুত্তস্স জাতদিৱসে অগ্গিং গহেত্ৱা অনিব্বাযন্তং ঠপযিংসু. অথ নং ব্ৰাহ্মণকুমাৰং সোড়সৱস্সকালে মাতাপিতৰো আহংসু ‘‘পুত্ত, মযং তৱ জাতদিৱসে অগ্গিং গহেত্ৱা ঠপযিম্হ. সচে ব্ৰহ্মলোকপৰাযণো ভৱিতুকামো, ত্ৱং অগ্গিং আদায অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা অগ্গিং ভগৱন্তং নমস্সমানো ব্ৰহ্মলোকপৰাযণো হোহি. সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিতুকামো, তক্কসিলং গন্ত্ৱা দিসাপামোক্খস্স আচৰিযস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. মাণৱো ‘‘নাহং সক্খিস্সামি অৰঞ্ঞে অগ্গিং পৰিচৰিতুং, কুটুম্বমেৱ সণ্ঠপেস্সামী’’তি মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা আচৰিযভাগং সহস্সং গহেত্ৱা তক্কসিলং গন্ত্ৱা সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা পচ্চাগমাসি.

মাতাপিতৰো পনস্স অনত্থিকা ঘৰাৱাসেন, অৰঞ্ঞে অগ্গিং পৰিচৰাপেতুকামা হোন্তি. অথ নং মাতা ইত্থীনং দোসং দস্সেত্ৱা অৰঞ্ঞং পেসেতুকামা ‘‘সো আচৰিযো পণ্ডিতো ব্যত্তো সক্খিস্সতি মে পুত্তস্স ইত্থীনং দোসং কথেতু’’ন্তি চিন্তেত্ৱা আহ – ‘‘উগ্গহিতং তে, তাত, সিপ্প’’ন্তি. ‘‘আম, অম্মা’’তি. ‘‘অসাতমন্তোপি তে উগ্গহিতো’’তি. ‘‘ন উগ্গহিতো, অম্মা’’তি. ‘‘তাত, যদি তে অসাতমন্তো ন উগ্গহিতো, কিং নাম তে সিপ্পং উগ্গহিতং, গচ্ছ, উগ্গণ্হিত্ৱা এহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পুন তক্কসিলাভিমুখো পাযাসি. তস্সপি আচৰিযস্স মাতা মহল্লিকা ৱীসতিৱস্সসতিকা. সো তং সহত্থা ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো পাযেন্তো পটিজগ্গতি. অঞ্ঞে মনুস্সা নং তথা কৰোন্তং জিগুচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি ‘‘যংনূনাহং অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা তত্থ মাতৰং পটিজগ্গন্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. অথেকস্মিং ৱিৱিত্তে অৰঞ্ঞে উদকফাসুকট্ঠানে পণ্ণসালং কাৰেত্ৱা সপ্পিতণ্ডুলাদীনি আহৰাপেত্ৱা মাতৰং উক্খিপিত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা মাতৰং পটিজগ্গন্তো ৱাসং কপ্পেসি.

সোপি খো মাণৱো তক্কসিলং গন্ত্ৱা আচৰিযং অপস্সন্তো ‘‘কহং আচৰিযো’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. অথ নং আচৰিযো ‘‘কিং নু খো, তাত, অতিসীঘং আগতোসী’’তি? ‘‘ননু অহং তুম্হেহি অসাতমন্তো নাম ন উগ্গণ্হাপিতো’’তি? ‘‘কো পন তে অসাতমন্তে উগ্গণ্হিতব্বে কত্ৱা কথেসী’’তি? ‘‘ময্হং মাতা আচৰিযা’’তি. বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অসাতমন্তো নাম কোচি নত্থি, ইমস্স পন মাতা ইমং ইত্থিদোসে জানাপেতুকামা ভৱিস্সতী’’তি. অথ নং ‘‘সাধু, তাত, দস্সামি তে অসাতমন্তে, ত্ৱং অজ্জ আদিং কত্ৱা মম ঠানে ঠত্ৱা মম মাতৰং সহত্থা ন্হাপেন্তো ভোজেন্তো পাযেন্তো পটিজগ্গাহি, হত্থপাদসীসপিট্ঠিসম্বাহনাদীনি চস্সা কৰোন্তো ‘অয্যে জৰং পত্তকালেপি তাৱ তে এৱৰূপং সৰীৰং, দহৰকালে কীদিসং অহোসী’তি হত্থপাদপৰিকম্মাদিকৰণকালে হত্থপাদাদীনং ৱণ্ণং কথেয্যাসি. যঞ্চ তে মম মাতা কথেতি, তং অলজ্জন্তো অনিগুহন্তো ময্হং আৰোচেয্যাসি, এৱং কৰোন্তো অসাতমন্তে লচ্ছসি, অকৰোন্তো ন লচ্ছসী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু আচৰিযা’’তি তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ততো পট্ঠায সব্বং যথাৱুত্তৱিধানং অকাসি.

অথস্সা তস্মিং মাণৱে পুনপ্পুনং ৱণ্ণযমানে ‘‘অযং মযা সদ্ধিং অভিৰমিতুকামো ভৱিস্সতী’’তি অন্ধায জৰাজিণ্ণায অব্ভন্তৰে কিলেসো উপ্পজ্জি. সা একদিৱসং অত্তনো সৰীৰৱণ্ণং কথযমানং মাণৱং আহ ‘‘মযা সদ্ধিং অভিৰমিতুং ইচ্ছসী’’তি? ‘‘অয্যে, অহং তাৱ ইচ্ছেয্যং, আচৰিযো পন গৰুকো’’তি. ‘‘সচে মং ইচ্ছসি, পুত্তং মে মাৰেহী’’তি. ‘‘অহং আচৰিযস্স সন্তিকে এত্তকং সিপ্পং উগ্গণ্হিত্ৱা কিলেসমত্তং নিস্সায কিন্তি কত্ৱা আচৰিযং মাৰেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি সচে ত্ৱং মং ন পৰিচ্চজসি, অহমেৱ নং মাৰেস্সামী’’তি. এৱং ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা, তথাৰূপে নাম ৱযে ঠিতা ৰাগচিত্তং উপ্পাদেত্ৱা কিলেসং অনুৱত্তমানা এৱং উপকাৰকং পুত্তং মাৰেতুকামা জাতা. মাণৱো সব্বং তং কথং বোধিসত্তস্স আৰোচেসি.

বোধিসত্তো ‘‘সুট্ঠু তে, মাণৱ, কতং ময্হং আৰোচেন্তেনা’’তি ৱত্ৱা মাতু আযুসঙ্খাৰং ওলোকেন্তো ‘‘অজ্জেৱ মৰিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘এহি, মাণৱ, ৱীমংসিস্সাম ন’’ন্তি একং উদুম্বৰৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা অত্তনো পমাণেন কট্ঠৰূপকং কত্ৱা সসীসং পাৰুপিত্ৱা অত্তনো সযনট্ঠানে উত্তানং নিপজ্জাপেত্ৱা ৰজ্জুকং বন্ধিত্ৱা অন্তেৱাসিকং আহ – ‘‘তাত, ফৰসুং আদায গন্ত্ৱা মম মাতু সঞ্ঞং দেহী’’তি. মাণৱো গন্ত্ৱা ‘‘অয্যে, আচৰিযো পণ্ণসালাযং অত্তনো সযনট্ঠানে নিপন্নো, ৰজ্জুসঞ্ঞা মে বদ্ধা, ইমং ফৰসুং আদায গন্ত্ৱা সচে সক্কোসি, মাৰেহি ন’’ন্তি আহ. ‘‘ত্ৱং পন মং ন পৰিচ্চজিস্সসী’’তি? ‘‘কিংকাৰণা পৰিচ্চজিস্সামী’’তি? সা ফৰসুং আদায পৱেধমানা উট্ঠায ৰজ্জুসঞ্ঞায গন্ত্ৱা হত্থেন পৰামসিত্ৱা ‘‘অযং মে পুত্তো’’তি সঞ্ঞায কট্ঠৰূপকস্স মুখতো সাটকং অপনেত্ৱা ফৰসুং আদায ‘‘একপ্পহাৰেনেৱ মাৰেস্সামী’’তি গীৱাযমেৱ পহৰিত্ৱা ‘‘ধ’’ন্তি সদ্দে উপ্পন্নে ৰুক্খভাৱং অঞ্ঞাসি. অথ বোধিসত্তেন ‘‘কিং কৰোসি, অম্মা’’তি ৱুত্তে সা ‘‘ৱঞ্চিতাম্হী’’তি তত্থেৱ মৰিত্ৱা পতিতা. অত্তনো কিৰ পণ্ণসালায নিপন্নাযপি তঙ্খণঞ্ঞেৱ তায মৰিতব্বমেৱ.

সো তস্সা মতভাৱং ঞত্ৱা সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা আড়াহনং নিব্বাপেত্ৱা ৱনপুপ্ফেহি পূজেত্ৱা মাণৱং আদায পণ্ণসালদ্ৱাৰে নিসীদিত্ৱা ‘‘তাত, পাটিযেক্কো অসাতমন্তো নাম নত্থি, ইত্থিযো অসাতা নাম, তৱ মাতা ‘অসাতমন্তং উগ্গণ্হা’তি মম সন্তিকং পেসযমানা ইত্থীনং দোসং জাননত্থং পেসেসি. ইদানি পন তে পচ্চক্খমেৱ মম মাতু দোসো দিট্ঠো, ইমিনা কাৰণেন ‘ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা’তি জানেয্যাসী’’তি তং ওৱদিত্ৱা উয্যোজেসি. সোপি আচৰিযং ৱন্দিত্ৱা মাতাপিতূনং সন্তিকং অগমাসি. অথ নং মাতা পুচ্ছি ‘‘তাত, উগ্গহিতো তে অসাতমন্তো’’তি? ‘‘আম, অম্মা’’তি. ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সসি, পব্বজিত্ৱা অগ্গিং ৱা পৰিচৰিস্সসি, অগাৰমজ্ঝে ৱা ৱসিস্সসী’’তি? মাণৱো ‘‘মযা, অম্ম, পচ্চক্খতো ইত্থীনং দোসা দিট্ঠা, অগাৰেন মে কিচ্চং নত্থি, পব্বজিস্সামহ’’ন্তি অত্তনো অধিপ্পাযং পকাসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৬১. ‘‘অসা লোকিত্থিযো নাম, ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতি;

সাৰত্তা চ পগব্ভা চ, সিখী সব্বঘসো যথা;

তা হিত্ৱা পব্বজিস্সামি, ৱিৱেকমনুব্ৰূহয’’ন্তি.

তত্থ অসাতি অসতিযো লামিকা. অথ ৱা সাতং ৱুচ্চতি সুখং, তং তাসু নত্থি. অত্তনি পটিবদ্ধচিত্তানং অসাতমেৱ দেন্তীতিপি অসা, দুক্খা দুক্খৱত্থুভূতাতি অত্থো. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থায ইদং সুত্তং আহৰিতব্বং –

‘‘মাযা চেতা মৰীচী চ, সোকো ৰোগো চুপদ্দৱো;

খৰা চ বন্ধনা চেতা, মচ্চুপাসা গুহাসযা;

তাসু যো ৱিস্সসে পোসো, সো নৰেসু নৰাধমো’’তি. (জা. ২.২১.১১৮);

লোকিত্থিযোতি লোকে ইত্থিযো. ৱেলা তাসং ন ৱিজ্জতীতি অম্ম, তাসং ইত্থীনং কিলেসুপ্পত্তিং পত্ৱা ৱেলা সংৱৰো মৰিযাদা পমাণং নাম নত্থি. সাৰত্তা চ পগব্ভা চাতি ৱেলা চ এতাসং নত্থি, পঞ্চসু কামগুণেসু সাৰত্তা অল্লীনা, তথা কাযপাগব্ভিযেন, ৱাচাপাগব্ভিযেন, মনোপাগব্ভিযেনাতি তিৱিধেন পাগব্ভিযেন সমন্নাগতত্তা পগব্ভা চেতা. এতাসঞ্হি অব্ভন্তৰে কাযদ্ৱাৰাদীনি পত্ৱা সংৱৰো নাম নত্থি, লোলা কাকপটিভাগাতি দস্সেতি. সিখী সব্বঘসো যথাতি অম্ম, যথা জালসিখায ‘‘সিখী’’তি সঙ্খং গতো অগ্গি নাম গূথগতাদিভেদং অসুচিম্পি, সপ্পিমধুফাণিতাদিভেদং সুচিম্পি, ইট্ঠম্পি অনিট্ঠম্পি যং যদেৱ লভতি, সব্বং ঘসতি খাদতি, তস্মা ‘‘সব্বঘসো’’তি ৱুচ্চতি. তথেৱ তা ইত্থিযোপি হত্থিমেণ্ডগোমেণ্ডাদযো ৱা হোন্তু হীনজচ্চা হীনকম্মন্তা, খত্তিযাদযো ৱা হোন্তু উত্তমকম্মন্তা, হীনুক্কট্ঠভাৱং অচিন্তেত্ৱা লোকস্সাদৱসেন কিলেসসন্থৱে উপ্পন্নে যং যং লভন্তি, সব্বমেৱ সেৱন্তীতি সব্বঘসসিখিসদিসা হোন্তি. তস্মা সিখী সব্বঘসো যথা, তথেৱেতাতি ৱেদিতব্বা.

তা হিত্ৱা পব্বজিস্সামীতি অহং তা লামিকা দুক্খৱত্থুভূতা ইত্থিযো হিত্ৱা অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিস্সামি. ৱিৱেকমনুব্ৰূহযন্তি কাযৱিৱেকো চিত্তৱিৱেকো উপধিৱিৱেকোতি তযো ৱিৱেকা, তেসু ইধ কাযৱিৱেকোপি ৱট্টতি চিত্তৱিৱেকোপি. ইদং ৱুত্তং হোতি – অহং, অম্ম, পব্বজিত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো চ পঞ্চাভিঞ্ঞা চ উপ্পাদেত্ৱা গণতো কাযং, কিলেসেহি চ চিত্তং ৱিৱেচেত্ৱা ইমং ৱিৱেকং ব্ৰূহেন্তো ৱড্ঢেন্তো ব্ৰহ্মলোকপৰাযণো ভৱিস্সামি, অলং মে অগাৰেনাতি. এৱং ইত্থিযো গৰহিত্ৱা মাতাপিতৰো ৱন্দিত্ৱা হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা পব্বজিত্ৱা ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিৱেকং ব্ৰূহেন্তো ব্ৰহ্মলোকপৰাযণো অহোসি.

সত্থাপি ‘‘এৱং ভিক্খু ইত্থিযো নাম অসাতা লামিকা পচ্ছিমিকা দুক্খদাযিকা’’তি ইত্থীনং অগুণং কথেত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতা ভদ্দকাপিলানী, পিতা মহাকস্সপো অহোসি, অন্তেৱাসিকো আনন্দো, আচৰিযো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

অসাতমন্তজাতকৱণ্ণনা পঠমা.

[৬২] ২. অণ্ডভূতজাতকৱণ্ণনা

যং ব্ৰাহ্মণো অৱাদেসীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উক্কণ্ঠিতমেৱাৰব্ভ কথেসি. তঞ্হি সত্থা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খু ইত্থিযো নাম অৰক্খিযা, পুব্বে পণ্ডিতা ইত্থিং গব্ভতো পট্ঠায ৰক্খন্তাপি ৰক্খিতুং নাসক্খিংসূ’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্ৱা পিতু অচ্চযেন ৰজ্জে পতিট্ঠায ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেসি. সো পুৰোহিতেন সদ্ধিং জূতং কীড়তি. কীড়ন্তো পন –

‘‘সব্বা নদী ৱঙ্কগতী, সব্বে কট্ঠমযা ৱনা;

সব্বিত্থিযো কৰে পাপং, লভমানে নিৱাতকে’’তি. (জা. ২.২১.৩০৮) –

ইমং জূতগীতং গাযন্তো ৰজতফলকে সুৱণ্ণপাসকে খিপতি. এৱং কীড়ন্তো পন ৰাজা নিচ্চং জিনাতি, পুৰোহিতো পৰাজীযতি.

সো অনুক্কমেন ঘৰে ৱিভৱে পৰিক্খযং গচ্ছন্তে চিন্তেসি ‘‘এৱং সন্তে সব্বং ইমস্মিং ঘৰে ধনং খীযিস্সতি, পৰিযেসিত্ৱা পুৰিসন্তৰং অগতং একং মাতুগামং ঘৰে কৰিস্সামী’’তি. অথস্স এতদহোসি ‘‘অঞ্ঞং পুৰিসং দিট্ঠপুব্বং ইত্থিং ৰক্খিতুং ন সক্খিস্সামি, গব্ভতো পট্ঠাযেকং মাতুগামং ৰক্খিত্ৱা তং ৱযপ্পত্তং ৱসে ঠপেত্ৱা একপুৰিসিকং কত্ৱা গাড়্হং আৰক্খং সংৱিদহিত্ৱা ৰাজকুলতো ধনং আহৰিস্সামী’’তি. সো চ অঙ্গৱিজ্জায ছেকো হোতি, অথেকং দুগ্গতিত্থিং গব্ভিনিং দিস্ৱা ‘‘ধীতৰং ৱিজাযিস্সতী’’তি ঞত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা পৰিব্বযং দত্ৱা ঘৰেযেৱ ৱসাপেত্ৱা ৱিজাতকালে ধনং দত্ৱা উয্যোজেত্ৱা তং কুমাৰিকং অঞ্ঞেসং পুৰিসানং দট্ঠুং অদত্ৱা ইত্থীনংযেৱ হত্থে দত্ৱা পোসাপেত্ৱা ৱযপ্পত্তকালে তং অত্তনো ৱসে ঠপেসি. যাৱ চেসা ৱড্ঢতি, তাৱ ৰঞ্ঞা সদ্ধিং জূতং ন কীড়ি. তং পন ৱসে ঠপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘মহাৰাজ, জূতং কীড়ামা’’তি আহ. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি পুৰিমনিযামেনেৱ কীড়ি. পুৰোহিতো ৰঞ্ঞো গাযিত্ৱা পাসকং খিপনকালে ‘‘ঠপেত্ৱা মম মাণৱিক’’ন্তি আহ. ততো পট্ঠায পুৰোহিতো জিনাতি, ৰাজা পৰাজীযতি.

বোধিসত্তো ‘‘ইমস্স ঘৰে একপুৰিসিকায একায ইত্থিযা ভৱিতব্ব’’ন্তি পৰিগ্গণ্হাপেন্তো অত্থিভাৱং ঞত্ৱা ‘‘সীলমস্সা ভিন্দাপেস্সামী’’তি একং ধুত্তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সক্খিস্সসি পুৰোহিতস্স ইত্থিযা সীলং ভিন্দিতু’’ন্তি আহ. ‘‘সক্কোমি, দেৱা’’তি. অথস্স ৰাজা ধনং দত্ৱা ‘‘তেন হি খিপ্পং নিট্ঠাপেহী’’তি তং পহিণি. সো ৰঞ্ঞো সন্তিকা ধনং আদায গন্ধধূমচুণ্ণকপ্পূৰাদীনি গহেত্ৱা তস্স ঘৰতো অৱিদূৰে সব্বগন্ধাপণং পসাৰেসি. পুৰোহিতস্সপি গেহং সত্তভূমকং সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকং হোতি, সব্বেসু দ্ৱাৰকোট্ঠকেসু ইত্থীনংযেৱ আৰক্খা. ঠপেত্ৱা পন ব্ৰাহ্মণং অঞ্ঞো পুৰিসো গেহং পৱিসিতুং লভন্তো নাম নত্থি, কচৱৰছড্ডনপচ্ছিম্পি সোধেত্ৱাযেৱ পৱেসেন্তি. তং মাণৱিকং পুৰোহিতোযেৱ দট্ঠুং লভতি. তস্সা চ একা পৰিচাৰিকা ইত্থী অত্থি. অথস্সা সা পৰিচাৰিকা গন্ধপুপ্ফমূলং গহেত্ৱা গচ্ছন্তী তস্স ধুত্তস্স আপণসমীপেন গচ্ছতি. সো ‘‘অযং তস্সা পৰিচাৰিকা’’তি সুট্ঠু ঞত্ৱা একদিৱসং তং আগচ্ছন্তিং দিস্ৱা আপণা উট্ঠায গন্ত্ৱা তস্সা পাদমূলে পতিত্ৱা উভোহি হত্থেহি পাদে গাড়্হং গহেত্ৱা ‘‘অম্ম, এত্তকং কালং কহং গতাসী’’তি পৰিদেৱি, অৱসেসাপি পযুত্তকধুত্তা একমন্তং ঠত্ৱা ‘‘হত্থপাদমুখসণ্ঠানেহি চ আকপ্পেন চ মাতাপুত্তা একসদিসাযেৱা’’তি আহংসু. সা ইত্থী তেসু তেসু কথেন্তেসু অত্তনো অসদ্দহিত্ৱা ‘‘অযং মে পুত্তো ভৱিস্সতী’’তি সযম্পি ৰোদিতুং আৰভি. তে উভোপি কন্দিত্ৱা ৰোদিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং আলিঙ্গেত্ৱা অট্ঠংসু.

অথ সো ধুত্তো আহ ‘‘অম্ম, কহং ৱসসী’’তি? ‘‘কিন্নৰিলীলায ৱসমানায ৰূপসোভগ্গপ্পত্তায পুৰোহিতস্স দহৰিত্থিযা উপট্ঠানং কুৰুমানা ৱসামি, তাতা’’তি. ‘‘ইদানি কহং যাসি, অম্মা’’তি? ‘‘তস্সা গন্ধমালাদীনং অত্থাযা’’তি. ‘‘অম্ম, কিং তে অঞ্ঞত্থ গতায, ইতো পট্ঠায মমেৱ সন্তিকা হৰা’’তি মূলং অগ্গহেত্ৱাৱ বহূনি তম্বূলতক্কোলকাদীনি চেৱ নানাপুপ্ফানি চ অদাসি. মাণৱিকা বহূনি গন্ধপুপ্ফাদীনি দিস্ৱা ‘‘কিং, অম্ম, অজ্জ অম্হাকং ব্ৰাহ্মণো পসন্নো’’তি আহ. ‘‘কস্মা এৱং ৱদসী’’তি? ‘‘ইমেসং বহুভাৱং দিস্ৱা’’তি. ন ব্ৰাহ্মণো বহুমূলং অদাসি, মযা পনেতং ময্হং পুত্তস্স সন্তিকা আভতন্তি. ততো পট্ঠায সা ব্ৰাহ্মণেন দিন্নমূলং অত্তনা গহেত্ৱা তস্সেৱ সন্তিকা গন্ধপুপ্ফাদীনি আহৰতি. ধুত্তো কতিপাহচ্চযেন গিলানালযং কত্ৱা নিপজ্জি. সা তস্স আপণদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা তং অদিস্ৱা ‘‘কহং মে পুত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘পুত্তস্স তে অফাসুকং জাত’’ন্তি? সা তস্স নিপন্নট্ঠানং গন্ত্ৱা নিসীদিত্ৱা পিট্ঠিং পৰিমজ্জন্তী ‘‘কিং তে, তাত, অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. সো তুণ্হী অহোসি. ‘‘কিং ন কথেসি পুত্তা’’তি? ‘‘অম্ম, মৰন্তেনাপি তুয্হং কথেতুং ন সক্কা’’তি. ‘‘তাত, ময্হং অকথেত্ৱা কস্স কথেয্যাসি, কথেহি, তাতা’’তি. ‘‘অম্ম, ময্হং অঞ্ঞং অফাসুকং নত্থি, তস্সা পন মাণৱিকায ৱণ্ণং সুত্ৱা পটিবদ্ধচিত্তোস্মি, তং লভন্তো জীৱিস্সামি, অলভন্তো ইধেৱ মৰিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, ময্হং এস ভাৰো, মা ত্ৱং এতং নিস্সায চিন্তযী’’তি তং অস্সাসেত্ৱা বহূনি গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায মাণৱিকায সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘পুত্তো মে, অম্ম, মম সন্তিকা তৱ ৱণ্ণং সুত্ৱা পটিবদ্ধচিত্তো জাতো, কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘সচে আনেতুং সক্কোথ, মযা কতোকাসোযেৱা’’তি.

সা তস্সা ৱচনং সুত্ৱা ততো পট্ঠায তস্স গেহস্স কণ্ণকণ্ণেহি বহুং কচৱৰং সঙ্কড্ঢিত্ৱা আৰক্খিত্থিযা উপৰি ছড্ডেসি. সা তেন অট্টীযমানা অপেতি. ইতৰা তেনেৱ নিযামেন যা যা কিঞ্চি কথেতি, তস্সা তস্সা উপৰি কচৱৰং ছড্ডেসি. ততো পট্ঠায পন সা যং যং আহৰতি ৱা হৰতি ৱা, তং তং ন কাচি সোধেতুং উস্সহতি. তস্মিং কালে সা তং ধুত্তং পুপ্ফপচ্ছিযং নিপজ্জাপেত্ৱা মাণৱিকায সন্তিকং অভিহৰি. ধুত্তো মাণৱিকায সীলং ভিন্দিত্ৱা একাহদ্ৱীহং পাসাদেযেৱ অহোসি. পুৰোহিতে বহি নিক্খন্তে উভো অভিৰমন্তি. তস্মিং আগতে ধুত্তো নিলীযতি.

অথ নং সা একাহদ্ৱীহচ্চযেন ‘‘সামি, ইদানি তযা গন্তুং ৱট্টতী’’তি আহ. ‘‘অহং ব্ৰাহ্মণং পহৰিত্ৱা গন্তুকামো’’তি. সা ‘‘এৱং হোতূ’’তি ধুত্তং নিলীযাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণে আগতে এৱমাহ ‘‘অহং, অয্য, তুম্হেসু ৱীণং ৱাদেন্তেসু নচ্চিতুং ইচ্ছামী’’তি. ‘‘সাধু, ভদ্দে, নচ্চস্সূ’’তি ৱীণং ৱাদেসি. ‘‘তুম্হেসু ওলোকেন্তেসু লজ্জামি, মুখং পন ৱো সাটকেন বন্ধিত্ৱা নচ্চিস্সামী’’তি. ‘‘সচে লজ্জসি, এৱং কৰোহী’’তি. মাণৱিকা ঘনসাটকং গহেত্ৱা তস্স অক্খীনি পিদহমানা মুখং বন্ধি. ব্ৰাহ্মণো মুখং বন্ধাপেত্ৱা ৱীণং ৱাদেসি. সা মুহুত্তং নচ্চিত্ৱা ‘‘অয্য, অহং তে একৱাৰং সীসে পহৰিতুকামা’’তি আহ. ইত্থিলোলো ব্ৰাহ্মণো কিঞ্চি কাৰণং অজানন্তো ‘‘পহৰাহী’’তি আহ, মাণৱিকা ধুত্তস্স সঞ্ঞং অদাসি. সো সণিকং আগন্ত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স পিট্ঠিপস্সে ঠত্ৱা সীসে কপ্পৰেন পহৰি, অক্খীনি পতনাকাৰপ্পত্তানি অহেসুং, সীসে গণ্ডো উট্ঠহি. সো ৱেদনাট্টো হুত্ৱা ‘‘আহৰ তে হত্থ’’ন্তি আহ. মাণৱিকা অত্তনো হত্থং উক্খিপিত্ৱা তস্স হত্থে ঠপেসি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘হত্থো মুদুকো, পহাৰো পন থদ্ধো’’তি আহ. ধুত্তো ব্ৰাহ্মণং পহৰিত্ৱা নিলীযি. মাণৱিকা তস্মিং নিলীনে ব্ৰাহ্মণস্স মুখতো সাটকং মোচেত্ৱা তেলং আদায সীসং পৰিসম্বাহি. ব্ৰাহ্মণে বহি নিক্খন্তে পুন সা ইত্থী ধুত্তং পচ্ছিযং নিপজ্জাপেত্ৱা নীহৰি.

সো ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেসি. ৰাজা অত্তনো উপট্ঠানং আগতং ব্ৰাহ্মণং আহ ‘‘জূতং কীড়াম ব্ৰাহ্মণা’’তি? ‘‘সাধু, মহাৰাজা’’তি. ৰাজা জূতমণ্ডলং সজ্জাপেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ জূতগীতং গাযিত্ৱা পাসকে খিপতি. ব্ৰাহ্মণো মাণৱিকায তপস্স ভিন্নভাৱং অজানন্তো ‘‘ঠপেত্ৱা মম মাণৱিক’’ন্তি আহ. এৱং ৱদন্তোপি পৰাজিতোযেৱ. ৰাজা জিনিত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিং ৱদেসি, মাণৱিকায তে তপো ভিন্নো, ত্ৱং ‘মাতুগামং গব্ভতো পট্ঠায ৰক্খন্তো সত্তসু ঠানেসু আৰক্খং কৰোন্তো ৰক্খিতুং সক্খিস্সামী’তি মঞ্ঞসি, মাতুগামো নাম কুচ্ছিযং পক্খিপিত্ৱা চৰন্তেনাপি ৰক্খিতুং ন সক্কা, একপুৰিসিকা ইত্থী নাম নত্থি, তৱ মাণৱিকা ‘নচ্চিতুকামাম্হী’তি ৱত্ৱা ৱীণং ৱাদেন্তস্স তৱ সাটকেন মুখং বন্ধিত্ৱা অত্তনো জাৰং তৱ সীসে কপ্পৰেন পহৰাপেত্ৱা উয্যোজেসি, ইদানি কিং কথেসী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬২. ‘‘যং ব্ৰাহ্মণো অৱাদেসি, ৱীণং সমুখৱেঠিতো;

অণ্ডভূতাভতা ভৰিযা, তাসু কো জাতু ৱিস্সসে’’তি.

তত্থ যং ব্ৰাহ্মণো অৱাদেসি, ৱীণং সমুখৱেঠিতোতি যেন কাৰণেন ব্ৰাহ্মণো ঘনসাটকেন সহ মুখেন ৱেঠিতো হুত্ৱা ৱীণং ৱাদেসি, তং কাৰণং ন জানাতীতি অত্থো. তঞ্হি সা ৱঞ্চেতুকামা এৱমকাসি. ব্ৰাহ্মণো পন তং ইত্থিং বহুমাযাভাৱং অজানন্তো মাতুগামস্স সদ্দহিত্ৱা ‘‘মং এসা লজ্জতী’’তি এৱংসঞ্ঞী অহোসি, তেনস্স অঞ্ঞাণভাৱং পকাসেন্তো ৰাজা এৱমাহ, অযমেত্থাধিপ্পাযো. অণ্ডভূতাভতা ভৰিযাতি অণ্ডং ৱুচ্চতি বীজং, বীজভূতা মাতুকুচ্ছিতো অনিক্খন্তকালেযেৱ আভতা আনীতা, ভতাতি ৱা পুট্ঠাতি অত্থো. কা সা? ভৰিযা পজাপতি পাদপৰিচাৰিকা. সা হি ভত্তৱত্থাদীহি ভৰিতব্বতায, ভিন্নসংৱৰতায, লোকধম্মেহি ভৰিততায ৱা ‘‘ভৰিযা’’তি ৱুচ্চতি. তাসু কো জাতু ৱিস্সসেতি জাতূতি একংসাধিৱচনং, তাসু মাতুকুচ্ছিতো পট্ঠায ৰক্খিযমানাসুপি এৱং ৱিপ্পকাৰং আপজ্জন্তীসু ভৰিযাসু কো নাম পণ্ডিতো পুৰিসো একংসেন ৱিস্সসে, ‘‘নিব্বিকাৰা এসা মযী’’তি কো সদ্দহেয্যাতি অত্থো. অসদ্ধম্মৱসেন হি আমন্তকেসু নিমন্তকেসু ৱিজ্জমানেসু মাতুগামো নাম ন সক্কা ৰক্খিতুন্তি.

এৱং বোধিসত্তো ব্ৰাহ্মণস্স ধম্মং দেসেসি. ব্ৰাহ্মণো বোধিসত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা নিৱেসনং গন্ত্ৱা তং মাণৱিকং আহ – ‘‘তযা কিৰ এৱৰূপং পাপকম্মং কত’’ন্তি? ‘‘অয্য, কো এৱমাহ, ন কৰোমি, ‘অহমেৱ পহৰিং, ন অঞ্ঞো কোচি’. সচে ন সদ্দহথ, অহং ‘তুম্হে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্স পুৰিসস্স হত্থসম্ফস্সং ন জানামী’তি সচ্চকিৰিযং কত্ৱা অগ্গিং পৱিসিত্ৱা তুম্হে সদ্দহাপেস্সামী’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘এৱং হোতূ’’তি মহন্তং দাৰুৰাসিং কাৰেত্ৱা অগ্গিং কত্ৱা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচে অত্তনো সদ্দহসি, অগ্গিং পৱিসাহী’’তি আহ.

মাণৱিকা অত্তনো পৰিচাৰিকং পঠমমেৱ সিক্খাপেসি ‘‘অম্ম, তৱ পুত্তং তত্থ গন্ত্ৱা মম অগ্গিং পৱিসনকালে হত্থগ্গহণং কাতুং ৱদেহী’’তি. সা গন্ত্ৱা তথা অৱচ. ধুত্তো আগন্ত্ৱা পৰিসমজ্ঝে অট্ঠাসি. সা মাণৱিকা ব্ৰাহ্মণং ৱঞ্চেতুকামা মহাজনমজ্ঝে ঠত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্স পুৰিসস্স হত্থসম্ফস্সং নাম ন জানামি, ইমিনা সচ্চেন অযং অগ্গি মা মং ঝাপেসী’’তি অগ্গিং পৱিসিতুং আৰদ্ধা. তস্মিং খণে ধুত্তো ‘‘পস্সথ ভো পুৰোহিতব্ৰাহ্মণস্স কম্মং, এৱৰূপং মাতুগামং অগ্গিং পৱেসাপেতী’’তি গন্ত্ৱা তং মাণৱিকং হত্থে গণ্হি. সা হত্থং ৱিস্সজ্জাপেত্ৱা পুৰোহিতং আহ – ‘‘অয্য, মম সচ্চকিৰিযা ভিন্না, ন সক্কা অগ্গিং পৱিসিতু’’ন্তি. ‘‘কিংকাৰণা’’তি? ‘‘অজ্জ মযা এৱৰূপা সচ্চকিৰিযা কতা ‘ঠপেত্ৱা মম সামিকং অঞ্ঞস্স পুৰিসস্স হত্থসম্ফস্সং ন জানামী’তি, ইদানি চম্হি ইমিনা পুৰিসেন হত্থে গহিতা’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘ৱঞ্চিতো অহং ইমাযা’’তি ঞত্ৱা তং পোথেত্ৱা নীহৰাপেসি. এৱং অসদ্ধম্মসমন্নাগতা কিৰেতা ইত্থিযো তাৱ মহন্তম্পি পাপকম্মং কত্ৱা অত্তনো সামিকং ৱঞ্চেতুং ‘‘নাহং এৱৰূপং কম্মং কৰোমী’’তি দিৱসম্পি সপথং কুৰুমানা নানাচিত্তাৱ হোন্তি. তেন ৱুত্তং –

‘‘চোৰীনং বহুবুদ্ধীনং, যাসু সচ্চং সুদুল্লভং;

থীনং ভাৱো দুৰাজানো, মচ্ছস্সেৱোদকে গতং. (জা. ২.২১.৩৪৭);

‘‘মুসা তাসং যথা সচ্চং, সচ্চং তাসং যথা মুসা;

গাৱো বহি তিণস্সেৱ, ওমসন্তি ৱৰং ৱৰং.

‘‘চোৰিযো কথিনা হেতা, ৱাড়া চ লপসক্খৰা;

ন তা কিঞ্চি ন জানন্তি, যং মনুস্সেসু ৱঞ্চন’’ন্তি. (জা. ২.২১.৩৩২, ৩৩৪);

সত্থা ‘‘এৱং অৰক্খিযো মাতুগামো’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা বাৰাণসিৰাজা অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

অণ্ডভূতজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.

[৬৩] ৩. তক্কপণ্ডিতজাতকৱণ্ণনা

কোধনা অকতঞ্ঞূ চাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো উক্কণ্ঠিতভিক্খুঞ্ঞেৱাৰব্ভ কথেসি. তঞ্হি সত্থা ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘ইত্থিযো নাম ভিক্খু অকতঞ্ঞূ মিত্তদুব্ভা, কস্মা তা নিস্সায উক্কণ্ঠিতোসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা গঙ্গাতীৰে অস্সমং মাপেত্ৱা সমাপত্তিযো চেৱ অভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেত্ৱা ঝানসুখেন ৱিহৰতি. তস্মিং সমযে বাৰাণসিসেট্ঠিনো ধীতা দুট্ঠকুমাৰী নাম চণ্ডা অহোসি ফৰুসা, দাসকম্মকৰে অক্কোসতি পৰিভাসতি পহৰতি. অথ নং একদিৱসং পৰিৱাৰমনুস্সা গহেত্ৱা ‘‘গঙ্গায কীড়িস্সামা’’তি অগমংসু. তেসং কীড়ন্তানঞ্ঞেৱ সূৰিযত্থঙ্গমনৱেলা জাতা, মেঘো উট্ঠহি, মনুস্সা মেঘং দিস্ৱা ইতো চিতো চ ৱেগেন পলাযিংসু. সেট্ঠিধীতাযপি দাসকম্মকৰা ‘‘অজ্জ অম্হেহি এতিস্সা পিট্ঠিং পস্সিতুং ৱট্টতী’’তি তং অন্তোউদকস্মিংযেৱ ছড্ডেত্ৱা উত্তৰিংসু. দেৱো পাৱস্সি, সূৰিযোপি অত্থঙ্গতো, অন্ধকাৰো জাতো. তে তায ৱিনাৱ গেহং গন্ত্ৱা ‘‘কহং সা’’তি ৱুত্তে ‘‘গঙ্গাতো তাৱ উত্তিণ্ণা, অথ নং ন জানাম কহং গতা’’তি. ঞাতকা ৱিচিনিত্ৱাপি ন পস্সিংসু.

সা মহাৱিৰৱং ৱিৰৱন্তী উদকেন ৱুয্হমানা অড্ঢৰত্তসমযে বোধিসত্তস্স পণ্ণসালাসমীপং পাপুণি. সো তস্সা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘মাতুগামস্স সদ্দো এসো, পৰিত্তাণমস্সা কৰিস্সামী’’তি তিণুক্কং আদায নদীতীৰং গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা ‘‘মা ভাযি, মা ভাযী’’তি অস্সাসেত্ৱা নাগবলো থামসম্পন্নো বোধিসত্তো নদিং তৰমানো গন্ত্ৱা তং উক্খিপিত্ৱা অস্সমপদং আনেত্ৱা অগ্গিং কত্ৱা অদাসি. সীতে ৱিগতে মধুৰানি ফলাফলানি উপনামেসি. তানি খাদিত্ৱা ঠিতং ‘‘কত্থ ৱাসিকাসি, কথঞ্চ গঙ্গায পতিতাসী’’তি পুচ্ছি. সা তং পৱত্তিং আৰোচেসি. অথ নং ‘‘ত্ৱং ইধেৱ ৱসা’’তি পণ্ণসালায ৱসাপেন্তো দ্ৱীহতীহং সযং অব্ভোকাসে ৱসিত্ৱা ‘‘ইদানি গচ্ছা’’তি আহ. সা ‘‘ইমং তাপসং সীলভেদং পাপেত্ৱা গহেত্ৱা গমিস্সামী’’তি ন গচ্ছতি. অথ গচ্ছন্তে কালে ইত্থিকুত্তং ইত্থিলীলং দস্সেত্ৱা তস্স সীলভেদং কত্ৱা ঝানং অন্তৰধাপেসি. সো তং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞেযেৱ ৱসতি. অথ নং সা আহ ‘‘অয্য, কিং নো অৰঞ্ঞৱাসেন, মনুস্সপথং গমিস্সামা’’তি? সো তং আদায একং পচ্চন্তগামকং গন্ত্ৱা তক্কভতিযা জীৱিকং কপ্পেত্ৱা তং পোসেতি. তস্স তক্কং ৱিক্কিণিত্ৱা জীৱতীতি ‘‘তক্কপণ্ডিতো’’তি নামং অকংসু. অথস্স গামৱাসিনো পৰিব্বযং দত্ৱা ‘‘অম্হাকং সুযুত্তদুযুত্তকং আচিক্খন্তো এত্থ ৱসা’’তি গামদ্ৱাৰে কুটিযং ৱাসেসুং.

তেন চ সমযেন চোৰা পব্বতা ওৰুয্হ পচ্চন্তং পহৰন্তি. তে একদিৱসং তং গামং পহৰিত্ৱা গামৱাসিকেহিযেৱ ভণ্ডিকা উক্খিপাপেত্ৱা গচ্ছন্তা তম্পি সেট্ঠিধীতৰং গহেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা সেসজনে ৱিস্সজ্জেসুং. চোৰজেট্ঠকো পন তস্সা ৰূপে বজ্ঝিত্ৱা তং অত্তনো ভৰিযং অকাসি. বোধিসত্তো ‘‘ইত্থন্নামা কহ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘চোৰজেট্ঠকেন গহেত্ৱা অত্তনো ভৰিযা কতা’’তি চ সুত্ৱাপি ‘‘ন সা তত্থ মযা ৱিনা ৱসিস্সতি, পলাযিত্ৱা আগচ্ছিস্সতী’’তি তস্সা আগমনং ওলোকেন্তো তত্থেৱ ৱসি.

সেট্ঠিধীতাপি চিন্তেসি ‘‘অহং ইধ সুখং ৱসামি, কদাচি মং তক্কপণ্ডিতো কিঞ্চিদেৱ নিস্সায আগন্ত্ৱা ইতো আদায গচ্ছেয্য, অথ এতস্মা সুখা পৰিহাযিস্সামি, যন্নূনাহং সম্পিযাযমানা ৱিয তং পক্কোসাপেত্ৱা ঘাতাপেয্য’’ন্তি. সা একং মনুস্সং পক্কোসিত্ৱা ‘‘অহং ইধ দুক্খং জীৱামি, তক্কপণ্ডিতো আগন্ত্ৱা মং আদায গচ্ছতূ’’তি সাসনং পেসেসি. সো তং সাসনং সুত্ৱা সদ্দহিত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা গামদ্ৱাৰে ঠত্ৱা সাসনং পেসেসি. সা নিক্খমিত্ৱা তং দিস্ৱা ‘‘অয্য, সচে মযং ইদানি গচ্ছিস্সাম, চোৰজেট্ঠকো অনুবন্ধিত্ৱা উভোপি অম্হে ঘাতেস্সতি, ৰত্তিভাগে গচ্ছিস্সামা’’তি তং আনেত্ৱা ভোজেত্ৱা কোট্ঠকে নিসীদাপেত্ৱা সাযং চোৰজেট্ঠকস্স আগন্ত্ৱা সুৰং পিৱিত্ৱা মত্তকালে ‘‘সামি, সচে ইমায ৱেলায তৱ সত্তুং পস্সেয্যাসি, কিন্তি নং কৰেয্যাসী’’তি আহ. ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কৰিস্সামীতি’’. ‘‘কিং পন সো দূৰে, ননু কোট্ঠকে নিসিন্নো’’তি? চোৰজেট্ঠকো উক্কং আদায তত্থ গন্ত্ৱা তং দিস্ৱা গহেত্ৱা গেহমজ্ঝে পাতেত্ৱা কপ্পৰাদীহি যথাৰুচিং পোথেসি. সো পোথিযমানোপি অঞ্ঞং কিঞ্চি অৱত্ৱা ‘‘কোধনা অকতঞ্ঞূ চ, পিসুণা মিত্তভেদিকা’’তি এত্তকমেৱ ৱদতি. চোৰো তং পোথেত্ৱা বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপেত্ৱা সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৱা সযি. পবুদ্ধো জিণ্ণায সুৰায পুন তং পোথেতুং আৰভি, সোপি তানেৱ চত্তাৰি পদানি ৱদতি.

চোৰো চিন্তেসি ‘‘অযং এৱং পোথিযমানোপি অঞ্ঞং কিঞ্চি অৱত্ৱা ইমানেৱ চত্তাৰি পদানি ৱদতি, পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি তস্সা সুত্তভাৱং ঞত্ৱা তং পুচ্ছি ‘‘অম্ভো ত্ৱং এৱং পোথিযমানোপি কস্মা এতানেৱ পদানি ৱদসী’’তি? তক্কপণ্ডিতো ‘‘তেন হি সুণাহী’’তি তং কাৰণং আদিতো পট্ঠায কথেসি. ‘‘অহং পুব্বে অৰঞ্ঞৱাসিকো একো তাপসো ঝানলাভী, স্ৱাহং এতং গঙ্গায ৱুয্হমানং উত্তাৰেত্ৱা পটিজগ্গিং. অথ মং এসা পলোভেত্ৱা ঝানা পৰিহাপেসি, স্ৱাহং অৰঞ্ঞং পহায এতং পোসেন্তো পচ্চন্তগামকে ৱসামি, অথেসা চোৰেহি ইধানীতা ‘অহং দুক্খং ৱসামি, আগন্ত্ৱা মং নেতূ’তি ময্হং সাসনং পেসেত্ৱা ইদানি তৱ হত্থে পাতেসি, ইমিনা কাৰণেনাহং এৱং কথেমী’’তি. চোৰো চিন্তেসি ‘‘যা এসা এৱৰূপে গুণসম্পন্নে উপকাৰকে এৱং ৱিপ্পটিপজ্জি, সা ময্হং কতৰং নাম উপদ্দৱং ন কৰেয্য, মাৰেতব্বা এসা’’তি সো তক্কপণ্ডিতং অস্সাসেত্ৱা তং পবোধেত্ৱা খগ্গং আদায নিক্খম্ম ‘‘এতং পুৰিসং গামদ্ৱাৰে ঘাতেস্সামী’’তি ৱত্ৱা তায সদ্ধিং বহিগামং গন্ত্ৱা ‘‘এতং হত্থে গণ্হা’’তি তং তায হত্থে গাহাপেত্ৱা খগ্গং আদায তক্কপণ্ডিতং পহৰন্তো ৱিয তং দ্ৱিধা ছিন্দিত্ৱা সসীসং ন্হাপেত্ৱা তক্কপণ্ডিতং কতিপাহং পণীতেন ভোজনেন সন্তপ্পেত্ৱা ইদানি কহং গমিস্সসী’’তি আহ. তক্কপণ্ডিতো ‘‘ঘৰাৱাসেন মে কিচ্চং নত্থি, ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তত্থেৱ অৰঞ্ঞে ৱসিস্সামী’’তি আহ. ‘‘তেন হি অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি উভোপি পব্বজিত্ৱা তং অৰঞ্ঞাযতনং গন্ত্ৱা পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে ব্ৰহ্মলোকূপগা অহেসুং.

সত্থা ইমানি দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬৩. ‘‘কোধনা অকতঞ্ঞূ চ, পিসুণা মিত্তভেদিকা;

ব্ৰহ্মচৰিযং চৰ ভিক্খু, সো সুখং ন ৱিহাহিসী’’তি.

তত্ৰাযং পিণ্ডত্থো – ভিক্খু ইত্থিযো নামেতা কোধনা, উপ্পন্নং কোধং নিৱাৰেতুং ন সক্কোন্তি. অকতঞ্ঞূ চ, অতিমহন্তম্পি উপকাৰং ন জানন্তি. পিসুণা চ, পিযসুঞ্ঞভাৱকৰণমেৱ কথং কথেন্তি. মিত্তভেদিকা, মিত্তে ভিন্দন্তি, মিত্তভেদনকথং কথনসীলাযেৱ, এৱৰূপেহি পাপধম্মেহি সমন্নাগতা এতা. কিং তে এতাহি, ব্ৰহ্মচৰিযং চৰ ভিক্খু, অযঞ্হি মেথুনৱিৰতি পৰিসুদ্ধট্ঠেন ব্ৰহ্মচৰিযং নাম, তং চৰ. সো সুখং ন ৱিহাহিসীতি সো ত্ৱং এতং ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসন্তো ঝানসুখং মগ্গসুখং ফলসুখঞ্চ ন ৱিহাহিসি, এতং সুখং ন ৱিজহিস্সতি, এতস্মা সুখা ন পৰিহাযিস্সসীতি অত্থো. ‘‘ন পৰিহাহিসী’’তিপি পাঠো, অযমেৱত্থো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা চোৰজেট্ঠকো আনন্দো অহোসি, তক্কপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

তক্কপণ্ডিতজাতকৱণ্ণনা ততিযা.

[৬৪] ৪. দুৰাজানজাতকৱণ্ণনা

মাসু নন্দি ইচ্ছতি মন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং উপাসকং আৰব্ভ কথেসি. একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী উপাসকো তীসু সৰণেসু পঞ্চসু চ সীলেসু পতিট্ঠিতো বুদ্ধমামকো, ধম্মমামকো, সঙ্ঘমামকো, ভৰিযা পনস্স দুস্সীলা পাপধম্মা. যং দিৱসং মিচ্ছাচাৰং চৰতি, তং দিৱসং সতকীতদাসী ৱিয হোতি, মিচ্ছাচাৰস্স পন অকতদিৱসে সামিনী ৱিয হোতি চণ্ডা ফৰুসা. সো তস্সা ভাৱং জানিতুং ন সক্কোতি, অথ তায উব্বাড়্হো বুদ্ধূপট্ঠানং ন গচ্ছতি. অথ নং একদিৱসং গন্ধপুপ্ফাদীনি আদায আগন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নং সত্থা আহ – ‘‘কিং নু খো ত্ৱং, উপাসক, সত্তট্ঠ দিৱসে বুদ্ধূপট্ঠানং নাগচ্ছসী’’তি. ঘৰণী মে, ভন্তে, একস্মিং দিৱসে সতকীতদাসী ৱিয হোতি, একস্মিং দিৱসে সামিনী ৱিয চণ্ডা ফৰুসা. অহং তস্সা ভাৱং জানিতুং ন সক্কোমি, স্ৱাহং তায উব্বাড়্হো বুদ্ধূপট্ঠানং নাগচ্ছামীতি. অথস্স ৱচনং সুত্ৱা সত্থা ‘‘উপাসক, ‘মাতুগামস্স ভাৱো নাম দুজ্জানো’তি পুব্বেপি তে পণ্ডিতা কথযিংসু, ত্ৱং পন তং ভৱসঙ্খেপগতত্তা সল্লক্খেতুং ন সক্কোসী’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো দিসাপামোক্খো আচৰিযো হুত্ৱা পঞ্চ মাণৱকসতানি সিপ্পং সিক্খাপেতি. অথেকো তিৰোৰট্ঠৱাসিকো ব্ৰাহ্মণমাণৱকো আগন্ত্ৱা তস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গণ্হন্তো একায ইত্থিযা পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৱা তং ভৰিযং কত্ৱা তস্মিংযেৱ বাৰাণসিনগৰে ৱসন্তো দ্ৱে তিস্সো ৱেলাযো আচৰিযস্স উপট্ঠানং ন গচ্ছতি. সা পনস্স ভৰিযা দুস্সীলা পাপধম্মা. মিচ্ছাচাৰং চিণ্ণদিৱসে দাসী ৱিয হোতি, অচিণ্ণদিৱসে সামিনী ৱিয হোতি চণ্ডা ফৰুসা. সো তস্সা ভাৱং জানিতুং অসক্কোন্তো তায উব্বাড়্হো আকুলচিত্তো আচৰিযস্স উপট্ঠানং ন গচ্ছতি. অথ নং সত্তট্ঠ দিৱসে অতিক্কমিত্ৱা আগতং ‘‘কিং, মাণৱ, ন পঞ্ঞাযসী’’তি আচৰিযো পুচ্ছি. সো ‘‘ভৰিযা মং, আচৰিয, একদিৱসং ইচ্ছতি পত্থেতি, দাসী ৱিয নিহতমানা হোতি. একদিৱসং সামিনী ৱিয থদ্ধা চণ্ডা ফৰুসা, অহং তস্সা ভাৱং জানিতুং ন সক্কোমি, তায উব্বাড়্হো আকুলচিত্তো তুম্হাকং উপট্ঠানং নাগতোম্হী’’তি. আচৰিযো ‘‘এৱমেতং, মাণৱ, ইত্থিযো নাম অনাচাৰং চিণ্ণদিৱসে সামিকং অনুৱত্তন্তি, দাসী ৱিয নিহতমানা হোন্তি. অনাচিণ্ণদিৱসে পন মানত্থদ্ধা হুত্ৱা সামিকং ন গণেন্তি. এৱং ইত্থিযো নামেতা অনাচাৰা দুস্সীলা, তাসং ভাৱো নাম দুজ্জানো, তাসু ইচ্ছন্তীসুপি অনিচ্ছন্তীসুপি মজ্ঝত্তেনেৱ ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা তস্সোৱাদৱসেন ইমং গাথমাহ –

৬৪. ‘‘মা সু নন্দি ইচ্ছতি মং, মা সু সোচি ন মিচ্ছতি;

থীনং ভাৱো দুৰাজানো, মচ্ছস্সেৱোদকে গত’’ন্তি.

তত্থ মা সু নন্দি ইচ্ছতি মন্তি সু-কাৰো নিপাতমত্তং, ‘‘অযং ইত্থী মং ইচ্ছতি পত্থেতি, মযি সিনেহং কৰোতী’’তি মা তুস্সি. মা সু সোচি ন মিচ্ছতীতি ‘‘অযং মং ন ইচ্ছতী’’তিপি মা সোচি, তস্সা ইচ্ছমানায নন্দিং, ন ইচ্ছমানায চ সোকং অকত্ৱা মজ্ঝত্তোৱ হোহীতি দীপেতি. থীনং ভাৱো দুৰাজানোতি ইত্থীনং ভাৱো নাম ইত্থিমাযায পটিচ্ছন্নত্তা দুৰাজানো. যথা কিং? মচ্ছস্সেৱোদকে গতন্তি যথা মচ্ছস্স গমনং উদকেন পটিচ্ছন্নত্তা দুজ্জানং, তেনেৱ সো কেৱট্টে আগতে উদকেন গমনং পটিচ্ছাদেত্ৱা পলাযতি, অত্তানং গণ্হিতুং ন দেতি, এৱমেৱ ইত্থিযো মহন্তম্পি দুস্সীলকম্মং কত্ৱা ‘‘মযং এৱৰূপং ন কৰোমা’’তি অত্তনা কতকম্মং ইত্থিমাযায পটিচ্ছাদেত্ৱা সামিকে ৱঞ্চেন্তি. এৱং ইত্থিযো নামেতা পাপধম্মা দুৰাজানা, তাসু মজ্ঝত্তোযেৱ সুখিতো হোতীতি.

এৱং বোধিসত্তো অন্তেৱাসিকস্স ওৱাদং অদাসি. ততো পট্ঠায সো তস্সা উপৰি মজ্ঝত্তোৱ অহোসি. সাপিস্স ভৰিযা ‘‘আচৰিযেন কিৰ মে দুস্সীলভাৱো ঞাতো’’তি ততো পট্ঠায ন অনাচাৰং চৰি. সাপি তস্স উপাসকস্স ইত্থী ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন কিৰ ময্হং দুৰাচাৰভাৱো ঞাতো’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং নাম ন অকাসি.

সত্থাপি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে সো উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা জযম্পতিকাযেৱ ইদানি জযম্পতিকা, আচৰিযো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

দুৰাজানজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.

[৬৫] ৫. অনভিৰতিজাতকৱণ্ণনা

যথা নদী চ পন্থো চাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো তথাৰূপংযেৱ উপাসকং আৰব্ভ কথেসি. সো পন পৰিগ্গণ্হন্তো তস্সা দুস্সীলভাৱং ঞত্ৱা ভণ্ডিতো চিত্তব্যাকুলতায সত্তট্ঠ দিৱসে উপট্ঠানং নাগমাসি. সো একদিৱসং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা তথাগতং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নো ‘‘কস্মা সত্তট্ঠ দিৱসানি নাগতোসী’’তি ৱুত্তে ‘‘ভৰিযা মে, ভন্তে, দুস্সীলা, তস্সা উপৰি ব্যাকুলচিত্ততায নাগতোম্হী’’তি আহ. সত্থা ‘‘উপাসক, ইত্থীসু ‘অনাচাৰা এতা’তি কোপং অকত্ৱা মজ্ঝত্তেনেৱ ভৱিতুং ৱট্টতীতি পুব্বেপি তে পণ্ডিতা কথযিংসু, ত্ৱং পন ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নত্তা তং কাৰণং ন সল্লক্খেসী’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো পুৰিমনযেনেৱ দিসাপামোক্খো আচৰিযো অহোসি. অথস্স অন্তেৱাসিকো ভৰিযায দোসং দিস্ৱা ব্যাকুলচিত্ততায কতিপাহং অনাগন্ত্ৱা একদিৱসং আচৰিযেন পুচ্ছিতো তং কাৰণং নিৱেদেসি. অথস্স আচৰিযো ‘‘তাত, ইত্থিযো নাম সব্বসাধাৰণা, তাসু ‘দুস্সীলা এতা’তি পণ্ডিতা কোপং ন কৰোন্তী’’তি ৱত্ৱা ওৱাদৱসেন ইমং গাথমাহ –

৬৫. ‘‘যথা নদী চ পন্তো চ, পানাগাৰং সভা পপা;

এৱং লোকিত্থিযো নাম, নাসং কুজ্ঝন্তি পণ্ডিতা’’তি.

তত্থ যথা নদীতি যথা অনেকতিত্থা নদী ন্হানত্থায সম্পত্তসম্পত্তানং চণ্ডালাদীনম্পি খত্তিযাদীনম্পি সাধাৰণা, ন তত্থ কোচি ন্হাযিতুং ন লভতি নাম. ‘‘পন্থো’’তিআদীসুপি যথা মহামগ্গোপি সব্বেসং সাধাৰণো, ন কোচি তেন গন্তুং ন লভতি. পানাগাৰম্পি সুৰাগেহং সব্বেসং সাধাৰণং, যো যো পাতুকামো, সব্বো তত্থ পৱিসতেৱ. পুঞ্ঞত্থিকেহি তত্থ তত্থ মনুস্সানং নিৱাসত্থায কতা সভাপি সাধাৰণা, ন তত্থ কোচি পৱিসিতুং ন লভতি. মহামগ্গে পানীযচাটিযো ঠপেত্ৱা কতা পপাপি সব্বেসং সাধাৰণা, ন তত্থ কোচি পানীযং পিৱিতুং ন লভতি. এৱং লোকিত্থিযো নামাতি এৱমেৱ তাত মাণৱ ইমস্মিং লোকে ইত্থিযোপি সব্বসাধাৰণাৱ, তেনেৱ চ সাধাৰণট্ঠেন নদীপন্থপানাগাৰসভাপপাসদিসা. তস্মা নাসং কুজ্ঝন্তি পণ্ডিতা, এতাসং ইত্থীনং ‘‘লামিকা এতা অনাচাৰা দুস্সীলা সব্বসাধাৰণা’’তি চিন্তেত্ৱা পণ্ডিতা ছেকা বুদ্ধিসম্পন্না ন কুজ্ঝন্তীতি.

এৱং বোধিসত্তো অন্তেৱাসিকস্স ওৱাদং অদাসি, সো তং ওৱাদং সুত্ৱা মজ্ঝত্তো অহোসি. ভৰিযাপিস্স ‘‘আচৰিযেন কিৰম্হি ঞাতা’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং ন অকাসি. তস্সপি উপাসকস্স ভৰিযা ‘‘সত্থাৰা কিৰম্হি ঞাতা’’তি ততো পট্ঠায পাপকম্মং ন অকাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে উপাসকো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা জযম্পতিকাৱ এতৰহি জযম্পতিকা, আচৰিযব্ৰাহ্মণো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

অনভিৰতিজাতকৱণ্ণনা পঞ্চমা.

[৬৬] ৬. মুদুলক্খণজাতকৱণ্ণনা

একা ইচ্ছা পুৰে আসীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো সংকিলেসং আৰব্ভ কথেসি. একো কিৰ সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা ৰতনসাসনে উৰং দত্ৱা পব্বজিত্ৱা পটিপন্নকো যোগাৱচৰো অৱিস্সট্ঠকম্মট্ঠানো হুত্ৱা একদিৱসং সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰন্তো একং অলঙ্কতপটিযত্তং ইত্থিং দিস্ৱা সুভৱসেন ইন্দ্ৰিযানি ভিন্দিত্ৱা ওলোকেসি. তস্স অব্ভন্তৰে কিলেসো চলি, ৱাসিযা আকোটিতখীৰৰুক্খো ৱিয অহোসি. সো ততো পট্ঠায কিলেসৱসিকো হুত্ৱা নেৱ কাযস্সাদং ন চিত্তস্সাদং লভতি, ভন্তমিগসপ্পটিভাগো সাসনে অনভিৰতো পৰূড়্হকেসলোমনখো কিলিট্ঠচীৱৰো অহোসি. অথস্স ইন্দ্ৰিযৱিকাৰং দিস্ৱা সহাযকা ভিক্খূ ‘‘কিং নু খো তে, আৱুসো, ন যথা পোৰাণানি ইন্দ্ৰিযানী’’তি পুচ্ছিংসু. অনভিৰতোস্মি, আৱুসোতি.

অথ নং তে সত্থু সন্তিকং নযিংসু. সত্থা ‘‘কিং, ভিক্খৱে, অনিচ্ছমানং ভিক্খুং আদায আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অযং, ভন্তে, ভিক্খু অনভিৰতো’’তি? ‘‘সচ্চং ভিক্খূ’’তি. ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি. ‘‘কো তং উক্কণ্ঠাপেসী’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, পিণ্ডায চৰন্তো একং ইত্থিং দিস্ৱা ইন্দ্ৰিযানি ভিন্দিত্ৱা ওলোকেসিং, অথ মে কিলেসো চলি, তেনম্হি উক্কণ্ঠিতো’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘অনচ্ছৰিযমেতং ভিক্খু, যং ত্ৱং ইন্দ্ৰিযানি ভিন্দিত্ৱা ৱিসভাগাৰম্মণং সুভৱসেন ওলোকেন্তো কিলেসেহি কম্পিতো, পুব্বে পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো ঝানবলেন কিলেসে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিসুদ্ধচিত্তা গগনতলচৰা বোধিসত্তাপি ইন্দ্ৰিযানি ভিন্দিত্ৱা ৱিসভাগাৰম্মণং ওলোকযমানা ঝানা পৰিহাযিত্ৱা কিলেসেহি কম্পিতা মহাদুক্খং অনুভৱিংসু. ন হি সিনেৰুউপ্পাটনকৱাতো হত্থিমত্তং মুণ্ডপব্বতং, মহাজম্বুউম্মূলকৱাতো ছিন্নতটে ৱিৰূড়্হগচ্ছকং, মহাসমুদ্দং ৱা পন সোসনকৱাতো খুদ্দকতড়াকং কিস্মিঞ্চিদেৱ গণেতি, এৱং উত্তমবুদ্ধীনং নাম ৱিসুদ্ধচিত্তানং বোধিসত্তানং অঞ্ঞাণভাৱকৰা কিলেসা তযি কিং লজ্জিস্সন্তি, ৱিসুদ্ধাপি সত্তা সংকিলিস্সন্তি, উত্তমযসসমঙ্গিনোপি আযসক্যং পাপুণন্তী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো কাসিৰট্ঠে একস্স মহাৱিভৱস্স ব্ৰাহ্মণস্স কুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সব্বসিপ্পানং পাৰং গন্ত্ৱা কামে পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা পঞ্চ অভিঞ্ঞা চ অট্ঠ সমাপত্তিযো চ উপ্পাদেত্ৱা ঝানসুখেন ৱীতিনামেন্তো হিমৱন্তপ্পদেসে ৱাসং কপ্পেসি. সো একস্মিং কালে লোণম্বিলসেৱনত্থায হিমৱন্তা ওতৰিত্ৱা বাৰাণসিং পত্ৱা ৰাজুয্যানে ৱসিত্ৱা পুনদিৱসে কতসৰীৰপটিজগ্গনো ৰত্তৱাকমযং নিৱাসনপাৰুপনং সণ্ঠাপেত্ৱা অজিনচম্মং একস্মিং অংসে কত্ৱা জটামণ্ডলং বন্ধিত্ৱা ভিক্খাভাজনমাদায বাৰাণসিযং ভিক্খায চৰমানো ৰঞ্ঞো ঘৰদ্ৱাৰং সম্পাপুণি. ৰাজা তস্স ইৰিযাপথেযেৱ পসীদিত্ৱা পক্কোসাপেত্ৱা মহাৰহে আসনে নিসীদাপেত্ৱা পণীতেন খাদনীযভোজনীযেন সন্তপ্পেত্ৱা কতানুমোদনং উয্যানে ৱসনত্থায যাচি. সো সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৰাজগেহে ভুঞ্জিত্ৱা ৰাজকুলং ওৱদমানো তস্মিং উয্যানে সোড়স ৱস্সানি ৱসি.

অথেকদিৱসং ৰাজা কুপিতং পচ্চন্তং ৱূপসমেতুং গচ্ছন্তো মুদুলক্খণং নাম অগ্গমহেসিং ‘‘অপ্পমত্তা অয্যস্স উপট্ঠানং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা অগমাসি. বোধিসত্তো ৰঞ্ঞো গতকালতো পট্ঠায অত্তনো ৰুচ্চনৱেলায ৰাজগেহং গচ্ছতি. অথেকদিৱসং মুদুলক্খণা বোধিসত্তস্স আহাৰং সম্পাদেত্ৱা – ‘‘অজ্জ অয্যো চিৰাযতী’’তি গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা মহাতলে চূড়সযনং পঞ্ঞাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স আগমনং ওলোকযমানা নিপজ্জি. বোধিসত্তোপি অত্তনো ৱেলং সল্লক্খেত্ৱা ঝানা ৱুট্ঠায আকাসেনেৱ ৰাজনিৱেসনং অগমাসি. মুদুলক্খণা ৱাকচীৰসদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘অয্যো, আগতো’’তি ৱেগেন উট্ঠহি, তস্সা ৱেগেন উট্ঠহন্তিযা মট্ঠসাটকো ভস্সি. তাপসোপি সীহপঞ্জৰেন পৱিসন্তো দেৱিযা ৱিসভাগৰূপাৰম্মণং ইন্দ্ৰিযানি ভিন্দিত্ৱা সুভৱসেন ওলোকেসি. অথস্স অব্ভন্তৰে কিলেসো চলি, ৱাসিযা পহটখীৰৰুক্খো ৱিয অহোসি. তাৱদেৱস্স ঝানং অন্তৰধাযি, ছিন্নপক্খো কাকো ৱিয অহোসি. সো ঠিতকোৱ আহাৰং গহেত্ৱা অভুঞ্জিত্ৱাৱ কিলেসকম্পিতো পাসাদা ওৰুয্হ উয্যানং গন্ত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা ফলকত্থৰণসযনস্স হেট্ঠা আহাৰং ঠপেত্ৱা ৱিসভাগাৰম্মণেন বদ্ধো কিলেসগ্গিনা ডয্হমানো নিৰাহাৰতায সুস্সমানো সত্ত দিৱসানি ফলকত্থৰণে নিপজ্জি.

সত্তমে দিৱসে ৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা আগতো নগৰং পদক্খিণং কত্ৱা নিৱেসনং অগন্ত্ৱাৱ ‘‘অয্যং পস্সিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা তং নিপন্নকং দিস্ৱা ‘‘একং অফাসুকং জাতং মঞ্ঞে’’তি পণ্ণসালং সোধাপেত্ৱা পাদে পৰিমজ্জন্তো ‘‘কিং, অয্য, অফাসুক’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘মহাৰাজ অঞ্ঞং মে অফাসুকং নত্থি, কিলেসৱসেন পনম্হি পটিবদ্ধচিত্তো জাতো’’তি. ‘‘কহং পটিবদ্ধং তে, অয্য, চিত্ত’’ন্তি? ‘‘মুদুলক্খণায, মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু অয্য, অহং মুদুলক্খণং তুম্হাকং দম্মী’’তি তাপসং আদায নিৱেসনং পৱিসিত্ৱা দেৱিং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং কত্ৱা তাপসস্স অদাসি. দদমানোযেৱ চ মুদুলক্খণায সঞ্ঞমদাসি ‘‘তযা অত্তনো বলেন অয্যং ৰক্খিতুং ৱাযমিতব্ব’’ন্তি. ‘‘সাধু, দেৱ, ৰক্খিস্সামী’’তি. তাপসো দেৱিং গহেত্ৱা ৰাজনিৱেসনা ওতৰি.

অথ নং মহাদ্ৱাৰতো নিক্খন্তকালে ‘‘অয্য, অম্হাকং একং গেহং লদ্ধুং ৱট্টতি, গচ্ছ, ৰাজানং গেহং যাচাহী’’তি আহ. তাপসো গন্ত্ৱা গেহং যাচি. ৰাজা মনুস্সানং ৱচ্চকুটিকিচ্চং সাধযমানং একং ছড্ডিতগেহং দাপেসি. সো দেৱিং গহেত্ৱা তত্থ অগমাসি, সা পৱিসিতুং ন ইচ্ছতি. ‘‘কিংকাৰণা ন পৱিসসী’’তি? ‘‘অসুচিভাৱেনা’’তি. ইদানি ‘‘কিং কৰোমী’’তি. ‘‘পটিজগ্গাহি ন’’ন্তি ৱত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং পেসেত্ৱা ‘‘গচ্ছ, কুদ্দালং আহৰ, পচ্ছিং আহৰা’’তি আহৰাপেত্ৱা অসুচিঞ্চ সঙ্কাৰঞ্চ ছড্ডাপেত্ৱা গামযং আহৰাপেত্ৱা লিম্পাপেত্ৱা পুনপি ‘‘গচ্ছ, মঞ্চং আহৰ, পীঠং আহৰ, অত্থৰণং আহৰ, চাটিং আহৰ, ঘটং আহৰা’’তি একমেকং আহৰাপেত্ৱা পুন উদকাহৰণাদীনং অত্থায আণাপেসি. সো ঘটং আদায উদকং আহৰিত্ৱা চাটিং পূৰেত্ৱা ন্হানোদকং সজ্জেত্ৱা সযনং অত্থৰি. অথ নং সযনে একতো নিসিন্নং দাঠিকাসু গহেত্ৱা ‘‘তৱ সমণভাৱং ৱা ব্ৰাহ্মণভাৱং ৱা ন জানাসী’’তি ওণমেত্ৱা অত্তনো অভিমুখং আকড্ঢি. সো তস্মিং কালে সতিং পটিলভি, এত্তকং পন কালং অঞ্ঞাণী অহোসি. এৱং অঞ্ঞাণকৰণা কিলেসা নাম. ‘‘কামচ্ছন্দনীৱৰণং, ভিক্খৱে, অন্ধকৰণং অঞ্ঞাণকৰণ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.২২১) চেত্থ ৱত্তব্বং.

সো সতিং পটিলভিত্ৱা চিন্তেসি ‘‘অযং তণ্হা ৱড্ঢমানা মম চতূহি অপাযেহি সীসং উক্খিপিতুং ন দস্সতি, অজ্জেৱ মযা ইমং ৰঞ্ঞো নিয্যাদেত্ৱা হিমৱন্তং পৱিসিতুং ৱট্টতী’’তি. সো তং আদায ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, তৱ দেৱিযা ময্হং অত্থো নত্থি, কেৱলং মে ইমং নিস্সায তণ্হা ৱড্ঢিতা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬৬. ‘‘একা ইচ্ছা পুৰে আসি, অলদ্ধা মুদুলক্খণং;

যতো লদ্ধা অড়াৰক্খী, ইচ্ছা ইচ্ছং ৱিজাযথা’’তি.

তত্ৰাযং পিণ্ডত্থো – মহাৰাজ, ময্হং ইমং তৱ দেৱিং মুদুলক্খণং অলভিত্ৱা পুৰে ‘‘অহো ৱতাহং এতং লভেয্য’’ন্তি একা ইচ্ছা আসি, একাৱ তণ্হা উপ্পজ্জি. যতো পন মে অযং অড়াৰক্খী ৱিসালনেত্তা সোভনলোচনা লদ্ধা, অথ মে সা পুৰিমিকা ইচ্ছা গেহতণ্হং উপকৰণতণ্হং উপভোগতণ্হন্তি উপৰূপৰি অঞ্ঞং নানপ্পকাৰং ইচ্ছং ৱিজাযথ জনেসি উপ্পাদেসি. সা খো পন মে এৱং ৱড্ঢমানা ইচ্ছা অপাযতো সীসং উক্খিপিতুং ন দস্সতি, অলং মে ইমায, ত্ৱঞ্ঞেৱ তৱ ভৰিযং গণ্হ, অহং পন হিমৱন্তং গমিস্সামীতি তাৱদেৱ নট্ঠং ঝানং উপ্পাদেত্ৱা আকাসে নিসিন্নো ধম্মং দেসেত্ৱা ৰঞ্ঞো ওৱাদং দত্ৱা আকাসেনেৱ হিমৱন্তং গন্ত্ৱা পুন মনুস্সপথং নাম নাগমাসি, ব্ৰহ্মৱিহাৰে পন ভাৱেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে সো ভিক্খু অৰহত্তফলে পতিট্ঠহি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, মুদুলক্খণা উপ্পলৱণ্ণা, ইসি পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

মুদুলক্খণজাতকৱণ্ণনা ছট্ঠা.

[৬৭] ৭. উচ্ছঙ্গজাতকৱণ্ণনা

উচ্ছঙ্গে দেৱ মে পুত্তোতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং জানপদিত্থিং আৰব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে কোসলৰট্ঠে তযো জনা অঞ্ঞতৰস্মিং অটৱিমুখে কসন্তি. তস্মিং সমযে অন্তোঅটৱিযং চোৰা মনুস্সে ৱিলুম্পিত্ৱা পলাযিংসু. মনুস্সা তে চোৰে পৰিযেসিত্ৱা অপস্সন্তা তং ঠানং আগম্ম ‘‘তুম্হে অটৱিযং ৱিলুম্পিত্ৱা ইদানি কস্সকা ৱিয হোথা’’তি ‘‘তে চোৰা ইমে’’তি বন্ধিত্ৱা আনেত্ৱা কোসলৰঞ্ঞো অদংসু. অথেকা ইত্থী আগন্ত্ৱা ‘‘অচ্ছাদনং মে দেথ, অচ্ছাদনং মে দেথা’’তি পৰিদেৱন্তী পুনপ্পুনং ৰাজনিৱেসনং পৰিযাতি. ৰাজা তস্সা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, দেথ ইমিস্সা অচ্ছাদন’’ন্তি আহ. মনুস্সা সাটকং গহেত্ৱা অদংসু. সা তং দিস্ৱা ‘‘নাহং এতং অচ্ছাদনং যাচামি, সামিকচ্ছাদনং যাচামী’’তি আহ. মনুস্সা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু ‘‘ন কিৰেসা ইদং অচ্ছাদনং কথেতি, সামিকচ্ছাদনং কথেতী’’তি. অথ নং ৰাজা পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ত্ৱং কিৰ সামিকচ্ছাদনং যাচসী’’তি পুচ্ছি. আম, দেৱ, ইত্থিযা হি সামিকো অচ্ছাদনং নাম, সামিকে হি অসতি সহস্সমূলম্পি সাটকং নিৱত্থা ইত্থী নগ্গাযেৱ নাম. ইমস্স পনত্থস্স সাধনত্থং –

‘‘নগ্গা নদী অনূদকা, নগ্গং ৰট্ঠং অৰাজকং;

ইত্থীপি ৱিধৱা নগ্গা, যস্সাপি দস ভাতৰো’’তি. (জা. ২.২২.১৮৪০) –

ইদং সুত্তং আহৰিতব্বং.

ৰাজা তস্সা পসন্নো ‘‘ইমে তে তযো জনা কে হোন্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘একো মে, দেৱ, সামিকো, একো ভাতা, একো পুত্তো’’তি. ৰাজা ‘‘অহং তে তুট্ঠো, ইমেসু তীসু একং দেমি, কতৰং ইচ্ছসী’’তি পুচ্ছি. সা আহ ‘‘অহং, দেৱ, জীৱমানা একং সামিকং লভিস্সামি, পুত্তম্পি লভিস্সামিযেৱ, মাতাপিতূনং পন মে মতত্তা ভাতাৱ দুল্লভো, ভাতৰং মে দেহি, দেৱা’’তি. ৰাজা তুস্সিত্ৱা তযোপি ৱিস্সজ্জেসি. এৱং তং একিকং নিস্সায তে তযো জনা দুক্খতো মুত্তা. তং কাৰণং ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটং জাতং. অথেকদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা ‘‘আৱুসো, একং ইত্থিং নিস্সায তযো জনা দুক্খতো মুত্তা’’তি তস্সা গুণকথায নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ন, ভিক্খৱে, এসা ইত্থী ইদানেৱ তে তযো জনে দুক্খা মোচেতি, পুব্বেপি মোচেসিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে তযো জনা অটৱিমুখে কসন্তীতি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ. তদা পন ৰঞ্ঞা ‘‘তীসু জনেসু কং ইচ্ছসী’’তি ৱুত্তে সা আহ – ‘‘তযোপি দাতুং ন সক্কোথ, দেৱা’’তি? ‘‘আম, ন সক্কোমী’’তি. ‘‘সচে তযো দাতুং ন সক্কোথ, ভাতৰং মে দেথা’’তি. ‘‘পুত্তং ৱা সামিকং ৱা গণ্হ, কিং তে ভাতৰা’’তি চ ৱুত্তা ‘‘এতে নাম দেৱ সুলভা, ভাতা পন দুল্লভো’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬৭. ‘‘উচ্ছঙ্গে দেৱ মে পুত্তো, পথে ধাৱন্তিযা পতি;

তঞ্চ দেসং ন পস্সামি, যতো সোদৰিযমানযে’’তি.

তত্থ উচ্ছঙ্গে, দেৱ, মে পুত্তোতি দেৱ, ময্হং পুত্তো উচ্ছঙ্গেযেৱ. যথা হি অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা উচ্ছঙ্গে কত্ৱা ডাকং উচ্চিনিত্ৱা তত্থ পক্খিপন্তিযা উচ্ছঙ্গে ডাকং নাম সুলভং হোতি, এৱং ইত্থিযা পুত্তোপি সুলভো উচ্ছঙ্গে ডাকসদিসোৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘উচ্ছঙ্গে, দেৱ, মে পুত্তো’’তি. পথে ধাৱন্তিযা পতীতি মগ্গং আৰুয্হ একিকায গচ্ছমানাযপি হি ইত্থিযা পতি নাম সুলভো, দিট্ঠদিট্ঠোযেৱ হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পথে ধাৱন্তিযা পতী’’তি. তঞ্চ দেসং ন পস্সামি, যতো সোদৰিযমানযেতি যস্মা পন মে মাতাপিতৰো নত্থি, তস্মা ইদানি তং মাতুকুচ্ছিসঙ্খাতং অঞ্ঞং দেসং ন পস্সামি. যতো অহং সমানে উদৰে জাতত্তা সউদৰিযসঙ্খাতং ভাতৰং আনেয্যং, তস্মা ভাতৰংযেৱ মে দেথাতি.

ৰাজা ‘‘সচ্চং এসা ৱদতী’’তি তুট্ঠচিত্তো তযোপি জনে বন্ধনাগাৰতো আনেত্ৱা অদাসি, সা তযোপি তে গহেত্ৱা গতা.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ, পুব্বেপেসা ইমে তযো জনে দুক্খতো মোচেসিযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘অতীতে চত্তাৰোৱ এতৰহি চত্তাৰো, ৰাজা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

উচ্ছঙ্গজাতকৱণ্ণনা সত্তমা.

[৬৮] ৮. সাকেতজাতকৱণ্ণনা

যস্মিং মনো নিৱিসতীতি ইদং সত্থা সাকেতং নিস্সায অঞ্জনৱনে ৱিহৰন্তো একং ব্ৰাহ্মণং আৰব্ভ কথেসি. ভগৱতো কিৰ ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতস্স সাকেতং পিণ্ডায পৱিসনকালে একো সাকেতনগৰৱাসী মহল্লকব্ৰাহ্মণো নগৰতো বহি গচ্ছন্তো অন্তৰদ্ৱাৰে দসবলং দিস্ৱা পাদেসু পতিত্ৱা গোপ্ফকেসু গাড়্হং গহেত্ৱা ‘‘তাত, ননু নাম পুত্তেহি জিণ্ণকালে মাতাপিতৰো পটিজগ্গিতব্বা, কস্মা এত্তকং কালং অম্হাকং অত্তানং ন দস্সেসি? মযা তাৱ দিট্ঠোসি, মাতৰং পন পস্সিতুং এহী’’তি সত্থাৰং গহেত্ৱা অত্তনো গেহং অগমাসি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা নিসীদি পঞ্ঞত্তে আসনে সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. ব্ৰাহ্মণীপি আগন্ত্ৱা সত্থু পাদেসু পতিত্ৱা ‘‘তাত, এত্তকং কালং কহং গতোসি, ননু নাম মাতাপিতৰো মহল্লককালে উপট্ঠাতব্বা’’তি পৰিদেৱি. পুত্তধীতৰোপি ‘‘এথ, ভাতৰং ৱন্দথা’’তি ৱন্দাপেসি. উভো তুট্ঠমানসা মহাদানং অদংসু. সত্থা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা তেসং দ্ৱিন্নম্পি জনানং জৰাসুত্তং (সু. নি. ৮১০ আদযো) কথেসি. সুত্তপৰিযোসানে উভোপি অনাগামিফলে পতিট্ঠহিংসু. সত্থা উট্ঠাযাসনা অঞ্জনৱনমেৱ অগমাসি.

ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৱুসো, ব্ৰাহ্মণো ‘তথাগতস্স পিতা সুদ্ধোদনো, মাতা মহামাযা’তি জানাতি, জানন্তোৱ সদ্ধিং ব্ৰাহ্মণিযা তথাগতং ‘অম্হাকং পুত্তো’তি ৱদতি, সত্থাপি অধিৱাসেতি. কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি? সত্থা তেসং কথং সুত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে, উভোপি তে অত্তনো পুত্তমেৱ ‘পুত্তো’তি ৱদন্তী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

ভিক্খৱে, অযং ব্ৰাহ্মণো অতীতে নিৰন্তৰং পঞ্চ জাতিসতানি ময্হং পিতা অহোসি, পঞ্চ জাতিসতানি চূড়পিতা, পঞ্চ জাতিসতানি মহাপিতা. এসাপি ব্ৰাহ্মণী নিৰন্তৰমেৱ পঞ্চ জাতিসতানি মাতা অহোসি, পঞ্চ জাতিসতানি চূড়মাতা, পঞ্চ জাতিসতানি মহামাতা. এৱাহং দিযড্ঢজাতিসহস্সং ব্ৰাহ্মণস্স হত্থে সংৱড্ঢো, দিযড্ঢজাতিসহস্সং ব্ৰাহ্মণিযা হত্থে সংৱড্ঢোতি তীণি জাতিসহস্সানি কথেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬৮. ‘‘যস্মিং মনো নিৱিসতি, চিত্তঞ্চাপি পসীদতি;

অদিট্ঠপুব্বকে পোসে, কামং তস্মিম্পি ৱিস্সসে’’তি.

তত্থ যস্মিং মনো নিৱিসতীতি যস্মিং পুগ্গলে দিট্ঠমত্তেযেৱ চিত্তং পতিট্ঠাতি. চিত্তঞ্চাপি পসীদতীতি যস্মিং দিট্ঠমত্তে চিত্তং পসীদতি, মুদুকং হোতি. অদিট্ঠপুব্বকে পোসেতি পকতিযা তস্মিং অত্তভাৱে অদিট্ঠপুব্বেপি পুগ্গলে. কামং তস্মিম্পি ৱিস্সসেতি অনুভূতপুব্বসিনেহেনেৱ তস্মিম্পি পুগ্গলে একংসেন ৱিস্সসে, ৱিস্সাসং আপজ্জতিযেৱাতি অত্থো.

এৱং সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ব্ৰাহ্মণো চ ব্ৰাহ্মণী চ এতে এৱ অহেসুং, পুত্তো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

সাকেতজাতকৱণ্ণনা অট্ঠমা.

[৬৯] ৯. ৱিসৱন্তজাতকৱণ্ণনা

ধিৰত্থু তং ৱিসং ৱন্তন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ধম্মসেনাপতিং আৰব্ভ কথেসি. থেৰস্স কিৰ পিট্ঠখজ্জকখাদনকালে মনুস্সা সঙ্ঘস্স বহুং পিট্ঠখাদনীযং গহেত্ৱা ৱিহাৰং অগমংসু, ভিক্খুসঙ্ঘস্স গহিতাৱসেসং বহু অতিৰিত্তং অহোসি. মনুস্সা ‘‘ভন্তে, অন্তোগামগতানম্পি গণ্হথা’’তি আহংসু. তস্মিং খণে থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকো দহৰো অন্তোগামে হোতি, তস্স কোট্ঠাসং গহেত্ৱা তস্মিং অনাগচ্ছন্তে ‘‘অতিদিৱা হোতী’’তি থেৰস্স অদংসু. থেৰেন তস্মিং পৰিভুত্তে দহৰো অগমাসি. অথ নং থেৰো ‘‘মযং, আৱুসো, তুয্হং ঠপিতখাদনীযং পৰিভুঞ্জিম্হা’’তি আহ. সো ‘‘মধুৰং নাম, ভন্তে, কস্স অপ্পিয’’ন্তি আহ. মহাথেৰস্স সংৱেগো উপ্পজ্জি. সো ইতো পট্ঠায ‘‘পিট্ঠখাদনীযং ন খাদিস্সামী’’তি অধিট্ঠাসি. ততো পট্ঠায কিৰ সাৰিপুত্তত্থেৰেন পিট্ঠখাদনীযং নাম ন খাদিতপুব্বং. তস্স পিট্ঠখাদনীযং অখাদনভাৱো ভিক্খুসঙ্ঘে পাকটো জাতো. ভিক্খূ তং কথং কথেন্তা ধম্মসভাযং নিসীদিংসু. অথ সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো একৱাৰং জহিতকং জীৱিতং পৰিচ্চজন্তোপি পুন ন গণ্হাতিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো ৱিসৱেজ্জকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱেজ্জকম্মেন জীৱিকং কপ্পেসি. অথেকং জনপদমনুস্সং সপ্পো ডংসি, তস্স ঞাতকা পমাদং অকত্ৱা খিপ্পং ৱেজ্জং আনযিংসু. ৱেজ্জো আহ ‘‘কিং তাৱ ওসধেন, পৰিভাৱেত্ৱা ৱিসং হৰামি, দট্ঠসপ্পং আৱাহেত্ৱা দট্ঠট্ঠানতো তেনেৱ ৱিসং আকড্ঢাপেমী’’তি. ‘‘সপ্পং আৱাহেত্ৱা ৱিসং আকড্ঢাপেহী’’তি. সো সপ্পং আৱাহেত্ৱা ‘‘তযা অযং দট্ঠো’’তি আহ. ‘‘আম, মযা’’তি. ‘‘তযা দট্ঠট্ঠানতো ত্ৱঞ্ঞেৱ মুখেন ৱিসং আকড্ঢাহী’’তি. ‘‘মযা একৱাৰং জহিতকং পুন ন গহিতপুব্বং, নাহং মযা জহিতৱিসং আকড্ঢিস্সামী’’তি. সো দাৰূনি আহৰাপেত্ৱা অগ্গিং কত্ৱা আহ ‘‘সচে অত্তনো ৱিসং নাকড্ঢসি, ইমং অগ্গিং পৱিসা’’তি. সপ্পো ‘‘অপি অগ্গিং পৱিসিস্সামি, নেৱত্তনা একৱাৰং জহিতৱিসং পচ্চাহৰিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৬৯. ‘‘ধিৰত্থু তং ৱিসং ৱন্তং, যমহং জীৱিতকাৰণা;

ৱন্তং পচ্চাহৰিস্সামি, মতং মে জীৱিতা ৱৰ’’ন্তি.

তত্থ ধিৰত্থূতি গৰহত্থে নিপাতো. তং ৱিসন্তি যমহং জীৱিতকাৰণা ৱন্তং ৱিসং পচ্চাহৰিস্সামি, তং ৱন্তং ৱিসং ধিৰত্থু. মতং মে জীৱিতা ৱৰন্তি তস্স ৱিসস্স অপচ্চাহৰণকাৰণা যং অগ্গিং পৱিসিত্ৱা মৰণং, তং মম জীৱিততো ৱৰন্তি অত্থো.

এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা অগ্গিং পৱিসিতুং পাযাসি. অথ নং ৱেজ্জো নিৱাৰেত্ৱা তং পুৰিসং ওসধেহি চ মন্তেহি চ নিব্বিসং অৰোগং কত্ৱা সপ্পস্স সীলানি দত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায মা কঞ্চি ৱিহেঠেসী’’তি ৱত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো একৱাৰং জহিতকং জীৱিতম্পি পৰিচ্চজন্তো পুন গণ্হাতী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা সপ্পো সাৰিপুত্তো অহোসি, ৱেজ্জো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

ৱিসৱন্তজাতকৱণ্ণনা নৱমা.

[৭০] ১০. কুদ্দালজাতকৱণ্ণনা

ন তং জিতং সাধু জিতন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো চিত্তহত্থসাৰিপুত্তং আৰব্ভ কথেসি. সো কিৰ সাৱত্থিযং একো কুলদাৰকো. অথেকদিৱসং কসিত্ৱা আগচ্ছন্তো ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা একস্স থেৰস্স পত্ততো সিনিদ্ধং মধুৰং পণীতভোজনং লভিত্ৱা চিন্তেসি ‘‘মযং ৰত্তিন্দিৱং সহত্থেন নানাকম্মানি কুৰুমানাপি এৱৰূপং মধুৰাহাৰং ন লভাম, মযাপি সমণেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. সো পব্বজিত্ৱা মাসড্ঢমাসচ্চযেন অযোনিসো মনসিকৰোন্তো কিলেসৱসিকো হুত্ৱা ৱিব্ভমিত্ৱা পুন ভত্তেন কিলমন্তো আগন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা অভিধম্মং উগ্গণ্হি. ইমিনাৱ উপাযেন ছ ৱাৰে ৱিব্ভমিত্ৱা পব্বজিতো. ততো সত্তমে ভিক্খুভাৱে সত্তপ্পকৰণিকো হুত্ৱা বহূ ভিক্খূ ধম্মং ৱাচেন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. অথস্স সহাযকা ভিক্খূ ‘‘কিং নু খো, আৱুসো চিত্তহত্থ, পুব্বে ৱিয তে এতৰহি কিলেসা ন ৱড্ঢন্তী’’তি পৰিহাসং কৰিংসু. ‘‘আৱুসো, অভব্বো দানি অহং ইতো পট্ঠায গিহিভাৱাযা’’তি.

এৱং তস্মিং অৰহত্তং পত্তে ধম্মসভাযং কথা উদপাদি ‘‘আৱুসো, এৱৰূপস্স নাম অৰহত্তস্স উপনিস্সযে সতি আযস্মা চিত্তহত্থসাৰিপুত্তো ছক্খত্তুং উপ্পব্বজিতো, অহো মহাদোসো পুথুজ্জনভাৱো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খৱে, পুথুজ্জনচিত্তং নাম লহুকং দুন্নিগ্গহং, আৰম্মণৱসেন গন্ত্ৱা অল্লীযতি, একৱাৰং অল্লীনং ন সক্কা হোতি খিপ্পং মোচেতুং, এৱৰূপস্স চিত্তস্স দমথো সাধু. দন্তমেৱ হি তং সুখং আৱহতি.

‘‘দুন্নিগ্গহস্স লহুনো, যত্থকামনিপাতিনো;

চিত্তস্স দমথো সাধু, চিত্তং দন্তং সুখাৱহং’’. (ধ. প. ৩৫);

তস্স পন দুন্নিগ্গহতায পুব্বে পণ্ডিতা একং কুদ্দালকং নিস্সায তং জহিতুং অসক্কোন্তা লোভৱসেন ছক্খত্তুং উপ্পব্বজিত্ৱা সত্তমে পব্বজিতভাৱে ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তং লোভং নিগ্গণ্হিংসূ’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো পণ্ণিককুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি, ‘‘কুদ্দালপণ্ডিতো’’তিস্স নামং অহোসি. সো কুদ্দালকেন ভূমিপৰিকম্মং কত্ৱা ডাকঞ্চেৱ অলাবুকুম্ভণ্ডএড়ালুকাদীনি চ ৱপিত্ৱা তানি ৱিক্কিণন্তো কপণজীৱিকং কপ্পেসি. তঞ্হিস্স একং কুদ্দালকং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং ধনং নাম নত্থি. সো একদিৱসং চিন্তেসি ‘‘কিং মে ঘৰাৱাসেন, নিক্খমিত্ৱা পব্বজিস্সামী’’তি. অথেকদিৱসং কুদ্দালকং পটিচ্ছন্নট্ঠানে ঠপেত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তং কুদ্দালকং অনুস্সৰিত্ৱা লোভং ছিন্দিতুং অসক্কোন্তো কুণ্ঠকুদ্দালকং নিস্সায উপ্পব্বজি. এৱং দুতিযম্পি, ততিযম্পীতি ছ ৱাৰে তং কুদ্দালকং পটিচ্ছন্নট্ঠানে নিক্খিপিত্ৱা পব্বজিতো চেৱ উপ্পব্বজিতো চ.

সত্তমে পন ৱাৰে চিন্তেসি ‘‘অহং ইমং কুণ্ঠকুদ্দালকং নিস্সায পুনপ্পুনং উপ্পব্বজিতো, ইদানি নং মহানদিযং পক্খিপিত্ৱা পব্বজিস্সামী’’তি নদীতীৰং গন্ত্ৱা ‘‘সচস্স পতিতট্ঠানং পস্সিস্সামি, পুনাগন্ত্ৱা উদ্ধৰিতুকামতা ভৱেয্যা’’তি তং কুদ্দালকং দণ্ডে গহেত্ৱা নাগবলো থামসম্পন্নো সীসস্স উপৰিভাগে তিক্খত্তুং আৱিজ্ঝিত্ৱা অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱা নদীমজ্ঝে খিপিত্ৱা ‘‘জিতং মে জিতং মে’’তি তিক্খত্তুং সীহনাদং নদি. তস্মিং খণে বাৰাণসিৰাজা পচ্চন্তং ৱূপসমেত্ৱা আগতো নদিযা সীসং ন্হাযিত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতো হত্থিক্খন্ধেন গচ্ছমানো তং বোধিসত্তস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং পুৰিসো ‘জিতং মে জিতং মে’তি ৱদতি, কো নু খো এতেন জিতো, পক্কোসথ ন’’ন্তি পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ভো পুৰিস, অহং তাৱ ৱিজিতসঙ্গামো ইদানি জযং গহেত্ৱা আগচ্ছামি, তযা পন কো জিতো’’তি পুচ্ছি. বোধিসত্তো ‘‘মহাৰাজ, তযা সঙ্গামসতম্পি সঙ্গামসহস্সম্পি সঙ্গামসতসহস্সম্পি জিনন্তেন দুজ্জিতমেৱ কিলেসানং অজিতত্তা. অহং পন মম অব্ভন্তৰে লোভং নিগ্গণ্হন্তো কিলেসে জিনি’’ন্তি কথেন্তোযেৱ মহানদিং ওলোকেত্ৱা আপোকসিণাৰম্মণং ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা সম্পত্তানুভাৱো আকাসে নিসীদিত্ৱা ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

৭০. ‘‘ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৱজীযতি;

তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৱজীযতী’’তি.

তত্থ ন তং জিতং সাধু জিতং, যং জিতং অৱজীযতীতি যং পচ্চামিত্তে পৰাজিনিত্ৱা ৰট্ঠং জিতং পটিলদ্ধং পুনপি তেহি পচ্চামিত্তেহি অৱজীযতি, তং জিতং সাধুজিতং নাম ন হোতি. কস্মা? পুন অৱজীযনতো. অপৰো নযো – জিতং ৱুচ্চতি জযো. যো পচ্চামিত্তেহি সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৱা অধিগতো জযো পুন তেসু জিনন্তেসু, পৰাজযো হোতি, সো ন সাধু ন সোভনো. কস্মা? যস্মা পুন পৰাজযোৱ হোতি. তং খো জিতং সাধু জিতং, যং জিতং নাৱজীযতীতি যং খো পন পচ্চামিত্তে নিম্মথেত্ৱা জিতং পুন তেহি নাৱজীযতি, যো ৱা একৱাৰং লদ্ধো জযো ন পুন পৰাজযো হোতি, তং জিতং সাধু জিতং সোভনং, সো জযো সাধু সোভনো নাম হোতি. কস্মা? পুন নাৱজীযনতো. তস্মা, ত্ৱং মহাৰাজ, সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পি সতসহস্সক্খত্তুম্পি সঙ্গামসীসং জিনিত্ৱাপি সঙ্গামযোধো নাম ন হোসি. কিংকাৰণা? অত্তনো কিলেসানং অজিতত্তা. যো পন একৱাৰম্পি অত্তনো অব্ভন্তৰে কিলেসে জিনাতি, অযং উত্তমো সঙ্গামসীসযোধোতি আকাসে নিসিন্নকোৱ বুদ্ধলীলায ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেসি. উত্তমসঙ্গামযোধভাৱো পনেত্থ –

‘‘যো সহস্সং সহস্সেন, সঙ্গামে মানুসে জিনে;

একঞ্চ জেয্যমত্তানং, স ৱে সঙ্গামজুত্তমো’’তি. (ধ. প. ১০৩) –

ইদং সুত্তং সাধকং.

ৰঞ্ঞো পন ধম্মং সুণন্তস্সেৱ তদঙ্গপ্পহানৱসেন কিলেসা পহীনা, পব্বজ্জায চিত্তং নমি. ৰাজবলস্সপি তথেৱ কিলেসা পহীযিংসু. ৰাজা ‘‘ইদানি তুম্হে কহং গমিস্সথা’’তি বোধিসত্তং পুচ্ছি. ‘‘হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিস্সামি, মহাৰাজা’’তি. ‘‘তেন হি অহম্পি পব্বজিস্সামী’’তি বোধিসত্তেনেৱ সদ্ধিং নিক্খমি, বলকাযো ব্ৰাহ্মণগহপতিকা সব্বা সেনিযোতি সব্বোপি তস্মিং ঠানে সন্নিপতিতো মহাজনকাযো ৰঞ্ঞা সদ্ধিংযেৱ নিক্খমি. বাৰাণসিৱাসিনোপি ‘‘অম্হাকং কিৰ ৰাজা কুদ্দালপণ্ডিতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা পব্বজ্জাভিমুখো হুত্ৱা সদ্ধিং বলকাযেন নিক্খন্তো, মযং ইধ কিং কৰিস্সামা’’তি দ্ৱাদসযোজনিকায বাৰাণসিযা সকলনগৰৱাসিনো নিক্খমিংসু. দ্ৱাদসযোজনিকা পৰিসা অহোসি. তং আদায বোধিসত্তো হিমৱন্তং পাৱিসি.

তস্মিং খণে সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো নিসিন্নাসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সো আৱজ্জমানো ‘‘কুদ্দালপণ্ডিতো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো’’তি দিস্ৱা ‘‘মহাসমাগমো ভৱিস্সতি, ৱসনট্ঠানং লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি ৱিস্সকম্মং আমন্তেত্ৱা ‘‘তাত, কুদ্দালপণ্ডিতো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, ৱসনট্ঠানং লদ্ধুং ৱট্টতি, ত্ৱং হিমৱন্তপ্পদেসং গন্ত্ৱা সমে ভূমিভাগে দীঘতো তিংসযোজনং ৱিত্থাৰতো পন্নৰসযোজনং অস্সমপদং মাপেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি পটিস্সুণিত্ৱা গন্ত্ৱা তথা অকাসি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন হত্থিপালজাতকে আৱি ভৱিস্সতি. ইদঞ্চ হি তঞ্চ একপৰিচ্ছেদমেৱ. ৱিস্সকম্মোপি অস্সমপদে পণ্ণসালং মাপেত্ৱা দুস্সদ্দে মিগে চ সকুণে চ অমনুস্সে চ পটিক্কমাপেত্ৱা তেন তেন দিসাভাগেন একপদিকমগ্গং মাপেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ অগমাসি. কুদ্দালপণ্ডিতোপি তং পৰিসং আদায হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা সক্কদত্তিযং অস্সমপদং গন্ত্ৱা ৱিস্সকম্মেন মাপিতং পব্বজিতপৰিক্খাৰং গহেত্ৱা পঠমং অত্তনা পব্বজিত্ৱা পচ্ছা পৰিসং পব্বাজেত্ৱা অস্সমপদং ভাজেত্ৱা অদাসি. সত্ত ৰাজানো সত্ত ৰজ্জানি ছড্ডযিংসু. তিংসযোজনং অস্সমপদং পূৰি. কুদ্দালপণ্ডিতো সেসকসিণেসুপি পৰিকম্মং কত্ৱা ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা পৰিসায কম্মট্ঠানং আচিক্খি. সব্বে সমাপত্তিলাভিনো হুত্ৱা ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকপৰাযণা অহেসুং. যে পন তেসং পাৰিচৰিযং অকংসু, তে দেৱলোকপৰাযণা অহেসুং.

সত্থা ‘‘এৱং, ভিক্খৱে, চিত্তং নামেতং কিলেসৱসেন অল্লীনং দুম্মোচযং হোতি, উপ্পন্না লোভধম্মা দুপ্পজহা, এৱৰূপেপি পণ্ডিতে অঞ্ঞাণে কৰোন্তী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, পৰিসা বুদ্ধপৰিসা, কুদ্দালপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

কুদ্দালজাতকৱণ্ণনা দসমা.

ইত্থিৱগ্গো সত্তমো.

তস্সুদ্দানং –

অসাতমন্তণ্ডভূতং, তক্কপণ্ডি দুৰাজানং;

অনভিৰতি মুদুলক্খণং, উচ্ছঙ্গম্পি চ সাকেতং;

ৱিসৱন্তং কুদ্দালকন্তি.