৪. কুলাৱকৱগ্গো

[৩১] ১. কুলাৱকজাতকৱণ্ণনা

কুলাৱকাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অপৰিস্সাৱেত্ৱা পানীযং পীতং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. সাৱত্থিতো কিৰ দ্ৱে সহাযকা দহৰভিক্খূ জনপদং গন্ত্ৱা একস্মিং ফাসুকট্ঠানে যথাজ্ঝাসযং ৱসিত্ৱা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সিস্সামা’’তি পুন ততো নিক্খমিত্ৱা জেতৱনাভিমুখা পাযিংসু. একস্স হত্থে পৰিস্সাৱনং অত্থি, একস্স নত্থি. দ্ৱেপি একতো পানীযং পৰিস্সাৱেত্ৱা পিৱন্তি. তে একদিৱসং ৱিৱাদং অকংসু. পৰিস্সাৱনসামিকো ইতৰস্স পৰিস্সাৱনং অদত্ৱা সযমেৱ পানীযং পৰিস্সাৱেত্ৱা পিৱি, ইতৰো পন পৰিস্সাৱনং অলভিত্ৱা পিপাসং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো অপৰিস্সাৱেত্ৱা পানীযং পিৱি. তে উভোপি অনুপুব্বেন জেতৱনং পত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা নিসীদিংসু. সত্থা সম্মোদনীযং কথং কথেত্ৱা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ভন্তে, মযং কোসলজনপদে একস্মিং গামকে ৱসিত্ৱা ততো নিক্খমিত্ৱা তুম্হাকং দস্সনত্থায আগতা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৱো সমগ্গা আগতত্থা’’তি? অপৰিস্সাৱনকো আহ ‘‘অযং, ভন্তে, অন্তৰামগ্গে মযা সদ্ধিং ৱিৱাদং কত্ৱা পৰিস্সাৱনং নাদাসী’’তি. ইতৰোপি আহ ‘‘অযং, ভন্তে, অপৰিস্সাৱেত্ৱাৱ জানং সপাণকং উদকং পিৱী’’তি. ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু জানং সপাণকং উদকং পিৱী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, অপৰিস্সাৱিতং উদকং পিৱিন্তি. সত্থা ‘‘ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা দেৱনগৰে ৰজ্জং কাৰেন্তা যুদ্ধপৰাজিতা সমুদ্দপিট্ঠেন পলাযন্তা ‘ইস্সৰিযং নিস্সায পাণৱধং ন কৰিস্সামা’তি তাৱ মহন্তং যসং পৰিচ্চজিত্ৱা সুপণ্ণপোতকানং জীৱিতং দত্ৱা ৰথং নিৱত্তযিংসূ’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে মগধৰট্ঠে ৰাজগহে একো মাগধৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তদা বোধিসত্তো যথা এতৰহি সক্কো পুৰিমত্তভাৱে মগধৰট্ঠে মচলগামকে নিব্বত্তি, এৱং তস্মিংযেৱ মচলগামকে মহাকুলস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. নামগ্গহণদিৱসে চস্স ‘‘মঘকুমাৰো’’ত্ৱেৱ নামং অকংসু. সো ৱযপ্পত্তো ‘‘মঘমাণৱো’’তি পঞ্ঞাযিত্থ. অথস্স মাতাপিতৰো সমানজাতিককুলতো দাৰিকং আনযিংসু. সো পুত্তধীতাহি ৱড্ঢমানো দানপতি অহোসি, পঞ্চ সীলানি ৰক্খতি. তস্মিঞ্চ গামে তেত্তিংসেৱ কুলানি হোন্তি, তেপি তেত্তিংস কুলা মনুস্সা একদিৱসং গামমজ্ঝে ঠত্ৱা গামকম্মং কৰোন্তি. বোধিসত্তো ঠিতট্ঠানে পাদেহি পংসুং ৱিযূহিত্ৱা তং পদেসং ৰমণীযং কত্ৱা অট্ঠাসি, অথঞ্ঞো একো আগন্ত্ৱা তস্মিং ঠানে ঠিতো. বোধিসত্তো অপৰং ঠানং ৰমণীযং কত্ৱা অট্ঠাসি, তত্ৰাপি অঞ্ঞো ঠিতো. বোধিসত্তো অপৰম্পি অপৰম্পীতি সব্বেসম্পি ঠিতট্ঠানং ৰমণীযং কত্ৱা অপৰেন সমযেন তস্মিং ঠানে মণ্ডপং কাৰেসি, মণ্ডপম্পি অপনেত্ৱা সালং কাৰেসি, তত্থ ফলকাসনানি সন্থৰিত্ৱা পানীযচাটিং ঠপেসি.

অপৰেন সমযেন তেপি তেত্তিংসজনা বোধিসত্তেন সমানচ্ছন্দা অহেসুং. তে বোধিসত্তো পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৱা ততো পট্ঠায তেহি সদ্ধিং পুঞ্ঞানি কৰোন্তো ৱিচৰতি. তেপি তেনেৱ সদ্ধিং পুঞ্ঞানি কৰোন্তা কালস্সেৱ ৱুট্ঠায ৱাসিফৰসুমুসলহত্থা চতুমহাপথাদীসু মুসলেন পাসাণে উব্বত্তেত্ৱা পৱট্টেন্তি, যানানং অক্খপটিঘাতৰুক্খে হৰন্তি, ৱিসমং সমং কৰোন্তি, সেতুং অত্থৰন্তি, পোক্খৰণিযো খণন্তি, সালং কৰোন্তি, দানানি দেন্তি, সীলানি ৰক্খন্তি. এৱং যেভুয্যেন সকলগামৱাসিনো বোধিসত্তস্স ওৱাদে ঠত্ৱা সীলানি ৰক্খিংসু.

অথ নেসং গামভোজকো চিন্তেসি ‘‘অহং পুব্বে এতেসু সুৰং পিৱন্তেসু পাণাতিপাতাদীনি কৰোন্তেসু চাটিকহাপণাদিৱসেন চেৱ দণ্ডবলিৱসেন চ ধনং লভামি, ইদানি পন মঘো মাণৱো সীলং ৰক্খাপেতি, তেসং পাণাতিপাতাদীনি কাতুং ন দেতি, ইদানি পন তে পঞ্চ সীলানি ন ৰক্খাপেস্সামী’’তি কুদ্ধো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘দেৱ, বহূ চোৰা গামঘাতাদীনি কৰোন্তা ৱিচৰন্তী’’তি আহ. ৰাজা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘গচ্ছ, তে আনেহী’’তি আহ. সো গন্ত্ৱা সব্বেপি তে বন্ধিত্ৱা আনেত্ৱা ‘‘আনীতা, দেৱ, চোৰা’’তি ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা তেসং কম্মং অসোধেত্ৱাৱ ‘‘হত্থিনা নে মদ্দাপেথা’’তি আহ. ততো সব্বেপি তে ৰাজঙ্গণে নিপজ্জাপেত্ৱা হত্থিং আনযিংসু. বোধিসত্তো তেসং ওৱাদং অদাসি ‘‘তুম্হে সীলানি আৱজ্জেথ, পেসুঞ্ঞকাৰকে চ ৰঞ্ঞে চ হত্থিম্হি চ অত্তনো সৰীৰে চ একসদিসমেৱ মেত্তং ভাৱেথা’’তি. তে তথা অকংসু. অথ নেসং মদ্দনত্থায হত্থিং উপনেসুং. সো উপনীযমানোপি ন উপগচ্ছতি, মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিত্ৱা পলাযতি. অঞ্ঞং অঞ্ঞং হত্থিং আনযিংসু, তেপি তথেৱ পলাযিংসু.

ৰাজা ‘‘এতেসং হত্থে কিঞ্চি ওসধং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ৱিচিনথা’’তি আহ. ৱিচিনন্তা অদিস্ৱা ‘‘নত্থি, দেৱা’’তি আহংসু. তেন হি কিঞ্চি মন্তং পৰিৱত্তেস্সন্তি, পুচ্ছথ নে ‘‘অত্থি ৱো পৰিৱত্তনমন্তো’’তি? ৰাজপুৰিসা পুচ্ছিংসু, বোধিসত্তো ‘‘অত্থী’’তি আহ. ৰাজপুৰিসা ‘‘অত্থি কিৰ, দেৱা’’তি আৰোচযিংসু, ৰাজা সব্বেপি তে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তুম্হাকং জাননমন্তং কথেথা’’তি আহ. বোধিসত্তো অৱোচ ‘‘দেৱ, অঞ্ঞো অম্হাকং মন্তো নাম নত্থি, অম্হে পন তেত্তিংসমত্তা জনা পাণং ন হনাম, অদিন্নং নাদিযাম, মিচ্ছাচাৰং ন চৰাম, মুসাৱাদং ন ভণাম, মজ্জং ন পিৱাম, মেত্তং ভাৱেম, দানং দেম, মগ্গং সমং কৰোম, পোক্খৰণিযো খণাম, সালং কৰোম, অযং অম্হাকং মন্তো চ পৰিত্তঞ্চ ৱুড্ঢি চা’’তি. ৰাজা তেসং পসন্নো পেসুঞ্ঞকাৰকস্স সব্বং গেহৱিভৱং তঞ্চ তেসংযেৱ দাসং কত্ৱা অদাসি, তং হত্থিঞ্চ গামঞ্চ তেসংযেৱ অদাসি.

তে ততো পট্ঠায যথাৰুচিযা পুঞ্ঞানি কৰোন্তা ‘‘চতুমহাপথে মহন্তং সালং কাৰেস্সামা’’তি ৱড্ঢকিং পক্কোসাপেত্ৱা সালং পট্ঠপেসুং. মাতুগামেসু পন ৱিগতচ্ছন্দতায তস্সা সালায মাতুগামানং পত্তিং নাদংসু. তেন চ সমযেন বোধিসত্তস্স গেহে সুধম্মা, চিত্তা, নন্দা, সুজাতি চতস্সো ইত্থিযো হোন্তি. তাসু সুধম্মা ৱড্ঢকিনা সদ্ধিং একতো হুত্ৱা ‘‘ভাতিক, ইমিস্সা সালায মং জেট্ঠিকং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা লঞ্জং অদাসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পঠমমেৱ কণ্ণিকাৰুক্খং সুক্খাপেত্ৱা তচ্ছেত্ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা কণ্ণিকং নিট্ঠাপেত্ৱা ৱত্থেন পলিৱেঠেত্ৱা ঠপেসি. অথ সালং নিট্ঠাপেত্ৱা কণ্ণিকাৰোপনকালে ‘‘অহো, অয্যা, একং ন সৰিম্হা’’তি আহ. ‘‘কিং নাম, ভো’’তি. ‘‘কণ্ণিকা লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘হোতু আহৰিস্সামা’’তি? ‘‘ইদানি ছিন্নৰুক্খেন কাতুং ন সক্কা, পুব্বেযেৱ ছিন্দিত্ৱা তচ্ছেত্ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা ঠপিতকণ্ণিকা লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘ইদানি কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘সচে কস্সচি গেহে নিট্ঠাপেত্ৱা ঠপিতা ৱিক্কাযিককণ্ণিকা অত্থি, সা পৰিযেসিতব্বা’’তি. তে পৰিযেসন্তা সুধম্মায গেহে দিস্ৱা মূলেন ন লভিংসু. ‘‘সচে মং সালায পত্তিকং কৰোথ, দস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন মযং মাতুগামানং পত্তিং দম্হা’’তি আহংসু.

অথ নে ৱড্ঢকী আহ ‘‘অয্যা, তুম্হে কিং কথেথ, ঠপেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকং অঞ্ঞং মাতুগামৰহিতট্ঠানং নাম নত্থি, গণ্হথ কণ্ণিকং, এৱং সন্তে অম্হাকং কম্মং নিট্ঠং গমিস্সতী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি কণ্ণিকং গহেত্ৱা সালং নিট্ঠাপেত্ৱা আসনফলকানি সন্থৰিত্ৱা পানীযচাটিযো ঠপেত্ৱা যাগুভত্তং নিবন্ধিংসু. সালং পাকাৰেন পৰিক্খিপিত্ৱা দ্ৱাৰং যোজেত্ৱা অন্তোপাকাৰে ৱালুকং আকিৰিত্ৱা বহিপাকাৰে তালপন্তিযো ৰোপেসুং. চিত্তাপি তস্মিং ঠানে উয্যানং কাৰেসি, ‘‘পুপ্ফূপগফলূপগৰুক্খো অসুকো নাম তস্মিং নত্থী’’তি নাহোসি. নন্দাপি তস্মিংযেৱ ঠানে পোক্খৰণিং কাৰেসি পঞ্চৱণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নং ৰমণীযং. সুজা ন কিঞ্চি অকাসি.

বোধিসত্তো মাতু উপট্ঠানং পিতু উপট্ঠানং কুলে জেট্ঠাপচাযিককম্মং সচ্চৱাচং অফৰুসৱাচং অপিসুণৱাচং মচ্ছেৰৱিনযন্তি ইমানি সত্ত ৱতপদানি পূৰেত্ৱা –

‘‘মাতাপেত্তিভৰং জন্তুং, কুলে জেট্ঠাপচাযিনং;

সণ্হং সখিলসম্ভাসং, পেসুণেয্যপ্পহাযিনং.

‘‘মচ্ছেৰৱিনযে যুত্তং, সচ্চং কোধাভিভুং নৰং;

তং ৱে দেৱা তাৱতিংসা, আহু সপ্পুৰিসো ইতী’’তি. (সং. নি. ১.২৫৭) –

এৱং পসংসিযভাৱং আপজ্জিত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে তাৱতিংসভৱনে সক্কো দেৱৰাজা হুত্ৱা নিব্বত্তি, তেপিস্স সহাযা তত্থেৱ নিব্বত্তিংসু. তস্মিং কালে তাৱতিংসভৱনে অসুৰা পটিৱসন্তি. সক্কো দেৱৰাজা ‘‘কিং নো সাধাৰণেন ৰজ্জেনা’’তি অসুৰে দিব্বপানং পাযেত্ৱা মত্তে সমানে পাদেসু গাহাপেত্ৱা সিনেৰুপব্বতপাদে খিপাপেসি. তে অসুৰভৱনমেৱ সম্পাপুণিংসু.

অসুৰভৱনং নাম সিনেৰুস্স হেট্ঠিমতলে তাৱতিংসদেৱলোকপ্পমাণমেৱ, তত্থ দেৱানং পাৰিচ্ছত্তকো ৱিয চিত্তপাটলি নাম কপ্পট্ঠিযৰুক্খো হোতি. তে চিত্তপাটলিযা পুপ্ফিতায জানন্তি ‘‘নাযং অম্হাকং দেৱলোকো, দেৱলোকস্মিঞ্হি পাৰিচ্ছত্তকো পুপ্ফতী’’তি. অথ তে ‘‘জৰসক্কো অম্হে মত্তে কত্ৱা মহাসমুদ্দপিট্ঠে খিপিত্ৱা অম্হাকং দেৱনগৰং গণ্হি, তে মযং তেন সদ্ধিং যুজ্ঝিত্ৱা অম্হাকং দেৱনগৰমেৱ গণ্হিস্সামা’’তি কিপিল্লিকা ৱিয থম্ভং সিনেৰুং অনুসঞ্চৰমানা উট্ঠহিংসু. সক্কো ‘‘অসুৰা কিৰ উট্ঠিতা’’তি সুত্ৱা সমুদ্দপিট্ঠেযেৱ অব্ভুগ্গন্ত্ৱা যুজ্ঝমানো তেহি পৰাজিতো দিযড্ঢযোজনসতিকেন ৱেজযন্তৰথেন দক্খিণসমুদ্দস্স মত্থকেন পলাযিতুং আৰদ্ধো. অথস্স ৰথো সমুদ্দপিট্ঠেন ৱেগেন গচ্ছন্তো সিম্বলিৱনং পক্খন্তো, তস্স গমনমগ্গে সিম্বলিৱনং নড়ৱনং ৱিয ছিজ্জিত্ৱা ছিজ্জিত্ৱা সমুদ্দপিট্ঠে পততি. সুপণ্ণপোতকা সমুদ্দপিট্ঠে পৰিপতন্তা মহাৱিৰৱং ৰৱিংসু. সক্কো মাতলিং পুচ্ছি ‘‘সম্ম মাতলি, কিং সদ্দো নামেস, অতিকাৰুঞ্ঞৰৱো ৱত্ততী’’তি? ‘‘দেৱ, তুম্হাকং ৰথৱেগেন ৱিচুণ্ণিতে সিম্বলিৱনে পতন্তে সুপণ্ণপোতকা মৰণভযতজ্জিতা একৱিৰৱং ৱিৰৱন্তী’’তি.

মহাসত্তো ‘‘সম্ম মাতলি, মা অম্হে নিস্সায এতে কিলমন্তু, ন মযং ইস্সৰিযং নিস্সায পাণৱধকম্মং কৰোম, এতেসং পন অত্থায মযং জীৱিতং পৰিচ্চজিত্ৱা অসুৰানং দস্সাম, নিৱত্তযেতং ৰথ’’ন্তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩১. ‘‘কুলাৱকা মাতলি সিম্বলিস্মিং, ঈসামুখেন পৰিৱজ্জযস্সু;

কামং চজাম অসুৰেসু পাণং, মামে দিজা ৱিকুলাৱা অহেসু’’ন্তি.

তত্থ কুলাৱকাতি সুপণ্ণপোতকা. মাতলীতি সাৰথিং আমন্তেসি. সিম্বলিস্মিন্তি পস্স এতে সিম্বলিৰুক্খে ওলম্বন্তা ঠিতাতি দস্সেতি. ঈসামুখেন পৰিৱজ্জযস্সূতি এতে এতস্স ৰথস্স ঈসামুখেন যথা ন হঞ্ঞন্তি, এৱং তে পৰিৱজ্জযস্সু. কামং চজাম অসুৰেসু পাণন্তি যদি অম্হেসু অসুৰানং পাণং চজন্তেসু এতেসং সোত্থি হোতি, কামং চজাম একংসেনেৱ মযং অসুৰেসু অম্হাকং পাণং চজাম. মামে দিজা ৱিকুলাৱা অহেসুন্তি ইমে পন দিজা ইমে গৰুড়পোতকা ৱিদ্ধস্তৱিচুণ্ণিতকুলাৱকতায ৱিকুলাৱা মা অহেসুং, মা অম্হাকং দুক্খং এতেসং উপৰি খিপ, নিৱত্তয নিৱত্তয ৰথন্তি. মাতলিসঙ্গাহকো তস্স ৱচনং সুত্ৱা ৰথং নিৱত্তেত্ৱা অঞ্ঞেন মগ্গেন দেৱলোকাভিমুখং অকাসি. অসুৰা পন তং নিৱত্তযমানমেৱ দিস্ৱা ‘‘অদ্ধা অঞ্ঞেহিপি চক্কৱাড়েহি সক্কা আগচ্ছন্তি, বলং লভিত্ৱা ৰথো নিৱত্তো ভৱিস্সতী’’তি মৰণভযভীতা পলাযিত্ৱা অসুৰভৱনমেৱ পৱিসিংসু.

সক্কোপি দেৱনগৰং পৱিসিত্ৱা দ্ৱীসু দেৱলোকেসু দেৱগণেন পৰিৱুতো নগৰমজ্ঝে অট্ঠাসি. তস্মিং খণে পথৱিং ভিন্দিত্ৱা যোজনসহস্সুব্বেধো ৱেজযন্তপাসাদো উট্ঠহি. ৱিজযন্তে উট্ঠিতত্তা ‘‘ৱেজযন্তো’’ ত্ৱেৱ নামং অকংসু. অথ সক্কো পুন অসুৰানং অনাগমনত্থায পঞ্চসু ঠানেসু আৰক্খং ঠপেসি. যং সন্ধায ৱুত্তং –

‘‘অন্তৰা দ্ৱিন্নং অযুজ্ঝপুৰানং, পঞ্চৱিধা ঠপিতা অভিৰক্খা;

উৰগকৰোটিপযস্স চ হাৰী, মদনযুতা চতুৰো চ মহন্তা’’তি. (সং. নি. অট্ঠ. ১.১.২৪৭);

দ্ৱে নগৰানিপি যুদ্ধেন গহেতুং অসক্কুণেয্যতায অযুজ্ঝপুৰানি নাম জাতানি দেৱনগৰঞ্চ অসুৰনগৰঞ্চ. যদা হি অসুৰা বলৱন্তা হোন্তি, অথ দেৱেহি পলাযিত্ৱা দেৱনগৰং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰে পিহিতে অসুৰানং সতসহস্সম্পি কিঞ্চি কাতুং ন সক্কোতি. যদা দেৱা বলৱন্তা হোন্তি, অথ অসুৰেহি পলাযিত্ৱা অসুৰনগৰং পৱিসিত্ৱা দ্ৱাৰে পিহিতে সক্কানং সতসহস্সম্পি কিঞ্চি কাতুং ন সক্কোতি. ইতি ইমানি দ্ৱে নগৰানি অযুজ্ঝপুৰানি নাম. তেসং অন্তৰা এতেসু উৰগাদীসু পঞ্চসু ঠানেসু সক্কেন আৰক্খা ঠপিতা. তত্থ উৰগ-সদ্দেন নাগা গহিতা. তে উদকে বলৱন্তা হোন্তি, তস্মা সিনেৰুস্স পঠমালিন্দে তেসং আৰক্খা. কৰোটি-সদ্দেন সুপণ্ণা গহিতা. তেসং কিৰ কৰোটি নাম পানভোজনং, তেন তং নামং লভিংসু, দুতিযালিন্দে তেসং আৰক্খা. পযস্সহাৰি-সদ্দেন কুম্ভণ্ডা গহিতা. দানৱৰক্খসা কিৰেতে, ততিযালিন্দে তেসং আৰক্খা. মদনযুত-সদ্দেন যক্খা গহিতা. ৱিসমচাৰিনো কিৰ তে যুদ্ধসোণ্ডা, চতুত্থালিন্দে তেসং আৰক্খা. চতুৰো চ মহন্তাতি চত্তাৰো মহাৰাজানো ৱুত্তা, পঞ্চমালিন্দে তেসং আৰক্খা. তস্মা যদি অসুৰা কুপিতা আৱিলচিত্তা দেৱপুৰং উপযন্তি, পঞ্চৱিধেসু যং গিৰিনো পঠমং পৰিভণ্ডং, তং উৰগা পৰিবাহিয তিট্ঠন্তি. এৱং সেসেসু সেসা.

ইমেসু পন পঞ্চসু ঠানেসু আৰক্খং ঠপেত্ৱা সক্কে দেৱানমিন্দে দিব্বসম্পত্তিং অনুভৱমানে সুধম্মা চৱিত্ৱা তস্সেৱ পাদপৰিচাৰিকা হুত্ৱা নিব্বত্তি, কণ্ণিকায দিন্ননিস্সন্দেন চস্সা পঞ্চযোজনসতিকা সুধম্মা নাম দেৱসভা উদপাদি, যত্থ দিব্বসেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা যোজনপ্পমাণে কঞ্চনপল্লঙ্কে নিসিন্নো সক্কো দেৱানমিন্দো দেৱমনুস্সানং কত্তব্বকিচ্চানি কৰোতি. চিত্তাপি চৱিত্ৱা তস্সেৱ পাদপৰিচাৰিকা হুত্ৱা নিব্বত্তি, উয্যানস্স কৰণনিস্সন্দেন চস্সা চিত্তলতাৱনং নাম উয্যানং উদপাদি. নন্দাপি চৱিত্ৱা তস্সেৱ পাদপৰিচাৰিকা হুত্ৱা নিব্বত্তি, পোক্খৰণিযা নিস্সন্দেন চস্সা নন্দা নাম পোক্খৰণী উদপাদি.

সুজা পন কুসলকম্মস্স অকতত্তা একস্মিং অৰঞ্ঞে কন্দৰায বকসকুণিকা হুত্ৱা নিব্বত্তা. সক্কো ‘‘সুজা ন পঞ্ঞাযতি, কত্থ নু খো নিব্বত্তা’’তি আৱজ্জেন্তো তং দিস্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা তং আদায দেৱলোকং আগন্ত্ৱা তস্সা ৰমণীযং দেৱনগৰং সুধম্মং দেৱসভং চিত্তলতাৱনং নন্দাপোক্খৰণিঞ্চ দস্সেত্ৱা ‘‘এতা কুসলং কত্ৱা ময্হং পাদপৰিচাৰিকা হুত্ৱা নিব্বত্তা, ত্ৱং পন কুসলং অকত্ৱা তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তা, ইতো পট্ঠায সীলং ৰক্খাহী’’তি তং ওৱদিত্ৱা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৱা তত্থেৱ নেত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. সাপি ততো পট্ঠায সীলং ৰক্খতি. সক্কো কতিপাহচ্চযেন ‘‘সক্কা নু খো সীলং ৰক্খিতু’’ন্তি গন্ত্ৱা মচ্ছৰূপেন উত্তানো হুত্ৱা পুৰতো নিপজ্জি, সা ‘‘মতমচ্ছকো’’তি সঞ্ঞায সীসে অগ্গহেসি, মচ্ছো নঙ্গুট্ঠং চালেসি, অথ নং ‘‘জীৱতি মঞ্ঞে’’তি ৱিস্সজ্জেসি. সক্কো ‘‘সাধু সাধু, সক্খিস্সসি সীলং ৰক্খিতু’’ন্তি অগমাসি. সা ততো চুতা বাৰাণসিযং কুম্ভকাৰগেহে নিব্বত্তি.

সক্কো ‘‘কহং নু খো নিব্বত্তা’’তি তত্থ নিব্বত্তভাৱং ঞত্ৱা সুৱণ্ণএড়ালুকানং যানকং পূৰেত্ৱা মজ্ঝে গামস্স মহল্লকৱেসেন নিসীদিত্ৱা ‘‘এড়ালুকানি গণ্হথ, এড়ালুকানি গণ্হথা’’তি উগ্ঘোসেসি. মনুস্সা আগন্ত্ৱা ‘‘দেহি, তাতা’’তি আহংসু. ‘‘অহং সীলৰক্খকানং দম্মি, তুম্হে সীলং ৰক্খথা’’তি? ‘‘মযং সীলং নাম ন জানাম, মূলেন দেহী’’তি. ‘‘ন ময্হং মূলেন অত্থো, সীলৰক্খকানঞ্ঞেৱাহং দম্মী’’তি. মনুস্সা ‘‘কো চাযং এড়ালুকো’’তি পক্কমিংসু. সুজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা ‘‘ময্হং আনীতং ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা গন্ত্ৱা তং ‘‘দেহি, তাতা’’তি আহ. ‘‘সীলং ৰক্খসি, অম্মা’’তি? ‘‘আম, ৰক্খামী’’তি. ‘‘ইদং মযা তুয্হমেৱ অত্থায আভত’’ন্তি সদ্ধিং যানকেন গেহদ্ৱাৰে ঠপেত্ৱা পক্কামি.

সাপি যাৱজীৱং সীলং ৰক্খিত্ৱা ততো চুতা ৱেপচিত্তিস্স অসুৰিন্দস্স ধীতা হুত্ৱা নিব্বত্তি, সীলানিসংসেন অভিৰূপা অহোসি. সো তস্সা ৱযপ্পত্তকালে ‘‘ময্হং ধীতা অত্তনো চিত্তৰুচিতং সামিকং গণ্হতূ’’তি অসুৰে সন্নিপাতেসি. সক্কো ‘‘কহং নু খো সা নিব্বত্তা’’তি ওলোকেন্তো তত্থ নিব্বত্তভাৱং ঞত্ৱা ‘‘সুজা চিত্তৰুচিতং সামিকং গণ্হন্তী মং গণ্হিস্সতী’’তি অসুৰৱণ্ণং মাপেত্ৱা তত্থ অগমাসি. সুজং অলঙ্কৰিত্ৱা সন্নিপাতট্ঠানং আনেত্ৱা ‘‘চিত্তৰুচিতং সামিকং গণ্হা’’তি আহংসু. সা ওলোকেন্তী সক্কং দিস্ৱা পুব্বেপি সিনেহৱসেন উপ্পন্নপেমেন মহোঘেন ৱিয অজ্ঝোত্থটহদযা হুত্ৱা ‘‘অযং মে সামিকো’’তি ৱত্ৱা তস্স উপৰি পুপ্ফদামং খিপিত্ৱা অগ্গহেসি. অসুৰা ‘‘অম্হাকং ৰাজা এত্তকং কালং ধীতু অনুচ্ছৱিকং অলভিত্ৱা ইদানি লভতি, অযমেৱস্সা ধীতু পিতামহতো মহল্লকো অনুচ্ছৱিকো’’তি লজ্জমানা পক্কমিংসু. সো তং দেৱনগৰং আনেত্ৱা অড্ঢতেয্যানং নাটিকাকোটীনং জেট্ঠিকং কত্ৱা যাৱতাযুকং ঠত্ৱা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা ‘‘এৱং ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা দেৱনগৰে ৰজ্জং কাৰযমানা অত্তনো জীৱিতং পৰিচ্চজন্তাপি পাণাতিপাতং ন কৰিংসু, ত্ৱং নাম এৱৰূপে নিয্যানিকে সাসনে পব্বজিত্ৱা অপৰিস্সাৱিতং সপাণকং উদকং পিৱিস্সসী’’তি তং ভিক্খুং গৰহিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতলিসঙ্গাহকো আনন্দো অহোসি, সক্কো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

কুলাৱকজাতকৱণ্ণনা পঠমা.

[৩২] ২. নচ্চজাতকৱণ্ণনা

ৰুদং মনুঞ্ঞন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং বহুভণ্ডিকং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. ৱত্থু হেট্ঠা দেৱধম্মজাতকে (জা. ১.১.৬) ৱুত্তসদিসমেৱ. সত্থা তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু বহুভণ্ডো’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিংকাৰণা ত্ৱং ভিক্খু বহুভণ্ডো জাতোসী’’তি? সো এত্তকং সুত্ৱাৱ কুদ্ধো নিৱাসনপাৰুপনং ছড্ডেত্ৱা ‘‘ইমিনা দানি নীহাৰেন ৱিচৰামী’’তি সত্থু পুৰতো নগ্গো অট্ঠাসি. মনুস্সা ‘‘ধী ধী’’তি আহংসু. সো ততো পলাযিত্ৱা হীনাযাৱত্তো. ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ‘‘সত্থু নাম পুৰতো এৱৰূপং কৰিস্সতী’’তি তস্স অগুণকথং কথেসুং. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি ভিক্খূ পুচ্ছি. ভন্তে, ‘‘সো হি নাম ভিক্খু তুম্হাকং পুৰতো চতুপৰিসমজ্ঝে হিৰোত্তপ্পং পহায গামদাৰকো ৱিয নগ্গো ঠত্ৱা মনুস্সেহি জিগুচ্ছিযমানো হীনাযাৱত্তিত্ৱা সাসনা পৰিহীনো’’তি তস্স অগুণকথায নিসিন্নাম্হাতি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ সো ভিক্খু হিৰোত্তপ্পাভাৱেন ৰতনসাসনা পৰিহীনো, পুব্বে ইত্থিৰতনপটিলাভতোপি পৰিহীনোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে পঠমকপ্পে চতুপ্পদা সীহং ৰাজানং অকংসু, মচ্ছা আনন্দমচ্ছং, সকুণা সুৱণ্ণহংসং. তস্স পন সুৱণ্ণহংসৰাজস্স ধীতা হংসপোতিকা অভিৰূপা অহোসি. সো তস্সা ৱৰং অদাসি, সা অত্তনো চিত্তৰুচিতং সামিকং ৱাৰেসি. হংসৰাজা তস্সা ৱৰং দত্ৱা হিমৱন্তে সব্বে সকুণে সন্নিপাতাপেসি, নানপ্পকাৰা হংসমোৰাদযো সকুণগণা সমাগন্ত্ৱা একস্মিং মহন্তে পাসাণতলে সন্নিপতিংসু. হংসৰাজা ‘‘অত্তনো চিত্তৰুচিতং সামিকং আগন্ত্ৱা গণ্হাতূ’’তি ধীতৰং পক্কোসাপেসি. সা সকুণসঙ্ঘং ওলোকেন্তী মণিৱণ্ণগীৱং চিত্ৰপেখুণং মোৰং দিস্ৱা ‘‘অযং মে সামিকো হোতূ’’তি আৰোচেসি. সকুণসঙ্ঘা মোৰং উপসঙ্কমিত্ৱা আহংসু ‘‘সম্ম মোৰ, অযং ৰাজধীতা এত্তকানং সকুণানং মজ্ঝে সামিকং ৰোচেন্তী তযি ৰুচিং উপ্পাদেসী’’তি. মোৰো ‘‘অজ্জাপি তাৱ মে বলং ন পস্সতী’’তি অতিতুট্ঠিযা হিৰোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৱা তাৱ মহতো সকুণসঙ্ঘস্স মজ্ঝে পক্খে পসাৰেত্ৱা নচ্চিতুং আৰভি, নচ্চন্তো অপ্পটিচ্ছন্নো অহোসি.

সুৱণ্ণহংসৰাজা লজ্জিতো ‘‘ইমস্স নেৱ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী অত্থি, ন বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং, নাস্স ভিন্নহিৰোত্তপ্পস্স মম ধীতৰং দস্সামী’’তি সকুণসঙ্ঘমজ্ঝে ইমং গাথমাহ –

৩২. ‘‘ৰুদং মনুঞ্ঞং ৰুচিৰা চ পিট্ঠি, ৱেড়ুৰিযৱণ্ণূপনিভা চ গীৱা;

ব্যামমত্তানি চ পেখুণানি, নচ্চেন তে ধীতৰং নো দদামী’’তি.

তত্থ ৰুদং মনুঞ্ঞন্তি ত-কাৰস্স দ-কাৰো কতো, ৰুতং মনাপং, ৱস্সিতসদ্দো মধুৰোতি অত্থো. ৰুচিৰা চ পিট্ঠীতি পিট্ঠিপি তে চিত্ৰা চেৱ সোভনা চ. ৱেড়ুৰিযৱণ্ণূপনিভাতি ৱেড়ুৰিযমণিৱণ্ণসদিসা. ব্যামমত্তানীতি একব্যামপ্পমাণানি. পেখুণানীতি পিঞ্ছানি. নচ্চেন তে ধীতৰং নো দদামীতি হিৰোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৱা নচ্চিতভাৱেনেৱ তে এৱৰূপস্স নিল্লজ্জস্স ধীতৰং নো দদামীতি ৱত্ৱা হংসৰাজা তস্মিংযেৱ পৰিসমজ্ঝে অত্তনো ভাগিনেয্যস্স হংসপোতকস্স ধীতৰং অদাসি. মোৰো হংসপোতিকং অলভিত্ৱা লজ্জিত্ৱা ততোৱ উপ্পতিত্ৱা পলাযি. হংসৰাজাপি অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ এস হিৰোত্তপ্পং ভিন্দিত্ৱা ৰতনসাসনা পৰিহীনো, পুব্বেপি ইত্থিৰতনপটিলাভতো পৰিহীনোযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মোৰো বহুভণ্ডিকো অহোসি, হংসৰাজা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

নচ্চজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.

[৩৩] ৩. সম্মোদমানজাতকৱণ্ণনা

সম্মোদমানাতি ইদং সত্থা কপিলৱত্থুং উপনিস্সায নিগ্ৰোধাৰামে ৱিহৰন্তো চুম্বটককলহং আৰব্ভ কথেসি. সো কুণালজাতকে (জা. ২.২১.কুণালজাতক) আৱি ভৱিস্সতি. তদা পন সত্থা ঞাতকে আমন্তেত্ৱা ‘‘মহাৰাজা ঞাতকানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিগ্গহো নাম ন যুত্তো, তিৰচ্ছানগতাপি হি পুব্বে সমগ্গকালে পচ্চামিত্তে অভিভৱিত্ৱা সোত্থিং পত্তা যদা ৱিৱাদমাপন্না, তদা মহাৱিনাসং পত্তা’’তি ৱত্ৱা ঞাতিৰাজকুলেহি আযাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো ৱট্টকযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা অনেকৱট্টকসহস্সপৰিৱাৰো অৰঞ্ঞে পটিৱসতি. তদা একো ৱট্টকলুদ্দকো তেসং ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱট্টকৱস্সিতং কত্ৱা তেসং সন্নিপতিতভাৱং ঞত্ৱা তেসং উপৰি জালং খিপিত্ৱা পৰিযন্তেসু মদ্দন্তো সব্বে একতো কত্ৱা পচ্ছিং পূৰেত্ৱা ঘৰং গন্ত্ৱা তে ৱিক্কিণিত্ৱা তেন মূলেন জীৱিকং কপ্পেতি. অথেকদিৱসং বোধিসত্তো তে ৱট্টকে আহ – ‘‘অযং সাকুণিকো অম্হাকং ঞাতকে ৱিনাসং পাপেতি, অহং একং উপাযং জানামি, এনেস অম্হে গণ্হিতুং ন সক্খিস্সতি, ইতো দানি পট্ঠায এতেন তুম্হাকং উপৰি জালে খিত্তমত্তে একেকো একেকস্মিং জালক্খিকে সীসং ঠপেত্ৱা জালং উক্খিপিত্ৱা ইচ্ছিতট্ঠানং হৰিত্ৱা একস্মিং কণ্টকগুম্বে পক্খিপথ, এৱং সন্তে হেট্ঠা তেন তেন ঠানেন পলাযিস্সামা’’তি. তে সব্বে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিংসু. দুতিযদিৱসে উপৰি জালে খিত্তে তে বোধিসত্তেন ৱুত্তনযেনেৱ জালং উক্খিপিত্ৱা একস্মিং কণ্টকগুম্বে খিপিত্ৱা সযং হেট্ঠাভাগেন ততো ততো পলাযিংসু. সাকুণিকস্স গুম্বতো জালং মোচেন্তস্সেৱ ৱিকালো জাতো, সো তুচ্ছহত্থোৱ অগমাসি.

পুনদিৱসতো পট্ঠাযপি ৱট্টকা তথেৱ কৰোন্তি. সোপি যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা জালমেৱ মোচেন্তো কিঞ্চি অলভিত্ৱা তুচ্ছহত্থোৱ গেহং গচ্ছতি. অথস্স ভৰিযা কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘ত্ৱং দিৱসে দিৱসে তুচ্ছহত্থো আগচ্ছসি, অঞ্ঞম্পি তে বহি পোসিতব্বট্ঠানং অত্থি মঞ্ঞে’’তি আহ. সাকুণিকো ‘‘ভদ্দে, মম অঞ্ঞং পোসিতব্বট্ঠানং নত্থি, অপিচ খো পন তে ৱট্টকা সমগ্গা হুত্ৱা চৰন্তি, মযা খিত্তমত্তে জালং আদায কণ্টকগুম্বে খিপিত্ৱা গচ্ছন্তি, ন খো পনেতে সব্বকালমেৱ সম্মোদমানা ৱিহৰিস্সন্তি, ত্ৱং মা চিন্তযি, যদা তে ৱিৱাদমাপজ্জিস্সন্তি, তদা তে সব্বেৱ আদায তৱ মুখং হাসযমানো আগচ্ছিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ভৰিযায ইমং গাথমাহ –

৩৩. ‘‘সম্মোদমানা গচ্ছন্তি, জালমাদায পক্খিনো;

যদা তে ৱিৱদিস্সন্তি, তদা এহিন্তি মে ৱস’’ন্তি.

তত্থ যদা তে ৱিৱদিস্সন্তীতি যস্মিং কালে তে ৱট্টকা নানালদ্ধিকা নানাগাহা হুত্ৱা ৱিৱদিস্সন্তি, কলহং কৰিস্সন্তীতি অত্থো. তদা এহিন্তি মে ৱসন্তি তস্মিং কালে সব্বেপি তে মম ৱসং আগচ্ছিস্সন্তি. অথাহং তে গহেত্ৱা তৱ মুখং হাসেন্তো আগচ্ছিস্সামীতি ভৰিযং সমস্সাসেসি.

কতিপাহস্সেৱ পন অচ্চযেন একো ৱট্টকো গোচৰভূমিং ওতৰন্তো অসল্লক্খেত্ৱা অঞ্ঞস্স সীসং অক্কমি, ইতৰো ‘‘কো মং সীসে অক্কমী’’তি কুজ্ঝিং. ‘‘অহং অসল্লক্খেত্ৱা অক্কমিং, মা কুজ্ঝী’’তি ৱুত্তেপি কুজ্ঝিযেৱ. তে পুনপ্পুনং কথেন্তা ‘‘ত্ৱমেৱ মঞ্ঞে জালং উক্খিপসী’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱাদং কৰিংসু. তেসু ৱিৱদন্তেসু বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘ৱিৱাদকে সোত্থিভাৱো নাম নত্থি, ইদানেৱ তে জালং ন উক্খিপিস্সন্তি, ততো মহন্তং ৱিনাসং পাপুণিস্সন্তি, সাকুণিকো ওকাসং লভিস্সতি, মযা ইমস্মিং ঠানে ন সক্কা ৱসিতু’’ন্তি. সো অত্তনো পৰিসং আদায অঞ্ঞত্থ গতো. সাকুণিকোপি খো কতিপাহচ্চযেন আগন্ত্ৱা ৱট্টকৱস্সিতং ৱস্সিত্ৱা তেসং সন্নিপতিতানং উপৰি জালং খিপি. অথেকো ৱট্টকো ‘‘তুয্হং কিৰ জালং উক্খিপন্তস্সেৱ মত্থকে লোমানি পতিতানি, ইদানি উক্খিপা’’তি আহ. অপৰো ‘‘তুয্হং কিৰ জালং উক্খিপন্তস্সেৱ দ্ৱীসু পক্খেসু পত্তানি পতিতানি, ইদানি উক্খিপা’’তি আহ. ইতি তেসং ‘‘ত্ৱং উক্খিপ, ত্ৱং উক্খিপা’’তি ৱদন্তানঞ্ঞেৱ সাকুণিকো জালং উক্খিপিত্ৱা সব্বেৱ তে একতো কত্ৱা পচ্ছিং পূৰেত্ৱা ভৰিযং হাসযমানো গেহং অগমাসি.

সত্থা ‘‘এৱং মহাৰাজা ঞাতকানং কলহো নাম ন যুত্তো, কলহো ৱিনাসমূলমেৱ হোতী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অপণ্ডিতৱট্টকো দেৱদত্তো অহোসি, পণ্ডিতৱট্টকো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

সম্মোদমানজাতকৱণ্ণনা ততিযা.

[৩৪] ৪. মচ্ছজাতকৱণ্ণনা

ন মং সীতং ন মং উণ্হন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো পুৰাণদুতিযিকাপলোভনং আৰব্ভ কথেসি. তদা হি সত্থা তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, ভগৱা’’তি. ‘‘কেনাসি উক্কণ্ঠাপিতো’’তি? ‘‘পুৰাণদুতিযিকা মে, ভন্তে মধুৰহত্থৰসা, তং জহিতুং ন সক্কোমী’’তি. অথ নং সত্থা ‘‘ভিক্খু এসা ইত্থী তৱ অনত্থকাৰিকা, পুব্বেপি ত্ৱং এতং নিস্সায মৰণং পাপুণন্তো মং আগম্ম মৰণা মুত্তো’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তস্স পুৰোহিতো অহোসি. তদা কেৱট্টা নদিযং জালং খিপিংসু. অথেকো মহামচ্ছো ৰতিৱসেন অত্তনো মচ্ছিযা সদ্ধিং কীড়মানো আগচ্ছতি. তস্স সা মচ্ছী পুৰতো গচ্ছমানা জালগন্ধং ঘাযিত্ৱা জালং পৰিহৰমানা গতা. সো পন কামগিদ্ধো লোলমচ্ছো জালকুচ্ছিমেৱ পৱিট্ঠো. কেৱট্টা তস্স জালং পৱিট্ঠভাৱং ঞত্ৱা জালং উক্খিপিত্ৱা মচ্ছং গহেত্ৱা অমাৰেত্ৱাৱ ৱালিকাপিট্ঠে খিপিত্ৱা ‘‘ইমং অঙ্গাৰেসু পচিত্ৱা খাদিস্সামা’’তি অঙ্গাৰে কৰোন্তি, সূলং তচ্ছেন্তি. মচ্ছো ‘‘এতং অঙ্গাৰতাপনং ৱা সূলৱিজ্ঝনং ৱা অঞ্ঞং ৱা পন দুক্খং ন মং কিলমেতি, যং পনেসা মচ্ছী ‘অঞ্ঞং সো নূন ৰতিযা গতো’তি মযি দোমনস্সং আপজ্জতি, তমেৱ মং বাধতী’’তি পৰিদেৱমানো ইমং গাথমাহ –

৩৪. ‘‘ন মং সীতং ন মং উণ্হং, ন মং জালস্মি বাধনং;

যঞ্চ মং মঞ্ঞতে মচ্ছী, অঞ্ঞং সো ৰতিযা গতো’’তি.

তত্থ ন মং সীতং ন মং উণ্হন্তি মচ্ছানং উদকা নীহটকালে সীতং হোতি, তস্মিং ৱিগতে উণ্হং হোতি, তদুভযম্পি সন্ধায ‘‘ন মং সীতং ন মং উণ্হং বাধতী’’তি পৰিদেৱতি. যম্পি অঙ্গাৰেসু পচ্চনমূলকং দুক্খং ভৱিস্সতি, তম্পি সন্ধায ‘‘ন মং উণ্হ’’ন্তি পৰিদেৱতেৱ. ন মং জালস্মি বাধনন্তি যম্পি মে জালস্মিং বাধনং অহোসি, তম্পি মং ন বাধেতীতি পৰিদেৱতি. ‘‘যঞ্চ ম’’ন্তিআদীসু অযং পিণ্ডত্থো – সা মচ্ছী মম জালে পতিতস্স ইমেহি কেৱট্টেহি গহিতভাৱং অজানন্তী মং অপস্সমানা ‘‘সো মচ্ছো ইদানি অঞ্ঞং মচ্ছিং কামৰতিযা গতো ভৱিস্সতী’’তি চিন্তেতি, তং তস্সা দোমনস্সপ্পত্তায চিন্তনং মং বাধতীতি ৱালিকাপিট্ঠে নিপন্নো পৰিদেৱতি.

তস্মিং সমযে পুৰোহিতো দাসপৰিৱুতো ন্হানত্থায নদীতীৰং আগতো. সো পন সব্বৰুতঞ্ঞূ হোতি. তেনস্স মচ্ছপৰিদেৱনং সুত্ৱা এতদহোসি ‘‘অযং মচ্ছো কিলেসৱসেন পৰিদেৱতি, এৱং আতুৰচিত্তো খো পনেস মীযমানো নিৰযেযেৱ নিব্বত্তিস্সতি, অহমস্স অৱস্সযো ভৱিস্সামী’’তি কেৱট্টানং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অম্ভো তুম্হে অম্হাকং একদিৱসম্পি ব্যঞ্জনত্থায মচ্ছং ন দেথা’’তি আহ. কেৱট্টা ‘‘কিং ৱদেথ, সামি, তুম্হাকং ৰুচ্চনকমচ্ছং গণ্হিত্ৱা গচ্ছথা’’তি আহংসু. ‘‘অম্হাকং অঞ্ঞেন কম্মং নত্থি, ইমঞ্ঞেৱ দেথা’’তি. ‘‘গণ্হথ সামী’’তি. বোধিসত্তো তং উভোহি হত্থেহি গহেত্ৱা নদীতীৰে নিসীদিত্ৱা ‘‘অম্ভো মচ্ছ, সচে তাহং অজ্জ ন পস্সেয্যং, জীৱিতক্খযং পাপুণেয্যাসি, ইদানি ইতো পট্ঠায মা কিলেসৱসিকো অহোসী’’তি ওৱদিত্ৱা উদকে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ন্হত্ৱা নগৰং পাৱিসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মচ্ছী পুৰাণদুতিযিকা অহোসি, মচ্ছো উক্কণ্ঠিতভিক্খু পুৰোহিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

মচ্ছজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.

[৩৫] ৫. ৱট্টকজাতকৱণ্ণনা

সন্তি পক্খা অপতনাতি ইদং সত্থা মগধেসু চাৰিকং চৰমানো দাৱগ্গিনিব্বানং আৰব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে সত্থা মগধেসু চাৰিকং চৰমানো অঞ্ঞতৰস্মিং মগধগামকে পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো ভিক্খুগণপৰিৱুতো মগ্গং পটিপজ্জি. তস্মিং সমযে মহাডাহো উট্ঠহি, পুৰতো চ পচ্ছতো চ বহূ ভিক্খূ দিস্সন্তি, সোপি খো অগ্গি একধূমো একজালো হুত্ৱা অৱত্থৰমানো আগচ্ছতেৱ. তত্থেকে পুথুজ্জনভিক্খূ মৰণভযভীতা ‘‘পটগ্গিং দস্সাম, তেন দড্ঢট্ঠানং ইতৰো অগ্গি ন ওত্থৰিস্সতী’’তি অৰণিসহিতং নীহৰিত্ৱা অগ্গিং কৰোন্তি. অপৰে আহংসু ‘‘আৱুসো, তুম্হে কিং নাম কৰোথ, গগনমজ্ঝে ঠিতং চন্দমণ্ডলং, পাচীনলোকধাতুতো উগ্গচ্ছন্তং সহস্সৰংসিপটিমণ্ডিতং সূৰিযমণ্ডলং, ৱেলায তীৰে ঠিতা সমুদ্দং, সিনেৰুং নিস্সায ঠিতা সিনেৰুং অপস্সন্তা ৱিয সদেৱকে লোকে অগ্গপুগ্গলং অত্তনা সদ্ধিং গচ্ছন্তমেৱ সম্মাসম্বুদ্ধং অনোলোকেত্ৱা ‘পটগ্গিং দেমা’তি ৱদথ, বুদ্ধবলং নাম ন জানাথ, এথ সত্থু সন্তিকং গমিস্সামা’’তি. তে পুৰতো চ পচ্ছতো চ গচ্ছন্তা সব্বেপি একতো হুত্ৱা দসবলস্স সন্তিকং অগমংসু. সত্থা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো অঞ্ঞতৰস্মিং পদেসে অট্ঠাসি. দাৱগ্গি অভিভৱন্তো ৱিয ৱিৰৱন্তো আগচ্ছতি. আগন্ত্ৱা তথাগতস্স ঠিতট্ঠানং পত্ৱা তস্স পদেসস্স সমন্তা সোড়সকৰীসমত্তট্ঠানং পত্তো উদকে ওপিলাপিততিণুক্কা ৱিয নিব্বাযি, ৱিনিব্বেধতো দ্ৱত্তিংসকৰীসমত্তট্ঠানং অৱত্থৰিতুং নাসক্খি.

ভিক্খূ সত্থু গুণকথং আৰভিংসু – ‘‘অহো বুদ্ধানং গুণা নাম, অযঞ্হি নাম অচেতনো অগ্গি বুদ্ধানং ঠিতট্ঠানং অৱত্থৰিতুং ন সক্কোতি, উদকে তিণুক্কা ৱিয নিব্বাযতি, অহো বুদ্ধানং আনুভাৱো নামা’’তি. সত্থা তেসং কথং সুত্ৱা ‘‘ন, ভিক্খৱে, এতং এতৰহি ময্হং বলং, যং ইমং ভূমিপ্পদেসং পত্ৱা এস অগ্গি নিব্বাযতি. ইদং পন ময্হং পোৰাণকসচ্চবলং. ইমস্মিঞ্হি পদেসে সকলম্পি ইমং কপ্পং অগ্গি ন জলিস্সতি, কপ্পট্ঠিযপাটিহাৰিযং নামেত’’ন্তি আহ. অথাযস্মা আনন্দো সত্থু নিসীদনত্থায চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেসি, নিসীদি সত্থা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা. ভিক্খুসঙ্ঘোপি তথাগতং ৱন্দিত্ৱা পৰিৱাৰেত্ৱা নিসীদি. অথ সত্থা ‘‘ইদং তাৱ, ভন্তে, অম্হাকং পাকটং, অতীতং পটিচ্ছন্নং, তং নো পাকটং কৰোথা’’তি ভিক্খূহি আযাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে মগধৰট্ঠে তস্মিংযেৱ পদেসে বোধিসত্তো ৱট্টকযোনিযং পটিসন্ধিং গহেত্ৱা মাতুকুচ্ছিতো জাতো অণ্ডকোসং পদালেত্ৱা নিক্খন্তকালে মহাগেণ্ডুকপ্পমাণো ৱট্টকপোতকো অহোসি. অথ নং মাতাপিতৰো কুলাৱকে নিপজ্জাপেত্ৱা মুখতুণ্ডকেন গোচৰং আহৰিত্ৱা পোসেন্তি. তস্স পক্খে পসাৰেত্ৱা আকাসে গমনবলং ৱা পাদে উক্খিপিত্ৱা থলে গমনবলং ৱা নত্থি. তঞ্চ পদেসং সংৱচ্ছৰে সংৱচ্ছৰে দাৱগ্গি গণ্হাতি, সো তস্মিম্পি সমযে মহাৰৱং ৰৱন্তো তং পদেসং গণ্হি, সকুণসঙ্ঘা অত্তনো অত্তনো কুলাৱকেহি নিক্খমিত্ৱা মৰণভযভীতা ৱিৰৱন্তা পলাযন্তি, বোধিসত্তস্সপি মাতাপিতৰো মৰণভযভীতা বোধিসত্তং ছড্ডেত্ৱা পলাযিংসু. বোধিসত্তো কুলাৱকে নিপন্নকোৱ গীৱং উক্খিপিত্ৱা অৱত্থৰিত্ৱা আগচ্ছন্তং অগ্গিং দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘সচে ময্হং পক্খে পসাৰেত্ৱা আকাসেন গমনবলং ভৱেয্য, উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যং. সচে পাদে উক্খিপিত্ৱা গমনবলং ভৱেয্য, পদৱাৰেন অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যং. মাতাপিতৰোপি খো মে মৰণভযভীতা মং এককং পহায অত্তানং পৰিত্তাযন্তা পলাতা. ইদানি মে অঞ্ঞং পটিসৰণং নত্থি, অতাণোম্হি অসৰণো, কিং নু খো অজ্জ মযা কাতুং ৱট্টতী’’তি.

অথস্স এতদহোসি ‘‘ইমস্মিং লোকে সীলগুণো নাম অত্থি, সচ্চগুণো নাম অত্থি, অতীতে পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বোধিমূলে নিসীদিত্ৱা অভিসম্বুদ্ধা সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্না সচ্চানুদ্দযকাৰুঞ্ঞখন্তিসমন্নাগতা সব্বসত্তেসু সমপ্পৱত্তমেত্তাভাৱনা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা নাম অত্থি, তেহি চ পটিৱিদ্ধা ধম্মগুণা নাম অত্থি, মযি চাপি একং সচ্চং অত্থি, সংৱিজ্জমানো একো সভাৱধম্মো পঞ্ঞাযতি, তস্মা অতীতে বুদ্ধে চেৱ তেহি পটিৱিদ্ধগুণে চ আৱজ্জেত্ৱা মযি ৱিজ্জমানং সচ্চসভাৱধম্মং গহেত্ৱা সচ্চকিৰিযং কত্ৱা অগ্গিং পটিক্কমাপেত্ৱা অজ্জ মযা অত্তনো চেৱ সেসসকুণানঞ্চ সোত্থিভাৱং কাতুং ৱট্টতী’’তি. তেন ৱুত্তং –

‘‘অত্থি লোকে সীলগুণো, সচ্চং সোচেয্যনুদ্দযা;

তেন সচ্চেন কাহামি, সচ্চকিৰিযমনুত্তৰং.

‘‘আৱজ্জেত্ৱা ধম্মবলং, সৰিত্ৱা পুব্বকে জিনে;

সচ্চবলমৱস্সায, সচ্চকিৰিযমকাসহ’’ন্তি. (চৰিযা. ৩.৭৯-৮০);

অথ বোধিসত্তো অতীতে পৰিনিব্বুতানং বুদ্ধানং গুণে আৱজ্জেত্ৱা অত্তনি ৱিজ্জমানং সচ্চসভাৱং আৰব্ভ সচ্চকিৰিযং কৰোন্তো ইমং গাথমাহ –

৩৫. ‘‘সন্তি পক্খা অপতনা, সন্তি পাদা অৱঞ্চনা;

মাতাপিতা চ নিক্খন্তা, জাতৱেদ পটিক্কমা’’তি.

তত্থ সন্তি পক্খা অপতনাতি ময্হং পক্খা নাম অত্থি উপলব্ভন্তি, নো চ খো সক্কা এতেহি উপ্পতিতুং আকাসেন গন্তুন্তি অপতনা. সন্তি পাদা অৱঞ্চনাতি পাদাপি মে অত্থি, তেহি পন ৱঞ্চিতুং পদৱাৰগমনেন গন্তুং ন সক্কাতি অৱঞ্চনা. মাতাপিতা চ নিক্খন্তাতি যে চ মং অঞ্ঞত্থ নেয্যুং, তেপি মৰণভযেন মাতাপিতৰো নিক্খন্তা. জাতৱেদাতি অগ্গিং আলপতি. সো হি জাতোৱ ৱেদযতি পঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘জাতৱেদো’’তি ৱুচ্চতি. পটিক্কমাতি পটিগচ্ছ নিৱত্তাতি জাতৱেদং আণাপেতি.

ইতি মহাসত্তো ‘‘সচে ময্হং পক্খানং অত্থিভাৱো, তে চ পসাৰেত্ৱা আকাসে অপতনভাৱো, পাদানং অত্থিভাৱো, তে চ উক্খিপিত্ৱা অৱঞ্চনভাৱো, মাতাপিতূনং মং কুলাৱকেযেৱ ছড্ডেত্ৱা পলাতভাৱো চ সচ্চো সভাৱভূতোযেৱ, জাতৱেদ, এতেন সচ্চেন ত্ৱং ইতো পটিক্কমা’’তি কুলাৱকে নিপন্নকোৱ সচ্চকিৰিযং অকাসি. তস্স সহ সচ্চকিৰিযায সোড়সকৰীসমত্তে ঠানে জাতৱেদো পটিক্কমি. পটিক্কমন্তো চ ন ঝাযমানোৱ অঞ্ঞং গতো, উদকে পন ওপিলাপিতা উক্কা ৱিয তত্থেৱ নিব্বাযি. তেন ৱুত্তং –

‘‘সহ সচ্চে কতে ময্হং, মহাপজ্জলিতো সিখী;

ৱজ্জেসি সোড়স কৰীসানি, উদকং পত্ৱা যথা সিখী’’তি. (চৰিযা. ৩.৮২);

তং পন ঠানং সকলেপি ইমস্মিং কপ্পে অগ্গিনা অনভিভৱনীযত্তা কপ্পট্ঠিযপাটিহাৰিযং নাম জাতং. এৱং বোধিসত্তো সচ্চকিৰিযং কত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইমস্স ৱনস্স অগ্গিনা অনজ্ঝোত্থৰণং এতৰহি ময্হং বলং, পোৰাণং পনেতং ৱট্টপোতককালে ময্হমেৱ সচ্চবল’’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি. সচ্চপৰিযোসানে কেচি সোতাপন্না অহেসুং, কেচি সকদাগামিনো, কেচি অনাগামিনো, কেচি অৰহত্তং পত্তাতি. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মাতাপিতৰো এতৰহি মাতাপিতৰোৱ অহেসুং, ৱট্টকৰাজা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

ৱট্টকজাতকৱণ্ণনা পঞ্চমা.

[৩৬] ৬. সকুণজাতকৱণ্ণনা

যং নিস্সিতাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো দড্ঢপণ্ণসালং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. একো কিৰ ভিক্খু সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা জেতৱনতো নিক্খম্ম কোসলেসু একং পচ্চন্তগামং নিস্সায একস্মিং অৰঞ্ঞসেনাসনে ৱসতি. অথস্স পঠমমাসেযেৱ পণ্ণসালা ডয্হিত্থ. সো ‘‘পণ্ণসালা মে দড্ঢা, দুক্খং ৱসামী’’তি মনুস্সানং আচিক্খি. মনুস্সা ‘‘ইদানি নো খেত্তং পৰিসুক্খং, কেদাৰে পাযেত্ৱা কৰিস্সাম’’, তস্মিং পাযিতে ‘‘বীজং ৱপিত্ৱা’’, বীজে ৱুত্তে ‘‘ৱতিং কত্ৱা’’, ৱতিযা কতায ‘‘নিদ্দাযিত্ৱা, লাযিত্ৱা, মদ্দিত্ৱা’’তি এৱং তং তং কম্মং অপদিসন্তাযেৱ তেমাসং ৱীতিনামেসুং. সো ভিক্খু তেমাসং অজ্ঝোকাসে দুক্খং ৱসন্তো কম্মট্ঠানং ৱড্ঢেত্ৱা ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. পৱাৰেত্ৱা পন সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. সত্থা তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা ‘‘কিং ভিক্খু সুখেন ৱস্সংৱুত্থোসি, কম্মট্ঠানং তে মত্থকং পত্ত’’ন্তি পুচ্ছি. সো তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘সেনাসনসপ্পাযস্স মে অভাৱেন কম্মট্ঠানং মত্থকং ন পত্ত’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘পুব্বে ভিক্খু তিৰচ্ছানগতাপি অত্তনো সপ্পাযাসপ্পাযং জানিংসু, ত্ৱং কস্মা ন অঞ্ঞাসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো সকুণযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা সকুণসঙ্ঘপৰিৱুতো অৰঞ্ঞাযতনে সাখাৱিটপসম্পন্নং মহাৰুক্খং নিস্সায ৱসতি. অথেকদিৱসং তস্স ৰুক্খস্স সাখাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ঘংসন্তীসু চুণ্ণং পততি, ধূমো উট্ঠাতি. তং দিস্ৱা বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘ইমা দ্ৱে সাখা এৱং ঘংসমানা অগ্গিং ৱিস্সজ্জেস্সন্তি, সো পতিত্ৱা পুৰাণপণ্ণানি গণ্হিস্সতি, ততো পট্ঠায ইমম্পি ৰুক্খং ঝাপেস্সতি, ন সক্কা ইধ অম্হেহি ৱসিতুং, ইতো পলাযিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গন্তুং ৱট্টতী’’তি. সো সকুণসঙ্ঘস্স ইমং গাথমাহ –

৩৬. ‘‘যং নিস্সিতা জগতিৰুহং ৱিহঙ্গমা, স্ৱাযং অগ্গিং পমুঞ্চতি;

দিসা ভজথ ৱক্কঙ্গা, জাতং সৰণতো ভয’’ন্তি.

তত্থ জগতিৰুহন্তি জগতি ৱুচ্চতি পথৱী, তত্থ জাতত্তা ৰুক্খো ‘‘জগতিৰুহো’’তি ৱুচ্চতি. ৱিহঙ্গমাতি ৱিহং ৱুচ্চতি আকাসং, তত্থ গমনতো পক্খী ‘‘ৱিহঙ্গমা’’তি ৱুচ্চন্তি. দিসা ভজথাতি ইমং ৰুক্খং মুঞ্চিত্ৱা ইতো পলাযন্তা চতস্সো দিসা ভজথ. ৱক্কঙ্গাতি সকুণে আলপতি. তে হি উত্তমঙ্গং গলং কদাচি কদাচি ৱঙ্কং কৰোন্তি, তস্মা ‘‘ৱক্কঙ্গা’’তি ৱুচ্চন্তি. ৱঙ্কা ৱা তেসং উভোসু পস্সেসু পক্খা জাতাতি ৱক্কঙ্গা. জাতং সৰণতো ভযন্তি অম্হাকং অৱস্সযৰুক্খতোযেৱ ভযং নিব্বত্তং, এথ অঞ্ঞত্থ গচ্ছামাতি.

বোধিসত্তস্স ৱচনকৰা পণ্ডিতসকুণা তেন সদ্ধিং একপ্পহাৰেনেৱ উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গতা. যে পন অপণ্ডিতা, তে ‘‘এৱমেৱ এস বিন্দুমত্তে উদকে কুম্ভীলে পস্সতী’’তি তস্স ৱচনং অগ্গহেত্ৱা তত্থেৱ ৱসিংসু. ততো ন চিৰস্সেৱ বোধিসত্তেন চিন্তিতাকাৰেনেৱ অগ্গি নিব্বত্তিত্ৱা তং ৰুক্খং অগ্গহেসি. ধূমেসু চ জালাসু চ উট্ঠিতাসু ধূমন্ধা সকুণা অঞ্ঞত্থ গন্তুং নাসক্খিংসু, অগ্গিম্হি পতিত্ৱা পতিত্ৱা ৱিনাসং পাপুণিংসু.

সত্থা ‘‘এৱং ভিক্খু পুব্বে তিৰচ্ছানগতাপি ৰুক্খগ্গে ৱসন্তা অত্তনো সপ্পাযাসপ্পাযং জানন্তি, ত্ৱং কস্মা ন অঞ্ঞাসী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি. সচ্চপৰিযোসানে সো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠিতো. সত্থাপি অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা বোধিসত্তস্স ৱচনকৰা সকুণা বুদ্ধপৰিসা অহেসুং, পণ্ডিতসকুণো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

সকুণজাতকৱণ্ণনা ছট্ঠা.

[৩৭] ৭. তিত্তিৰজাতকৱণ্ণনা

যে ৱুড্ঢমপচাযন্তীতি ইদং সত্থা সাৱত্থিং গচ্ছন্তো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সেনাসনপটিবাহনং আৰব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকেন হি ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা দূতে পেসিতে সত্থা ৰাজগহা নিক্খম্ম ৱেসালিং পত্ৱা তত্থ যথাভিৰন্তং ৱিহৰিত্ৱা ‘‘সাৱত্থিং গমিস্সামী’’তি মগ্গং পটিপজ্জি. তেন চ সমযেন ছব্বগ্গিযানং অন্তেৱাসিকা পুৰতো পুৰতো গন্ত্ৱা থেৰানং সেনাসনেসু অগ্গহিতেস্ৱেৱ ‘‘ইদং সেনাসনং অম্হাকং উপজ্ঝাযস্স, ইদং আচৰিযস্স, ইদং অম্হাকমেৱ ভৱিস্সতী’’তি সেনাসনানি পলিবুন্ধেন্তি. পচ্ছা আগতা থেৰা সেনাসনানি ন লভন্তি. সাৰিপুত্তত্থেৰস্সাপি অন্তেৱাসিকা থেৰস্স সেনাসনং পৰিযেসন্তা ন লভিংসু. থেৰো সেনাসনং অলভন্তো সত্থু সেনাসনস্স অৱিদূৰে একস্মিং ৰুক্খমূলে নিসজ্জায চ চঙ্কমেন চ ৰত্তিং ৱীতিনামেসি. সত্থা পচ্চূসসমযে নিক্খমিত্ৱা উক্কাসি, থেৰোপি উক্কাসি. ‘‘কো এসো’’তি? ‘‘অহং, ভন্তে, সাৰিপুত্তো’’তি. ‘‘সাৰিপুত্ত, ইমায ৱেলায ইধ কিং কৰোসী’’তি? ‘‘সো তং পৱত্তিং আৰোচেসি’’. সত্থা থেৰস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইদানি তাৱ মযি জীৱন্তেযেৱ ভিক্খূ অঞ্ঞমঞ্ঞং অগাৰৱা অপতিস্সা ৱিহৰন্তি, পৰিনিব্বুতে কিং নু খো কৰিস্সন্তী’’তি আৱজ্জেন্তস্স ধম্মসংৱেগো উদপাদি.

সো পভাতায ৰত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘সচ্চং কিৰ, ভিক্খৱে, ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ পুৰতো পুৰতো গন্ত্ৱা থেৰানং ভিক্খূনং সেনাসনং পটিবাহন্তী’’তি. ‘‘সচ্চং, ভগৱা’’তি? ততো ছব্বগ্গিযে গৰহিত্ৱা ধম্মিং কথং কত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘‘কো নু খো, ভিক্খৱে, অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং অৰহতী’’তি? একচ্চে ‘‘খত্তিযকুলা পব্বজিতো’’তি আহংসু, একচ্চে ‘‘ব্ৰাহ্মণকুলা, গহপতিকুলা পব্বজিতো’’তি, অপৰে ‘‘ৱিনযধৰো, ধম্মকথিকো, পঠমস্স ঝানস্স লাভী, দুতিযস্স, ততিযস্স, চতুত্থস্স ঝানস্স লাভী’’তি. অপৰে ‘‘সোতাপন্নো, সকদাগামী, অনাগামী, অৰহা, তেৱিজ্জো, ছড়ভিঞ্ঞো’’তি আহংসু. এৱং তেহি ভিক্খূহি অত্তনো অত্তনো ৰুচিৱসেন অগ্গাসনাদিৰহানং কথিতকালে সত্থা আহ – ‘‘ন, ভিক্খৱে, ময্হং সাসনে অগ্গাসনাদীনি পত্ৱা খত্তিযকুলা পব্বজিতো পমাণং, ন ব্ৰাহ্মণকুলা পব্বজিতো, ন গহপতিকুলা পব্বজিতো, ন ৱিনযধৰো, ন সুত্তন্তিকো, ন আভিধম্মিকো, ন পঠমজ্ঝানাদিলাভিনো, ন সোতাপন্নাদযো পমাণং, অথ খো, ভিক্খৱে, ইমস্মিং সাসনে যথাৱুড্ঢং অভিৱাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং কাতব্বং, অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডো লদ্ধব্বো. ইদমেত্থ পমাণং. তস্মা ৱুড্ঢতৰো ভিক্খু এতেসং অনুচ্ছৱিকো. ইদানি খো পন, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো ময্হং অগ্গসাৱকো অনুধম্মচক্কপ্পৱত্তকো মমানন্তৰং সেনাসনং লদ্ধুং অৰহতি, সো ইমং ৰত্তিং সেনাসনং অলভন্তো ৰুক্খমূলে ৱীতিনামেসি, তুম্হে ইদানেৱ এৱং অগাৰৱা অপতিস্সা, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে কিন্তি কত্ৱা ৱিহৰিস্সথা’’তি. অথ নেসং ওৱাদদানত্থায ‘‘পুব্বে, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতাপি ‘ন খো পনেতং অম্হাকং পতিৰূপং, যং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং অগাৰৱা অপতিস্সা অসভাগৱুত্তিনো ৱিহৰেয্যাম, অম্হেসু মহল্লকতৰং জানিত্ৱা তস্স অভিৱাদনাদীনি কৰিস্সামা’তি সাধুকং ৱীমংসিত্ৱা ‘অযং নো মহল্লকো’তি ঞত্ৱা তস্স অভিৱাদনাদীনি কত্ৱা দেৱপথং পূৰযমানা গতা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে হিমৱন্তপ্পদেসে একং মহানিগ্ৰোধং উপনিস্সায তযো সহাযা ৱিহৰিংসু – তিত্তিৰো, মক্কটো, হত্থীতি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং অগাৰৱা অপতিস্সা অসভাগৱুত্তিনো অহেসুং. অথ নেসং এতদহোসি ‘‘ন যুত্তং অম্হাকং এৱং ৱিহৰিতুং, যংনূন মযং যো নো মহল্লকতৰো, তস্স অভিৱাদনাদীনি কৰোন্তা ৱিহৰেয্যামা’’তি. ‘‘কো পন নো মহল্লকতৰো’’তি চিন্তেন্তা একদিৱসং ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি তযোপি জনা নিগ্ৰোধমূলে নিসীদিত্ৱা তিত্তিৰো চ মক্কটো চ হত্থিং পুচ্ছিংসু ‘‘সম্ম হত্থি, ত্ৱং ইমং নিগ্ৰোধৰুক্খং কীৱপ্পমাণকালতো পট্ঠায জানাসী’’তি? সো আহ ‘‘সম্মা, অহং তৰুণপোতককালে ইমং নিগ্ৰোধগচ্ছং অন্তৰসত্থীসু কত্ৱা গচ্ছামি, অৱত্থৰিত্ৱা ঠিতকালে চ পন মে এতস্স অগ্গসাখা নাভিং ঘট্টেতি, এৱাহং ইমং গচ্ছকালতো পট্ঠায জানামী’’তি পুন উভোপি জনা পুৰিমনযেনেৱ মক্কটং পুচ্ছিংসু. সো আহ ‘‘অহং সম্মা মক্কটচ্ছাপকো সমানো ভূমিযং নিসীদিত্ৱা গীৱং অনুক্খিপিত্ৱাৱ ইমস্স নিগ্ৰোধপোতকস্স অগ্গঙ্কুৰে খাদামি, এৱাহং ইমং খুদ্দককালতো পট্ঠায জানামী’’তি. অথ ইতৰে উভোপি পুৰিমনযেনেৱ তিত্তিৰং পুচ্ছিংসু. সো আহ ‘‘সম্মা, পুব্বে অসুকস্মিং নাম ঠানে মহানিগ্ৰোধৰুক্খো অহোসি, অহং তস্স ফলানি খাদিত্ৱা ইমস্মিং ঠানে ৱচ্চং পাতেসিং, ততো এস ৰুক্খো জাতো, এৱাহং ইমং অজাতকালতো পট্ঠায জানামি, তস্মা অহং তুম্হেহি জাতিযা মহল্লকতৰো’’তি.

এৱং ৱুত্তে মক্কটো চ হত্থী চ তিত্তিৰপণ্ডিতং আহংসু ‘‘সম্ম, ত্ৱং অম্হেহি মহল্লকতৰো, ইতো পট্ঠায মযং তৱ সক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনানি চেৱ অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মানি চ কৰিস্সাম, ওৱাদে চ তে ঠস্সাম, ত্ৱং পন ইতো পট্ঠায অম্হাকং ওৱাদানুসাসনিং দদেয্যাসী’’তি. ততো পট্ঠায তিত্তিৰো তেসং ওৱাদং অদাসি, সীলেসু পতিট্ঠাপেসি, সযম্পি সীলানি সমাদিযি. তে তযোপি জনা পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠায অঞ্ঞমঞ্ঞং সগাৰৱা সপ্পতিস্সা সভাগৱুত্তিনো হুত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে দেৱলোকপৰাযণা অহেসুং. তেসং তিণ্ণং সমাদানং তিত্তিৰিযং ব্ৰহ্মচৰিযং নাম অহোসি.

তে হি নাম, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা অঞ্ঞমঞ্ঞং সগাৰৱা সপ্পতিস্সা ৱিহৰিংসু, তুম্হে এৱং স্ৱাখাতে ধম্মৱিনযে পব্বজিত্ৱা কস্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং অগাৰৱা অপতিস্সা ৱিহৰথ. অনুজানামি, ভিক্খৱে, ইতো পট্ঠায তুম্হাকং যথাৱুড্ঢং অভিৱাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং, যথাৱুড্ঢং অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং, ন ইতো পট্ঠায চ নৱকতৰেন ৱুড্ঢতৰো সেনাসনেন পটিবাহিতব্বো, যো পটিবাহেয্য, আপত্তিদুক্কটস্সাতি এৱং সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩৭. ‘‘যে ৱুড্ঢমপচাযন্তি, নৰা ধম্মস্স কোৱিদা;

দিট্ঠেৱ ধম্মে পাসংসা, সম্পৰাযে চ সুগ্গতী’’তি.

তত্থ যে ৱুড্ঢমপচাযন্তীতি জাতিৱুড্ঢো, ৱযোৱুড্ঢো, গুণৱুড্ঢোতি তযো ৱুড্ঢা. তেসু জাতিসম্পন্নো জাতিৱুড্ঢো নাম, ৱযে ঠিতো ৱযোৱুড্ঢো নাম, গুণসম্পন্নো গুণৱুড্ঢো নাম. তেসু গুণসম্পন্নো ৱযোৱুড্ঢো ইমস্মিং ঠানে ‘‘ৱুড্ঢো’’তি অধিপ্পেতো. অপচাযন্তীতি জেট্ঠাপচাযিককম্মেন পূজেন্তি. ধম্মস্স কোৱিদাতি জেট্ঠাপচাযনধম্মস্স কোৱিদা কুসলা. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. পাসংসাতি পসংসাৰহা. সম্পৰাযে চ সুগ্গতীতি সম্পৰেতব্বে ইমং লোকং হিত্ৱা গন্তব্বে পৰলোকেপি তেসং সুগতিযেৱ হোতীতি. অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – ভিক্খৱে, খত্তিযা ৱা হোন্তু ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱেস্সা ৱা সুদ্দা ৱা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা তিৰচ্ছানগতা ৱা, যে কেচি সত্তা জেট্ঠাপচিতিকম্মে ছেকা কুসলা গুণসম্পন্নানং ৱযোৱুড্ঢানং অপচিতিং কৰোন্তি, তে ইমস্মিঞ্চ অত্তভাৱে জেট্ঠাপচিতিকাৰকাতি পসংসং ৱণ্ণনং থোমনং লভন্তি, কাযস্স চ ভেদা সগ্গে নিব্বত্তন্তীতি.

এৱং সত্থা জেট্ঠাপচিতিকম্মস্স গুণং কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা হত্থিনাগো মোগ্গল্লানো অহোসি, মক্কটো সাৰিপুত্তো, তিত্তিৰপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

তিত্তিৰজাতকৱণ্ণনা সত্তমা.

[৩৮] ৮. বকজাতকৱণ্ণনা

নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞোতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো চীৱৰৱড্ঢকং ভিক্খু আৰব্ভ কথেসি. একো কিৰ জেতৱনৱাসিকো ভিক্খু যংকিঞ্চি চীৱৰে কত্তব্বং ছেদনঘট্টনৱিচাৰণসিব্বনাদিকং কম্মং, তত্থ সুকুসলো. সো তায কুসলতায চীৱৰং ৱড্ঢেতি, তস্মা ‘‘চীৱৰৱড্ঢকো’’ ত্ৱেৱ পঞ্ঞাযিত্থ. কিং পনেস কৰোতীতি? জিণ্ণপিলোতিকাসু হত্থকম্মং দস্সেত্ৱা সুফস্সিকং মনাপং চীৱৰং কত্ৱা ৰজনপৰিযোসানে পিট্ঠোদকেন ৰজিত্ৱা সঙ্খেন ঘংসিত্ৱা উজ্জলং মনুঞ্ঞং কত্ৱা নিক্খিপতি. চীৱৰকম্মং কাতুং অজানন্তা ভিক্খূ অহতে সাটকে গহেত্ৱা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৱা ‘‘মযং চীৱৰং কাতুং ন জানাম, চীৱৰং নো কত্ৱা দেথা’’তি ৱদন্তি. সো ‘‘চীৱৰং আৱুসো কৰিযমানং চিৰেন নিট্ঠাতি, মযা কতচীৱৰমেৱ অত্থি, ইমে সাটকে ঠপেত্ৱা তং গণ্হিত্ৱা গচ্ছথা’’তি নীহৰিত্ৱা দস্সেতি. তে তস্স ৱণ্ণসম্পত্তিমেৱ দিস্ৱা অন্তৰং অজানন্তা ‘‘থিৰ’’ন্তি সঞ্ঞায অহতসাটকে চীৱৰৱড্ঢকস্স দত্ৱা তং গণ্হিত্ৱা গচ্ছন্তি. তং তেহি থোকং কিলিট্ঠকালে উণ্হোদকেন ধোৱিযমানং অত্তনো পকতিং দস্সেতি, তত্থ তত্থ জিণ্ণট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, তে ৱিপ্পটিসাৰিনো হোন্তি. এৱং আগতাগতে পিলোতিকাহি ৱঞ্চেন্তো সো ভিক্খু সব্বত্থ পাকটো জাতো.

যথা চেস জেতৱনে, তথা অঞ্ঞতৰস্মিং গামকেপি একো চীৱৰৱড্ঢকো লোকং ৱঞ্চেতি. তস্স সম্ভত্তা ভিক্খূ ‘‘ভন্তে, জেতৱনে কিৰ একো চীৱৰৱড্ঢকো এৱং লোকং ৱঞ্চেতী’’তি আৰোচেসুং. অথস্স এতদহোসি ‘‘হন্দাহং, তং নগৰৱাসিকং ৱঞ্চেমী’’তি পিলোতিকচীৱৰং অতিমনাপং কত্ৱা সুৰত্তং ৰজিত্ৱা তং পাৰুপিত্ৱা জেতৱনং অগমাসি. ইতৰো তং দিস্ৱাৱ লোভং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘ভন্তে, ইমং চীৱৰং তুম্হেহি কত’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘আমাৱুসো’’তি. ‘‘ভন্তে, ইমং চীৱৰং ময্হং দেথ, তুম্হে অঞ্ঞং লভিস্সথা’’তি? ‘‘আৱুসো, মযং গামৱাসিকা দুল্লভপচ্চযা, ইমাহং তুয্হং দত্ৱা অত্তনা কিং পাৰুপিস্সামী’’তি? ‘‘ভন্তে, মম সন্তিকে অহতসাটকা অত্থি, তে গহেত্ৱা তুম্হাকং চীৱৰং কৰোথা’’তি. ‘‘আৱুসো, মযা এত্থ হত্থকম্মং দস্সিতং, তযি পন এৱং ৱদন্তে কিং সক্কা কাতুং, গণ্হাহি ন’’ন্তি তস্স পিলোতিকচীৱৰং দত্ৱা অহতসাটকে আদায তং ৱঞ্চেত্ৱা পক্কামি. জেতৱনৱাসিকোপি তং চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা কতিপাহচ্চযেন উণ্হোদকেন ধোৱন্তো জিণ্ণপিলোতিকভাৱং দিস্ৱা লজ্জিতো ‘‘গামৱাসিচীৱৰৱড্ঢকেন কিৰ জেতৱনৱাসিকো ৱঞ্চিতো’’তি তস্স ৱঞ্চিতভাৱো সঙ্ঘমজ্ঝে পাকটো জাতো.

অথেকদিৱসং ভিক্খূ ধম্মসভাযং তং কথং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. তে তমত্থং আৰোচেসুং. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, জেতৱনৱাসী চীৱৰৱড্ঢকো ইদানেৱ অঞ্ঞে ৱঞ্চেতি, পুব্বেপি ৱঞ্চেসিযেৱ. ন গামৱাসিকেনাপি ইদানেৱ এস জেতৱনৱাসী চীৱৰৱড্ঢকো ৱঞ্চিতো, পুব্বেপি ৱঞ্চিতোযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে একস্মিং অৰঞ্ঞাযতনে বোধিসত্তো অঞ্ঞতৰং পদুমসৰং নিস্সায ঠিতে ৱৰণৰুক্খে ৰুক্খদেৱতা হুত্ৱা নিব্বত্তি. তদা অঞ্ঞতৰস্মিং নাতিমহন্তে সৰে নিদাঘসমযে উদকং মন্দং অহোসি, বহূ চেত্থ মচ্ছা হোন্তি. অথেকো বকো তে মচ্ছে দিস্ৱা ‘‘একেন উপাযেন ইমে মচ্ছে ৱঞ্চেত্ৱা খাদিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা উদকপৰিযন্তে চিন্তেন্তো নিসীদি. অথ নং মচ্ছা দিস্ৱা ‘‘কিং, অয্য, চিন্তেন্তো নিসিন্নোসী’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘তুম্হাকং চিন্তেন্তো নিসিন্নোম্হী’’তি. ‘‘কিং অম্হাকং চিন্তেসি, অয্যা’’তি? ‘‘‘ইমস্মিং সৰে উদকং পৰিত্তং, গোচৰো মন্দো, নিদাঘো চ মহন্তো, ইদানিমে মচ্ছা কিং নাম কৰিস্সন্তী’তি তুম্হাকং চিন্তেন্তো নিসিন্নোম্হী’’তি. ‘‘অথ কিং কৰোম, অয্যা’’তি? ‘‘তুম্হে সচে ময্হং ৱচনং কৰেয্যাথ, অহং ৱো একেকং মুখতুণ্ডকেন গহেত্ৱা একং পঞ্চৱণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং মহাসৰং নেত্ৱা ৱিস্সজ্জেয্য’’ন্তি. ‘‘অয্য, পঠমকপ্পিকতো পট্ঠায মচ্ছানং চিন্তনকবকো নাম নত্থি, ত্ৱং অম্হেসু একেকং খাদিতুকামোসী’’তি. ‘‘নাহং তুম্হে ময্হং সদ্দহন্তে খাদিস্সামি’’. ‘‘সচে পন সৰস্স অত্থিভাৱং ময্হং ন সদ্দহথ, একং মচ্ছং মযা সদ্ধিং সৰং পস্সিতুং পেসেথা’’তি. মচ্ছা তস্স সদ্দহিত্ৱা ‘‘অযং জলেপি থলেপি সমত্থো’’তি একং কাড়মহামচ্ছং অদংসু ‘‘ইমং গহেত্ৱা গচ্ছথা’’তি. সো তং গহেত্ৱা নেত্ৱা সৰে ৱিস্সজ্জেত্ৱা সব্বং সৰং দস্সেত্ৱা পুন আনেত্ৱা তেসং মচ্ছানং সন্তিকে ৱিস্সজ্জেসি. সো তেসং মচ্ছানং সৰস্স সম্পত্তিং ৱণ্ণেসি. তে তস্স কথং সুত্ৱা গন্তুকামা হুত্ৱা ‘‘সাধু, অয্য, অম্হে গণ্হিত্ৱা গচ্ছাহী’’তি আহংসু.

বকো পঠমং তং কাড়মহামচ্ছমেৱ গহেত্ৱা সৰতীৰং নেত্ৱা সৰং দস্সেত্ৱা সৰতীৰে জাতে ৱৰণৰুক্খে নিলীযিত্ৱা তং ৱিটপন্তৰে পক্খিপিত্ৱা তুণ্ডেন ৱিজ্ঝন্তো জীৱিতক্খযং পাপেত্ৱা মংসং খাদিত্ৱা কণ্টকে ৰুক্খমূলে পাতেত্ৱা পুন গন্ত্ৱা ‘‘ৱিস্সট্ঠো, মে সো মচ্ছো, অঞ্ঞো আগচ্ছতূ’’তি এতেনুপাযেন একেকং গহেত্ৱা সব্বে মচ্ছে খাদিত্ৱা পুন আগতো একং মচ্ছম্পি নাদ্দস. একো পনেত্থ কক্কটকো অৱসিট্ঠো. বকো তম্পি খাদিতুকামো হুত্ৱা ‘‘ভো, কক্কটক, মযা সব্বেতে মচ্ছা নেত্ৱা পদুমসঞ্ছন্নে মহাসৰে ৱিস্সজ্জিতা, এহি তম্পি নেস্সামী’’তি. ‘‘মং গহেত্ৱা গচ্ছন্তো কথং গণ্হিস্সসী’’তি? ‘‘ডংসিত্ৱা গণ্হিস্সামী’’তি. ‘‘ত্ৱং এৱং গহেত্ৱা গচ্ছন্তো মং পাতেস্সসি, নাহং তযা সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি. ‘‘মা ভাযি, অহং তং সুগ্গহিতং গহেত্ৱা গমিস্সামী’’তি. কক্কটকো চিন্তেসি ‘‘ইমস্স মচ্ছে নেত্ৱা সৰে ৱিস্সজ্জনং নাম নত্থি. সচে পন মং সৰে ৱিস্সজ্জেস্সতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে ৱিস্সজ্জেস্সতি, গীৱমস্স ছিন্দিত্ৱা জীৱিতং হৰিস্সামী’’তি.

অথ নং এৱমাহ ‘‘সম্ম বক, ন খো ত্ৱং সুগ্গহিতং গহেতুং সক্খিস্সসি, অম্হাকং পন গহণং সুগ্গহণং, সচাহং অড়েহি তৱ গীৱং গহেতুং লভিস্সামি, তৱ গীৱং সুগ্গহিতং কত্ৱা তযা সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি. সো তং ‘‘ৱঞ্চেতুকামো এস ম’’ন্তি অজানন্তো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. কক্কটকো অত্তনো অড়েহি কম্মাৰসণ্ডাসেন ৱিয তস্স গীৱং সুগ্গহিতং কত্ৱা ‘‘ইদানি গচ্ছা’’তি আহ. সো তং নেত্ৱা সৰং দস্সেত্ৱা ৱৰণৰুক্খাভিমুখো পাযাসি. কক্কটকো আহ ‘‘মাতুল, অযং সৰো এত্তো, ত্ৱং পন ইতো কিং নেসী’’তি? বকো ‘‘ন তে মাতুলো অহং, ন ভগিনিপুত্তোসি ৱত মে ত্ৱ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ত্ৱং ‘এস মং উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰন্তো ময্হং দাসো’তি সঞ্ঞং কৰোসি মঞ্ঞে, পস্সেতং ৱৰণৰুক্খস্স মূলে কণ্টকৰাসিং, যথা মে তে সব্বে মচ্ছা খাদিতা, তম্পি তথেৱ খাদিস্সামী’’তি আহ. কক্কটকো ‘‘এতে মচ্ছা অত্তনো বালতায তযা খাদিতা, অহং পন তে মং খাদিতুং ন দস্সামি, তঞ্ঞেৱ পন ৱিনাসং পাপেস্সামি. ত্ৱঞ্হি বালতায মযা ৱঞ্চিতভাৱং ন জানাসি, মৰন্তা উভোপি মৰিস্সাম, অহং তে সীসং ছিন্দিত্ৱা ভূমিযং খিপিস্সামী’’তি ৱত্ৱা কম্মাৰসণ্ডাসেন ৱিয অড়েহি তস্স গীৱং নিপ্পীড়েসি. সো ৱিৱটেন মুখেন অক্খীহি অস্সুনা পগ্ঘৰন্তেন মৰণভযতজ্জিতো ‘‘সামি, অহং তং ন খাদিস্সামি, জীৱিতং মে দেহী’’তি আহ. ‘‘যদি এৱং ওতৰিত্ৱা মং সৰস্মিং ৱিস্সজ্জেহী’’তি. সো নিৱত্তিত্ৱা সৰমেৱ ওতৰিত্ৱা কক্কটকং সৰপৰিযন্তে পঙ্কপিট্ঠে ঠপেসি, কক্কটকো কত্তৰিকায কুমুদনাড়ং কপ্পেন্তো ৱিয তস্স গীৱং কপ্পেত্ৱা উদকং পাৱিসি.

তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ৱৰণৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা সাধুকাৰং দদমানা ৱনং উন্নাদযমানা মধুৰস্সৰেন ইমং গাথমাহ –

৩৮. ‘‘নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞো, নিকত্যা সুখমেধতি;

আৰাধেতি নিকতিপ্পঞ্ঞো, বকো কক্কটকামিৱা’’তি.

তত্থ নাচ্চন্তং নিকতিপ্পঞ্ঞো, নিকত্যা সুখমেধতীতি নিকতি ৱুচ্চতি ৱঞ্চনা, নিকতিপ্পঞ্ঞো ৱঞ্চনপঞ্ঞো পুগ্গলো তায নিকত্যা নিকতিযা ৱঞ্চনায ন অচ্চন্তং সুখমেধতি, নিচ্চকালে সুখস্মিংযেৱ পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি, একংসেন পন ৱিনাসং পাপুণাতিযেৱাতি অত্থো. আৰাধেতীতি পটিলভতি. নিকতিপ্পঞ্ঞোতি কেৰাটিকভাৱং সিক্খিতপঞ্ঞো পাপপুগ্গলো অত্তনা কতস্স পাপস্স ফলং আৰাধেতি পটিলভতি ৱিন্দতীতি অত্থো. কথং? বকো কক্কটকামিৱ, যথা বকো কক্কটকা গীৱচ্ছেদং পাপুণাতি, এৱং পাপপুগ্গলো অত্তনা কতপাপতো দিট্ঠধম্মে ৱা সম্পৰাযে ৱা ভযং আৰাধেতি পটিলভতীতি ইমমত্থং পকাসেন্তো মহাসত্তো ৱনং উন্নাদেন্তো ধম্মং দেসেসি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ গামৱাসিচীৱৰৱড্ঢকেনেস ৱঞ্চিতো, অতীতেপি ৱঞ্চিতোযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সো বকো জেতৱনৱাসী চীৱৰৱড্ঢকো অহোসি, কক্কটকো গামৱাসী চীৱৰৱড্ঢকো, ৰুক্খদেৱতা পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

বকজাতকৱণ্ণনা অট্ঠমা.

[৩৯] ৯. নন্দজাতকৱণ্ণনা

মঞ্ঞে সোৱণ্ণযো ৰাসীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সদ্ধিৱিহাৰিকং আৰব্ভ কথেসি. সো কিৰ ভিক্খু সুব্বচো অহোসি ৱচনক্খমো, থেৰস্স মহন্তেনুস্সাহেন উপকাৰং কৰোতি. অথেকং সমযং থেৰো সত্থাৰং আপুচ্ছিত্ৱা চাৰিকং চৰন্তো দক্খিণাগিৰিজনপদং অগমাসি. সো ভিক্খু তত্থ গতকালে মানত্থদ্ধো হুত্ৱা থেৰস্স ৱচনং ন কৰোতি ‘‘আৱুসো, ইদং নাম কৰোহী’’তি ৱুত্তে পন থেৰস্স পটিপক্খো হোতি. থেৰো তস্স আসযং ন জানাতি. সো তত্থ চাৰিকং চৰিত্ৱা পুন জেতৱনং আগতো. সো ভিক্খু থেৰস্স জেতৱনৱিহাৰং আগতকালতো পট্ঠায পুন তাদিসোৱ জাতো. থেৰো তথাগতস্স আৰোচেসি ‘‘ভন্তে, ময্হং একো সদ্ধিৱিহাৰিকো একস্মিং ঠানে সতেন কীতদাসো ৱিয হোতি, একস্মিং ঠানে মানত্থদ্ধো হুত্ৱা ‘ইদং নাম কৰোহী’তি ৱুত্তে পটিপক্খো হোতী’’তি. সত্থা ‘‘নাযং, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু ইদানেৱ এৱংসীলো, পুব্বেপেস একং ঠানং গতো সতেন কীতদাসো ৱিয হোতি. একং ঠানং গতো পটিপক্খো পটিসত্তু হোতী’’তি ৱত্ৱা থেৰেন যাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং কুটুম্বিযকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্সেকো সহাযকো কুটুম্বিকো সযং মহল্লকো, ভৰিযা পনস্স তৰুণী. সা তং নিস্সায পুত্তং পটিলভি. সো চিন্তেসি ‘‘অযং ইত্থী তৰুণত্তা মমচ্চযেন কঞ্চিদেৱ পুৰিসং গহেত্ৱা ইমং ধনং ৱিনাসেয্য, পুত্তস্স মে ন দদেয্য, যংনূনাহং ইমং ধনং পথৱিগতং কৰেয্য’’ন্তি ঘৰে নন্দং নাম দাসং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা একস্মিং ঠানে তং ধনং নিদহিত্ৱা তস্স আচিক্খিত্ৱা ‘‘তাত, নন্দ, ইমং ধনং মমচ্চযেন ময্হং পুত্তস্স আচিক্খেয্যাসি, মা চ নং পৰিচ্চজসী’’তি ওৱদিত্ৱা কালমকাসি.

পুত্তোপিস্স অনুক্কমেন ৱযপ্পত্তো জাতো. অথ নং মাতা আহ – ‘‘তাত, তৱ পিতা নন্দং দাসং গহেত্ৱা ধনং নিধেসি, তং আহৰাপেত্ৱা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. সো একদিৱসং নন্দং আহ – ‘‘মাতুল, অত্থি কিঞ্চি ময্হং পিতৰা ধনং নিদহিত’’ন্তি. ‘‘আম, সামী’’তি. ‘‘কুহিং তং নিদহিত’’ন্তি. ‘‘অৰঞ্ঞে, সামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছামা’’তি কুদ্দালপিটকং আদায নিধিট্ঠানং গন্ত্ৱা ‘‘কহং মাতুল, ধন’’ন্তি আহ. নন্দো আৰুয্হ ধনমত্থকে ঠত্ৱা ধনং নিস্সায মানং উপ্পাদেত্ৱা ‘‘অৰে দাসিপুত্ত চেটক, কুতো তে ইমস্মিং ঠানে ধন’’ন্তি কুমাৰং অক্কোসতি. কুমাৰো তস্স ফৰুসৱচনং সুত্ৱা অসুণন্তো ৱিয ‘‘তেন হি গচ্ছামা’’তি তং গহেত্ৱা পটিনিৱত্তিত্ৱা পুন দ্ৱে তযো দিৱসে অতিক্কমিত্ৱা অগমাসি, নন্দো তথেৱ অক্কোসতি. কুমাৰো তেন সদ্ধিং ফৰুসৱচনং অৱত্ৱাৱ নিৱত্তিত্ৱা ‘‘অযং দাসো ইতো পট্ঠায ‘ধনং আচিক্খিস্সামী’তি গচ্ছতি, গন্ত্ৱা পন মং অক্কোসতি, তত্থ কাৰণং ন জানামি, অত্থি খো পন মে পিতু সহাযো কুটুম্বিকো, তং পটিপুচ্ছিত্ৱা জানিস্সামী’’তি বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা সব্বং তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা ‘‘কিং নু খো, তাত, কাৰণ’’ন্তি পুচ্ছি.

বোধিসত্তো ‘‘যস্মিং তে, তাত, ঠানে ঠিতো নন্দো অক্কোসতি, তত্থেৱ তে পিতু সন্তকং ধনং, তস্মা যদা তে নন্দো অক্কোসতি, তদা নং ‘এহি ৰে দাস, কিং অক্কোসসী’তি আকড্ঢিত্ৱা তং ঠানং ভিন্দিত্ৱা কুলসন্তকং ধনং নীহৰিত্ৱা দাসং উক্খিপাপেত্ৱা ধনং আহৰা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩৯. ‘‘মঞ্ঞে সোৱণ্ণযো ৰাসি, সোৱণ্ণমালা চ নন্দকো;

যত্থ দাসো আমজাতো, ঠিতো থুল্লানি গজ্জতী’’তি.

তত্থ মঞ্ঞেতি এৱং অহং জানামি. সোৱণ্ণযোতি সুন্দৰো ৱণ্ণো এতেসন্তি সোৱণ্ণানি. কানি তানি? ৰজতমণিকঞ্চনপৱাড়াদীনি ৰতনানি. ইমস্মিঞ্হি ঠানে সব্বানেতানি ‘‘সুৱণ্ণানী’’তি অধিপ্পেতানি, তেসং ৰাসি সোৱণ্ণযো ৰাসি. সোৱণ্ণমালা চাতি তুয্হং পিতুসন্তকা সুৱণ্ণমালা চ এত্থেৱাতি মঞ্ঞামি. নন্দকো যত্থ দাসোতি যস্মিং ঠানে ঠিতো নন্দকো দাসো. আমজাতোতি ‘‘আম, অহং ৱো দাসী’’তি এৱং দাসব্যং উপগতায আমদাসিসঙ্খাতায দাসিযা পুত্তো. ঠিতো থুল্লানি গজ্জতীতি ‘‘সো যস্মিং ঠানে ঠিতো থুল্লানি ফৰুসৱচনানি ৱদতি, তত্থেৱ তে কুলসন্তকং ধনং, এৱং অহং তং মঞ্ঞামী’’তি বোধিসত্তো কুমাৰস্স ধনগ্গহণূপাযং আচিক্খি.

কুমাৰো বোধিসত্তং ৱন্দিত্ৱা ঘৰং গন্ত্ৱা নন্দং আদায নিধিট্ঠানং গন্ত্ৱা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৱা তং ধনং আহৰিত্ৱা কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৱা বোধিসত্তস্স ওৱাদে ঠিতো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘পুব্বেপেস এৱংসীলোযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা নন্দো সাৰিপুত্তস্স সদ্ধিৱিহাৰিকো অহোসি, পণ্ডিতকুটুম্বিকো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

নন্দজাতকৱণ্ণনা নৱমা.

[৪০] ১০. খদিৰঙ্গাৰজাতকৱণ্ণনা

কামং পতামি নিৰযন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অনাথপিণ্ডিকং আৰব্ভ কথেসি. অনাথপিণ্ডিকো হি ৱিহাৰমেৱ আৰব্ভ চতুপঞ্ঞাসকোটিধনং বুদ্ধসাসনে পৰিচ্চজিত্ৱা ৱিকিৰিত্ৱা ঠপেত্ৱা তীণি ৰতনানি অঞ্ঞত্থ ৰতনসঞ্ঞমেৱ অনুপ্পাদেত্ৱা সত্থৰি জেতৱনে ৱিহৰন্তে দেৱসিকং তীণি মহাউপট্ঠানানি গচ্ছতি. পাতোৱ একৱাৰং গচ্ছতি, কতপাতৰাসো একৱাৰং, সাযন্হে একৱাৰং. অঞ্ঞানিপি অন্তৰন্তৰুপট্ঠানানি হোন্তিযেৱ. গচ্ছন্তো চ ‘‘কিং নু খো আদায আগতোতি সামণেৰা ৱা দহৰা ৱা হত্থম্পি মে ওলোকেয্যু’’ন্তি তুচ্ছহত্থো নাম ন গতপুব্বো. পাতোৱ গচ্ছন্তো যাগুং গাহাপেত্ৱা গচ্ছতি, কতপাতৰাসো সপ্পিনৱনীতমধুফাণিতাদীনিপি, সাযন্হসমযে গন্ধমালাৱত্থাদিহত্থোতি. এৱং দিৱসে দিৱসে পৰিচ্চজন্তস্স পনস্স পৰিচ্চাগে পমাণং নত্থি.

বহূ ৱোহাৰূপজীৱিনোপিস্স হত্থতো পণ্ণে আৰোপেত্ৱা অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খ্যং ধনং ইণং গণ্হিংসু, তে মহাসেট্ঠি ন আহৰাপেতি. অঞ্ঞা পনস্স কুলসন্তকা অট্ঠাৰস কোটিযো নদীতীৰে নিদহিত্ৱা ঠপিতা অচিৰৱতোদকেন নদীকূলে ভিন্নে মহাসমুদ্দং পৱিট্ঠা, তা যথাপিহিতলঞ্ছি তাৱ লোহচাটিযো অণ্ডৱকুচ্ছিযং পৱট্টন্তা ৱিচৰন্তি. গেহে পনস্স পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং নিচ্চভত্তং নিবদ্ধমেৱ হোতি. সেট্ঠিনো হি গেহং ভিক্খুসঙ্ঘস্স চতুমহাপথে খতপোক্খৰণিসদিসং, সব্বভিক্খূনং মাতাপিতুট্ঠানে ঠিতং. তেনস্স ঘৰং সম্মাসম্বুদ্ধোপি গচ্ছতি, অসীতিমহাথেৰাপি গচ্ছন্তিযেৱ. সেসভিক্খূনং পন গচ্ছন্তানঞ্চ আগচ্ছন্তানঞ্চ পমাণং নত্থি. তং পন ঘৰং সত্তভূমকং সত্তদ্ৱাৰকোট্ঠকপটিমণ্ডিতং, তস্স চতুত্থে দ্ৱাৰকোট্ঠকে একা মিচ্ছাদিট্ঠিকা দেৱতা ৱসতি, সা সম্মাসম্বুদ্ধে গেহং পৱিসন্তে অত্তনো ৱিমানে ঠাতুং ন সক্কোতি, দাৰকে গহেত্ৱা ওতৰিত্ৱা ভূমিযং তিট্ঠতি. অসীতিমহাথেৰেসুপি অৱসেসত্থেৰেসুপি পৱিসন্তেসু চ নিক্খমন্তেসু চ তথেৱ কৰোতি. সা চিন্তেসি ‘‘সমণে গোতমে চ সাৱকেসু চস্স ইমং গেহং পৱিসন্তেসু ময্হং সুখং নাম নত্থি, নিচ্চকালং ওতৰিত্ৱা ওতৰিত্ৱা ভূমিযং ঠাতুং ন সক্খিস্সামি. যথা ইমে এতং ঘৰং ন পৱিসন্তি, তথা মযা কাতুং ৱট্টতী’’তি. অথেকদিৱসং সযনূপগতস্সেৱ মহাকম্মন্তিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ওভাসং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. ‘‘কো এত্থা’’তি চ ৱুত্তে ‘‘অহং চতুত্থদ্ৱাৰকোট্ঠকে নিব্বত্তদেৱতা’’তি আহ. ‘‘কস্মা আগতাসী’’তি? ‘‘কিং তুম্হে সেট্ঠিস্স কিৰিযং ন পস্সথ, অত্তনো পচ্ছিমকালং অনোলোকেত্ৱা ধনং নীহৰিত্ৱা সমণং গোতমংযেৱ পূজেতি, নেৱ ৱণিজ্জং পযোজেতি, ন কম্মন্তে পট্ঠপেতি, তুম্হে সেট্ঠিং তথা ওৱদথ, যথা অত্তনো কম্মন্তং কৰোতি. যথা চ সমণো গোতমো সসাৱকো ইমং ঘৰং ন পৱিসতি, তথা কৰোথা’’তি. অথ নং সো আহ ‘‘বালদেৱতে, সেট্ঠি ধনং ৱিস্সজ্জেন্তো নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে ৱিস্সজ্জেতি, সো সচে মং চূড়াযং গহেত্ৱা ৱিক্কিণিস্সতি, নেৱাহং কিঞ্চি কথেস্সামি, গচ্ছ ত্ৱং’’ন্তি. সা পুনেকদিৱসং সেট্ঠিনো জেট্ঠপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তথেৱ ওৱদি, সোপি তং পুৰিমনযেনেৱ তজ্জেসি. সেট্ঠিনা পন সদ্ধিং কথেতুংযেৱ ন সক্কোতি.

সেট্ঠিনোপি নিৰন্তৰং দানং দেন্তস্স ৱোহাৰে অকৰোন্তস্স আযে মন্দীভূতে ধনং পৰিক্খযং অগমাসি. অথস্স অনুক্কমেন দালিদ্দিযপ্পত্তস্স পৰিভোগসাটকসযনভোজনানিপি পুৰাণসদিসানি ন ভৱিংসু. এৱংভূতোপি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দেতি, পণীতং পন কত্ৱা দাতুং ন সক্কোতি. অথ নং একদিৱসং ৱন্দিত্ৱা নিসিন্নং সত্থা ‘‘দীযতি পন তে, গহপতি, কুলে দান’’ন্তি পুচ্ছি. সো ‘‘দীযতি, ভন্তে, তঞ্চ খো কণাজকং বিলঙ্গদুতিয’’ন্তি আহ. অথ নং সত্থা ‘‘গহপতি, ‘লূখং দানং দেমী’তি মা চিত্তং সঙ্কোচযিত্থ. চিত্তস্মিঞ্হি পণীতে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং দিন্নদানং লূখং নাম ন হোতি. কস্মা? ৱিপাকমহন্তত্তা’’তি আহ. চিত্তঞ্হি পণীতং কাতুং সক্কোন্তস্স দানং লূখং নাম নত্থীতি চেতং এৱং ৱেদিতব্বং –

‘‘নত্থি চিত্তে পসন্নম্হি, অপ্পকা নাম দক্খিণা;

তথাগতে ৱা সম্বুদ্ধে, অথ ৱা তস্স সাৱকে. (ৱি. ৱ. ৮০৪);

‘‘ন কিৰত্থি অনোমদস্সিসু, পাৰিচৰিযা বুদ্ধেসু অপ্পকা;

সুক্খায অলোণিকায চ, পস্স ফলং কুম্মাসপিণ্ডিযা’’তি.

অপৰম্পি নং আহ ‘‘গহপতি, ত্ৱং তাৱ লূখং দানং দদমানো অট্ঠন্নং অৰিযপুগ্গলানং দেসি, অহং ৱেলামকালে সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৱা সত্ত ৰতনানি দদমানো পঞ্চ মহানদিযো একোঘপুণ্ণং কত্ৱা ৱিয চ মহাদানং পৱত্তযমানো তিসৰণগতং ৱা পঞ্চসীলৰক্খনকং ৱা কঞ্চি নালত্থং, দক্খিণেয্যপুগ্গলা নাম এৱং দুল্লভা. তস্মা ‘লূখং মে দান’ন্তি মা চিত্তং সঙ্কোচযিত্থা’’তি এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ৱেলামসুত্তং (অ. নি. ৯.২০) কথেসি.

অথ খো সা দেৱতা ইস্সৰকালে সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেতুম্পি অসক্কোন্তী ‘‘ইদানাযং দুগ্গতত্তা মম ৱচনং গণ্হিস্সতী’’তি মঞ্ঞমানা অড্ঢৰত্তসমযে সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা ওভাসং ফৰিত্ৱা আকাসে অট্ঠাসি. সেট্ঠি তং দিস্ৱা ‘‘কো এসো’’তি আহ. ‘‘অহং মহাসেট্ঠি চতুত্থদ্ৱাৰকোট্ঠকে অধিৱত্থা, দেৱতা’’তি. ‘‘কিমত্থমাগতাসী’’তি? ‘‘তুয্হং ওৱাদং কথেতুকামা হুত্ৱা আগচ্ছামী’’তি. ‘‘তেন হি কথেহী’’তি. মহাসেট্ঠি ত্ৱং পচ্ছিমকালং ন চিন্তেসি, পুত্তধীতৰো ন ওলোকেসি, সমণস্স তে গোতমস্স সাসনে বহুং ধনং ৱিপ্পকিণ্ণং, সো ত্ৱং অতিৱেলং ধনৱিস্সজ্জনেন ৱা ৱণিজ্জাদিকম্মানং অকৰণেন ৱা সমণং গোতমং নিস্সায দুগ্গতো জাতো, এৱংভূতোপি সমণং গোতমং ন মুঞ্চসি, অজ্জপি তে সমণা ঘৰং পৱিসন্তিযেৱ. যং তাৱ তেহি নীতং, তং ন সক্কা পচ্চাহৰাপেতুং, গহিতং গহিতমেৱ হোতু, ইতো পট্ঠায পন সযঞ্চ সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং মা গমিত্থ, সাৱকানঞ্চস্স ইমং ঘৰং পৱিসিতুং মা অদাসি, সমণং গোতমং নিৱত্তিত্ৱাপি অনোলোকেন্তো অত্তনো ৱোহাৰে চ ৱণিজ্জঞ্চ কত্ৱা কুটুম্বং সণ্ঠপেহী’’তি. অথ নং সো এৱমাহ ‘‘অযং তযা ময্হং দাতব্বওৱাদো’’তি. ‘‘আম, অয্যা’’তি. তাদিসানং দেৱতানং সতেনপি সহস্সেনপি সতসহস্সেনপি অকম্পনীযো অহং দসবলেন কতো. মম হি সদ্ধা সিনেৰু ৱিয অচলা সুপ্পতিট্ঠিতা, মযা নিয্যানিকে ৰতনসাসনে ধনং ৱিস্সজ্জিতং, অযুত্তং তে কথিতং, বুদ্ধসাসনে পহাৰো দিন্নো, এৱৰূপায অনাচাৰায দুস্সীলায কাড়কণ্ণিযা সদ্ধিং তযা মম একগেহে ৱসনকিচ্চং নত্থি, সীঘং মম গেহা নিক্খমিত্ৱা অঞ্ঞত্থ গচ্ছাতি.

সা সোতাপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স ৱচনং সুত্ৱা ঠাতুং অসক্কোন্তী অত্তনো ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা দাৰকে হত্থেন গহেত্ৱা নিক্খমি. নিক্খমিত্ৱা চ পন অঞ্ঞত্থ ৱসনট্ঠানং অলভমানা ‘‘সেট্ঠিং খমাপেত্ৱা তত্থেৱ ৱসিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নগৰপৰিগ্গাহকদেৱপুত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. ‘‘কেনট্ঠেন আগতাসী’’তি চ ৱুত্তে ‘‘অহং সামি, অত্তনো বালতায অনুপধাৰেত্ৱা অনাথপিণ্ডিকেন সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেসিং, সো মং কুজ্ঝিত্ৱা ৱসনট্ঠানা নিক্কড্ঢি, মং সেট্ঠিস্স সন্তিকং নেত্ৱা খমাপেত্ৱা ৱসনট্ঠানং মে দেথা’’তি. ‘‘কিং পন তযা সেট্ঠি ৱুত্তো’’তি ‘‘ইতো পট্ঠায বুদ্ধুপট্ঠানং সঙ্ঘুপট্ঠানং মা কৰি, সমণস্স গোতমস্স ঘৰপ্পৱেসনং মা অদাসী’’তি ‘‘এৱং মে ৱুত্তো, সামী’’তি. অযুত্তং তযা ৱুত্তং, সাসনে পহাৰো দিন্নো, ‘‘অহং তং আদায সেট্ঠিনো সন্তিকং গন্তুং ন উস্সহামী’’তি. সা তস্স সন্তিকা সঙ্গহং অলভিত্ৱা চতুন্নং মহাৰাজানং সন্তিকং অগমাসি.

তেহিপি তথেৱ পটিক্খিত্তা সক্কং দেৱৰাজং উপসঙ্কমিত্ৱা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘অহং, দেৱ, ৱসনট্ঠানং অলভমানা দাৰকে হত্থেন গহেত্ৱা অনাথা ৱিচৰামি, তুম্হাকং সিৰিযা ময্হং ৱসনট্ঠানং দাপেথা’’তি সুট্ঠুতৰং যাচি. সোপি নং আহ ‘‘তযা অযুত্তং কতং, জিনসাসনে পহাৰো দিন্নো, অহম্পি তং নিস্সায সেট্ঠিনা সদ্ধিং কথেতুং ন সক্কোমি, একং পন তে সেট্ঠিস্স খমনূপাযং কথেস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, দেৱ, কথেহী’’তি. মহাসেট্ঠিস্স হত্থতো মনুস্সেহি পণ্ণে আৰোপেত্ৱা অট্ঠাৰসকোটিসঙ্খ্যং ধনং গহিতং অত্থি, ত্ৱং তস্স আযুত্তকৱেসং গহেত্ৱা কঞ্চি অজানাপেত্ৱা তানি পণ্ণানি আদায কতিপযেহি যক্খতৰুণেহি পৰিৱাৰিতা একেন হত্থেন পণ্ণং, একেন লেখনিং গহেত্ৱা তেসং গেহং গন্ত্ৱা গেহমজ্ঝে ঠিতা অত্তনো যক্খানুভাৱেন তে উত্তাসেত্ৱা ‘‘ইদং তুম্হাকং ইণপণ্ণং, অম্হাকং সেট্ঠি অত্তনো ইস্সৰকালে তুম্হে ন কিঞ্চি আহ, ইদানি দুগ্গতো জাতো, তুম্হেহি গহিতকহাপণানি দেথা’’তি অত্তনো যক্খানুভাৱং দস্সেত্ৱা সব্বাপি তা অট্ঠাৰস হিৰঞ্ঞকোটিযো সাধেত্ৱা সেট্ঠিস্স তুচ্ছকোট্ঠকে পূৰেত্ৱা অঞ্ঞং অচিৰৱতিনদীতীৰে নিদহিতং ধনং নদীকূলে ভিন্নে সমুদ্দং পৱিট্ঠং অত্থি, তম্পি অত্তনো আনুভাৱেন আহৰিত্ৱা তুচ্ছকোট্ঠকে পূৰেত্ৱা, অঞ্ঞম্পি অসুকট্ঠানে নাম অস্সামিকং অট্ঠাৰসকোটিমত্তমেৱ ধনং অত্থি, তম্পি আহৰিত্ৱা তুচ্ছকোট্ঠকে পূৰেহি, ইমাহি চতুপঞ্ঞাসকোটীহি ইমং তুচ্ছকোট্ঠকপূৰকং দণ্ডকম্মং কত্ৱা মহাসেট্ঠিং খমাপেহীতি.

সা ‘‘সাধু, দেৱা’’তি তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ৱুত্তনযেনেৱ সব্বং ধনং আহৰিত্ৱা কোট্ঠকে পূৰেত্ৱা অড্ঢৰত্তসমযে সেট্ঠিস্স সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা ওভাসং ফৰিত্ৱা আকাসে অট্ঠাসি. ‘‘কো এসো’’তি ৱুত্তে ‘‘অহং তে মহাসেট্ঠি চতুত্থদ্ৱাৰকোট্ঠকে অধিৱত্থা অন্ধবালদেৱতা, মযা মহামোহমূড়্হায বুদ্ধগুণে অজানিত্ৱা পুৰিমেসু দিৱসেসু তুম্হেহি সদ্ধিং কিঞ্চি কথিতং অত্থি, তং মে দোসং খমথ. সক্কস্স হি মে দেৱৰাজস্স ৱচনেন তুম্হাকং ইণং সোধেত্ৱা অট্ঠাৰস কোটিযো, সমুদ্দং গতা অট্ঠাৰস কোটিযো, তস্মিং তস্মিং ঠানে অস্সামিকধনস্স অট্ঠাৰস কোটিযোতি চতুপণ্ণাস কোটিযো আহৰিত্ৱা তুচ্ছকোট্ঠকপূৰণেন দণ্ডকম্মং কতং, জেতৱনৱিহাৰং আৰব্ভ পৰিক্খযং গতধনং সব্বং সম্পিণ্ডিতং, ৱসনট্ঠানং অলভমানা কিলমামি, মযা অঞ্ঞাণতায কথিতং মনসি অকত্ৱা খমথ মহাসেট্ঠী’’তি আহ.

অনাথপিণ্ডিকো তস্সা ৱচনং সুত্ৱা চিন্তেসি ‘‘অযং দেৱতা ‘দণ্ডকম্মঞ্চ মে কত’ন্তি ৱদতি, অত্তনো চ দোসং পটিজানাতি, সত্থা ইমং ৱিনেত্ৱা অত্তনো গুণে জানাপেস্সতি, সম্মাসম্বুদ্ধস্স নং দস্সেস্সামী’’তি. অথ নং আহ ‘‘অম্ম, দেৱতে, সচেসি মং খমাপেতুকামা, সত্থু সন্তিকে মং খমাপেহী’’তি. সাধু এৱং কৰিস্সামি, ‘‘সত্থু পন মং সন্তিকং গহেত্ৱা গচ্ছাহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা ৱিভাতায ৰত্তিযা পাতোৱ তং গহেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা তায কতকম্মং সব্বং তথাগতস্স আৰোচেসি. সত্থা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইধ, গহপতি, পাপপুগ্গলোপি যাৱ পাপং ন পচ্চতি, তাৱ ভদ্ৰানি পস্সতি. যদা পনস্স পাপং পচ্চতি, তদা পাপমেৱ পস্সতি. ভদ্ৰপুগ্গলোপি যাৱ ভদ্ৰং ন পচ্চতি, তাৱ পাপানি পস্সতি. যদা পনস্স ভদ্ৰং পচ্চতি, তদা ভদ্ৰমেৱ পস্সতী’’তি ৱত্ৱা ইমা ধম্মপদে দ্ৱে গাথা অভাসি –

‘‘পাপোপি পস্সতী ভদ্ৰং, যাৱ পাপং ন পচ্চতি;

যদা চ পচ্চতী পাপং, অথ পাপো পাপানি পস্সতি.

‘‘ভদ্ৰোপি পস্সতী পাপং, যাৱ ভদ্ৰং ন পচ্চতি;

যদা চ পচ্চতী ভদ্ৰং, অথ ভদ্ৰো ভদ্ৰানি পস্সতী’’তি. (ধ. প. ১১৯-১২০);

ইমাসঞ্চ পন গাথানং পৰিযোসানে সা দেৱতা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সা চক্কঙ্কিতেসু সত্থু পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘‘মযা, ভন্তে, ৰাগৰত্তায দোসপদুট্ঠায মোহমূড়্হায অৱিজ্জন্ধায তুম্হাকং গুণে অজানন্তিযা পাপকং ৱচনং ৱুত্তং, তং মে খমথা’’তি সত্থাৰং খমাপেত্ৱা মহাসেট্ঠিম্পি খমাপেসি.

তস্মিং সমযে অনাথপিণ্ডিকো সত্থু পুৰতো অত্তনো গুণং কথেসি ‘‘ভন্তে, অযং দেৱতা ‘বুদ্ধুপট্ঠানাদীনি মা কৰোহী’তি ৱাৰযমানাপি মং ৱাৰেতুং নাসক্খি, ‘দানং ন দাতব্ব’ন্তি ইমায ৱাৰিযমানোপহং দানং অদাসিমেৱ, নূন এস, ভন্তে, ময্হং গুণো’’তি. সত্থা ‘‘ত্ৱং খোসি গহপতি সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো অচলসদ্ধো ৱিসুদ্ধদস্সনো, তুয্হং ইমায অপ্পেসক্খদেৱতায ৱাৰেন্তিযা অৱাৰিতভাৱো ন অচ্ছৰিযো. যং পন পুব্বে পণ্ডিতা অনুপ্পন্নে বুদ্ধে অপৰিপক্কঞাণে ঠিতা কামাৱচৰিস্সৰেন মাৰেন আকাসে ঠত্ৱা ‘সচে দানং দস্সসি, ইমস্মিং নিৰযে পচ্চিস্সসী’তি অসীতিহত্থগম্ভীৰং অঙ্গাৰকাসুং দস্সেত্ৱা ‘মা দানং অদাসী’তি ৱাৰিতাপি পদুমকণ্ণিকামজ্ঝে ঠত্ৱা দানং অদংসু, ইদং অচ্ছৰিয’’ন্তি ৱত্ৱা অনাথপিণ্ডিকেন যাচিতো অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো বাৰাণসিসেট্ঠিস্স কুলে নিব্বত্তিত্ৱা নানপ্পকাৰেহি সুখূপকৰণেহি দেৱকুমাৰো ৱিয সংৱড্ঢিযমানো অনুক্কমেন ৱিঞ্ঞুতং পত্ৱা সোড়সৱস্সকালেযেৱ সব্বসিপ্পেসু নিপ্ফত্তিং পত্তো. সো পিতু অচ্চযেন সেট্ঠিট্ঠানে ঠত্ৱা চতূসু নগৰদ্ৱাৰেসু চতস্সো দানসালাযো, মজ্ঝে নগৰস্স একং, অত্তনো নিৱেসনদ্ৱাৰে একন্তি ছ দানসালাযো কাৰেত্ৱা মহাদানং দেতি, সীলং ৰক্খতি, উপোসথকম্মং কৰোতি.

অথেকদিৱসং পাতৰাসৱেলায বোধিসত্তস্স নানগ্গৰসে মনুঞ্ঞভোজনে উপনীযমানে একো পচ্চেকবুদ্ধো সত্তাহচ্চযেন নিৰোধা ৱুট্ঠায ভিক্খাচাৰৱেলং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘অজ্জ মযা বাৰাণসিসেট্ঠিস্স গেহদ্ৱাৰং গন্তুং ৱট্টতী’’তি নাগলতাদন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহে মুখধোৱনং কত্ৱা মনোসিলাতলে ঠিতো নিৱাসেত্ৱা ৱিজ্জুলতাসদিসং কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা ইদ্ধিমযমত্তিকাপত্তং আদায আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স ভত্তে উপনীতমত্তে গেহদ্ৱাৰে অট্ঠাসি. বোধিসত্তো তং দিস্ৱাৱ আসনা ৱুট্ঠায নিপচ্চকাৰং দস্সেত্ৱা পৰিকম্মকাৰকং ওলোকেসি. ‘‘কিং কৰোমি, সামী’’তি চ ৱুত্তে ‘‘অয্যস্স পত্তং আহৰথা’’তি আহ. তঙ্খণঞ্ঞেৱ মাৰো পাপিমা ৱিকম্পমানো উট্ঠায ‘‘অযং পচ্চেকবুদ্ধো ইতো সত্তমে দিৱসে আহাৰং লভি, অজ্জ অলভমানো ৱিনস্সিস্সতি, ইমঞ্চ ৱিনাসেস্সামি, সেট্ঠিনো চ দানন্তৰাযং কৰিস্সামী’’তি তঙ্খণঞ্ঞেৱ আগন্ত্ৱা অন্তৰৱত্থুম্হি অসীতিহত্থমত্তং অঙ্গাৰকাসুং নিম্মিনি. সা খদিৰঙ্গাৰপুণ্ণা সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতা অৱীচিমহানিৰযো ৱিয খাযিত্থ. তং পন মাপেত্ৱা সযং আকাসে অট্ঠাসি. পত্তাহৰণত্থায গচ্ছমানো পুৰিসো তং দিস্ৱা মহাভযপ্পত্তো নিৱত্তি. বোধিসত্তো ‘‘কিং, তাত, নিৱত্তোসী’’তি পুচ্ছি. অযং সামি অন্তৰৱত্থুম্হি মহতী অঙ্গাৰকাসু সম্পজ্জলিতা সজোতিভূতাতি. অথঞ্ঞো অথঞ্ঞোতি এৱং আগতাগতা সব্বেপি ভযপ্পত্তা ৱেগেন পলাযিংসু.

বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অজ্জ ময্হং দানন্তৰাযং কাতুকামো ৱসৱত্তী মাৰো উয্যুত্তো ভৱিস্সতি, ন খো পন জানাতি মাৰসতেন মাৰসহস্সেনপি ময্হং অকম্পিযভাৱং, অজ্জ দানি ময্হং ৱা মাৰস্স ৱা বলমহন্ততং, আনুভাৱমহন্ততং জানিস্সামী’’তি তং যথাসজ্জিতমেৱ ভত্তপাতিং সযং আদায গেহা নিক্খম্ম অঙ্গাৰকাসুতটে ঠত্ৱা আকাসং উল্লোকেত্ৱা মাৰং দিস্ৱা ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি আহ. ‘‘অহং, মাৰো’’তি. ‘‘অযং অঙ্গাৰকাসু তযা নিম্মিতা’’তি? ‘‘আম, মযা’’তি. ‘‘কিমত্থাযা’’তি. ‘‘তৱ দানস্স অন্তৰাযকৰণত্থায চ পচ্চেকবুদ্ধস্স চ জীৱিতনাসনত্থাযা’’তি. বোধিসত্তো ‘‘নেৱ তে অহং অত্তনো দানস্স অন্তৰাযং, ন পচ্চেকবুদ্ধস্স জীৱিতন্তৰাযং কাতুং দস্সামি, অজ্জ দানি ময্হং ৱা তুয্হং ৱা বলমহন্ততং, আনুভাৱমহন্ততং জানিস্সামী’’তি অঙ্গাৰকাসুতটে ঠত্ৱা ‘‘ভন্তে, পচ্চেকবুদ্ধ অহং ইমিস্সা অঙ্গাৰকাসুযা অধোসীসো পতমানোপি ন নিৱত্তিস্সামি, কেৱলং তুম্হে মযা দিন্নং ভোজনং পটিগ্গণ্হথা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৪০. ‘‘কামং পতামি নিৰযং, উদ্ধংপাদো অৱংসিৰো;

নানৰিযং কৰিস্সামি, হন্দ পিণ্ডং পটিগ্গহা’’তি.

তত্থাযং পিণ্ডত্থো – ভন্তে, পচ্চেকৱৰবুদ্ধ সচেপহং তুম্হাকং পিণ্ডপাতং দেন্তো একংসেনেৱ ইমং নিৰযং উদ্ধংপাদো অৱংসিৰো হুত্ৱা পতামি, তথাপি যদিদং অদানঞ্চ অসীলঞ্চ অৰিযেহি অকত্তব্বত্তা অনৰিযেহি চ কত্তব্বত্তা ‘‘অনৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি, ‘‘ন তং অনৰিযং কৰিস্সামি, হন্দ ইমং মযা দীযমানং পিণ্ডং পটিগ্গহ পটিগ্গণ্হাহী’’তি. এত্থ চ হন্দাতি ৱোস্সগ্গত্থে নিপাতো.

এৱং ৱত্ৱা বোধিসত্তো দড়্হসমাদানেন ভত্তপাতিং গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুমত্থকেন পক্খন্তো, তাৱদেৱ অসীতিহত্থগম্ভীৰায অঙ্গাৰকাসুযা তলতো উপৰূপৰিজাতং সতপত্তপুপ্ফিতং একং মহাপদুমং উগ্গন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স পাদে সম্পটিচ্ছি. ততো মহাতুম্বমত্তা ৰেণু উগ্গন্ত্ৱা মহাসত্তস্স মুদ্ধনি ঠত্ৱা সকলসৰীৰং সুৱণ্ণচুণ্ণসমোকিণ্ণমিৱ অকাসি. সো পদুমকণ্ণিকায ঠত্ৱা নানগ্গৰসভোজনং পচ্চেকবুদ্ধস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সো তং পটিগ্গহেত্ৱা অনুমোদনং কত্ৱা পত্তং আকাসে খিপিত্ৱা পস্সন্তস্সেৱ মহাজনস্স সযম্পি ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা নানপ্পকাৰং ৱলাহকপন্তিং মদ্দমানো ৱিয হিমৱন্তমেৱ গতো. মাৰোপি পৰাজিতো দোমনস্সং পত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ গতো. বোধিসত্তো পন পদুমকণ্ণিকায ঠিতকোৱ মহাজনস্স দানসীলসংৱণ্ণনেন ধম্মং দেসেত্ৱা মহাজনেন পৰিৱুতো অত্তনো নিৱেসনমেৱ পৱিসিত্ৱা যাৱজীৱং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘নযিদং, গহপতি, অচ্ছৰিযং, যং ত্ৱং এৱং দস্সনসম্পন্নো এতৰহি দেৱতায ন কম্পিতো, পুব্বে পণ্ডিতেহি কতমেৱ অচ্ছৰিয’’ন্তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা পচ্চেকবুদ্ধো তত্থেৱ পৰিনিব্বাযি, মাৰং পৰাজেত্ৱা পদুমকণ্ণিকায ঠত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধস্স পিণ্ডপাতদাযকো বাৰাণসিসেট্ঠি পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

খদিৰঙ্গাৰজাতকৱণ্ণনা দসমা.