৩. কুৰুঙ্গৱগ্গো

[২১] ১. কুৰুঙ্গমিগজাতকৱণ্ণনা

ঞাতমেতং কুৰুঙ্গস্সাতি ইদং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো দেৱদত্তং আৰব্ভ কথেসি. একস্মিঞ্হি সমযে ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা ভিক্খূ ‘‘আৱুসো দেৱদত্তো তথাগতস্স ঘাতনত্থায ধনুগ্গহে পযোজেসি, সিলং পৱিজ্ঝি, ধনপালং ৱিস্সজ্জেসি, সব্বথাপি দসবলস্স ৱধায পৰিসক্কতী’’তি দেৱদত্তস্স অৱণ্ণং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ভন্তে, দেৱদত্তো তুম্হাকং ৱধায পৰিসক্কতীতি তস্স অগুণকথায সন্নিসিন্নাম্হাতি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, দেৱদত্তো ইদানেৱ মম ৱধায পৰিসক্কতি, পুব্বেপি মম ৱধায পৰিসক্কিযেৱ, ন চ পন মং ৱধিতুং অসক্খী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো কুৰুঙ্গমিগো হুত্ৱা একস্মিং অৰঞ্ঞাযতনে ফলানি খাদন্তো ৱসতি. সো একস্মিং কালে ফলসম্পন্নে সেপণ্ণিৰুক্খে সেপণ্ণিফলানি খাদতি. অথেকো গামৱাসী অট্টকলুদ্দকো ফলৰুক্খমূলেসু মিগানং পদানি উপধাৰেত্ৱা উপৰিৰুক্খে অট্টকং বন্ধিত্ৱা তত্থ নিসীদিত্ৱা ফলানি খাদিতুং আগতাগতে মিগে সত্তিযা ৱিজ্ঝিত্ৱা তেসং মংসং ৱিক্কিণন্তো জীৱিকং কপ্পেতি. সো একদিৱসং তস্মিং ৰুক্খমূলে বোধিসত্তস্স পদৱড়ঞ্জং দিস্ৱা তস্মিং সেপণ্ণিৰুক্খে অট্টকং বন্ধিত্ৱা পাতোৱ ভুঞ্জিত্ৱা সত্তিং আদায ৱনং পৱিসিত্ৱা তং ৰুক্খং আৰুহিত্ৱা অট্টকে নিসীদি. বোধিসত্তোপি পাতোৱ ৱসনট্ঠানা নিক্খমিত্ৱা ‘‘সেপণ্ণিফলানি খাদিস্সামী’’তি আগম্ম তং ৰুক্খমূলং সহসাৱ অপৱিসিত্ৱা ‘‘কদাচি অট্টকলুদ্দকা ৰুক্খেসু অট্টকং বন্ধন্তি, অত্থি নু খো এৱৰূপো উপদ্দৱো’’তি পৰিগ্গণ্হন্তো বাহিৰতোৱ অট্ঠাসি.

লুদ্দকোপি বোধিসত্তস্স অনাগমনভাৱং ঞত্ৱা অট্টকে নিসিন্নোৱ সেপণ্ণিফলানি খিপিত্ৱা খিপিত্ৱা তস্স পুৰতো পাতেসি. বোধিসত্তো ‘‘ইমানি ফলানি আগন্ত্ৱা ময্হং পুৰতো পতন্তি, অত্থি নু খো উপৰি লুদ্দকো’’তি পুনপ্পুনং উল্লোকেন্তো লুদ্দকং দিস্ৱা অপস্সন্তো ৱিয হুত্ৱা ‘‘অম্ভো, ৰুক্খ-পুব্বে ত্ৱং ওলম্বকং চাৰেন্তো ৱিয উজুকমেৱ ফলানি পাতেসি, অজ্জ পন তে ৰুক্খধম্মো পৰিচ্চত্তো, এৱং তযা ৰুক্খধম্মে পৰিচ্চত্তে অহম্পি অঞ্ঞং ৰুক্খমূলং উপসঙ্কমিত্ৱা ময্হং আহাৰং পৰিযেসিস্সামী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২১. ‘‘ঞাতমেতং কুৰুঙ্গস্স, যং ত্ৱং সেপণ্ণি সেয্যসি;

অঞ্ঞং সেপণ্ণি গচ্ছামি, ন মে তে ৰুচ্চতে ফল’’ন্তি.

তত্থ ঞাতন্তি পাকটং জাতং. এতন্তি ইদং. কুৰুঙ্গস্সাতি কুৰুঙ্গমিগস্স. যং ত্ৱং সেপণ্ণি সেয্যসীতি যং ত্ৱং অম্ভো সেপণ্ণিৰুক্খ পুৰতো ফলানি পাতযমানো সেয্যসি ৱিসেয্যসি ৱিসিণ্ণফলো হোসি, তং সব্বং কুৰুঙ্গমিগস্স পাকটং জাতং. ন মে তে ৰুচ্চতে ফলন্তি এৱং ফলং দদমানায ন মে তৱ ফলং ৰুচ্চতি, তিট্ঠ ত্ৱং, অহং অঞ্ঞত্থ গচ্ছিস্সামীতি অগমাসি.

অথস্স লুদ্দকো অট্টকে নিসিন্নোৱ সত্তিং খিপিত্ৱা ‘‘গচ্ছ, ৱিৰদ্ধো দানিম্হি ত’’ন্তি আহ. বোধিসত্তো নিৱত্তিত্ৱা ঠিতো আহ ‘‘অম্ভো পুৰিস, ইদানীসি কিঞ্চাপি মং ৱিৰদ্ধো, অট্ঠ পন মহানিৰযে সোড়সউস্সদনিৰযে পঞ্চৱিধবন্ধনাদীনি চ কম্মকাৰণানি অৱিৰদ্ধোযেৱাসী’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা পলাযিত্ৱা যথাৰুচিং গতো, লুদ্দোপি ওতৰিত্ৱা যথাৰুচিং গতো.

সত্থাপি ‘‘ন, ভিক্খৱে, দেৱদত্তো ইদানেৱ মম ৱধায পৰিসক্কতি, পুব্বেপি পৰিসক্কিযেৱ, ন চ পন মং ৱধিতুং অসক্খী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা অট্টকলুদ্দকো দেৱদত্তো অহোসি, কুৰুঙ্গমিগো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

কুৰুঙ্গমিগজাতকৱণ্ণনা পঠমা.

[২২] ২. কুক্কুৰজাতকৱণ্ণনা

যে কুক্কুৰাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ঞাতত্থচৰিযং আৰব্ভ কথেসি. সা দ্ৱাদসকনিপাতে ভদ্দসালজাতকে আৱিভৱিস্সতি. ইদং পন ৱত্থুং পতিট্ঠপেত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তথাৰূপং কম্মং পটিচ্চ কুক্কুৰযোনিযং নিব্বত্তিত্ৱা অনেকসতকুক্কুৰপৰিৱুতো মহাসুসানে ৱসতি. অথেকদিৱসং ৰাজা সেতসিন্ধৱযুত্তং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং ৰথং আৰুয্হ উয্যানং গন্ত্ৱা তত্থ দিৱসভাগং কীড়িত্ৱা অত্থঙ্গতে সূৰিযে নগৰং পাৱিসি. তস্স তং ৰথৱৰত্তং যথানদ্ধমেৱ ৰাজঙ্গণে ঠপযিংসু, সো ৰত্তিভাগে দেৱে ৱস্সন্তে তিন্তো. উপৰিপাসাদতো কোলেয্যকসুনখা ওতৰিত্ৱা তস্স চম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসু. পুনদিৱসে ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং ‘‘দেৱ, নিদ্ধমনমুখেন সুনখা পৱিসিত্ৱা ৰথস্স চম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসূ’’তি. ৰাজা সুনখানং কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘দিট্ঠদিট্ঠট্ঠানে সুনখে ঘাতেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায সুনখানং মহাব্যসনং উদপাদি. তে দিট্ঠিদিট্ঠট্ঠানে ঘাতিযমানা পলাযিত্ৱা সুসানং গন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স সন্তিকং অগমংসু.

বোধিসত্তো ‘তুম্হে বহূ সন্নিপতিতা, কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি পুচ্ছি. তে ‘‘অন্তেপুৰে কিৰ ৰথস্স চম্মঞ্চ নদ্ধি চ সুনখেহি খাদিতা’তি কুদ্ধো ৰাজা সুনখৱধং আণাপেসি, বহূ সুনখা ৱিনস্সন্তি, মহাভযং উপ্পন্ন’’ন্তি আহংসু. বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘আৰক্খট্ঠানে বহি সুনখানং ওকাসো নত্থি, অন্তোৰাজনিৱেসনে কোলেয্যকসুনখানমেৱ তং কম্মং ভৱিস্সতি. ইদানি পন চোৰানং কিঞ্চি ভযং নত্থি, অচোৰা মৰণং লভন্তি, যংনূনাহং চোৰে ৰঞ্ঞো দস্সেত্ৱা ঞাতিসঙ্ঘস্স জীৱিতদানং দদেয্য’’ন্তি. সো ঞাতকে সমস্সাসেত্ৱা ‘‘তুম্হে মা ভাযিত্থ, অহং ৱো অভযং আহৰিস্সামি, যাৱ ৰাজানং পস্সামি, তাৱ ইধেৱ হোথা’’তি পাৰমিযো আৱজ্জেত্ৱা মেত্তাভাৱনং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা ‘‘ময্হং উপৰি লেড্ডুং ৱা মুগ্গৰং ৱা মা কোচি খিপিতুং উস্সহী’’তি অধিট্ঠায এককোৱ অন্তোনগৰং পাৱিসি. অথ নং দিস্ৱা একসত্তোপি কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকেন্তো নাম নাহোসি. ৰাজাপি সুনখৱধং আণাপেত্ৱা সযং ৱিনিচ্ছযে নিসিন্নো হোতি. বোধিসত্তো তত্থেৱ গন্ত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা ৰঞ্ঞো আসনস্স হেট্ঠা পাৱিসি. অথ নং ৰাজপুৰিসা নীহৰিতুং আৰদ্ধা, ৰাজা পন ৱাৰেসি.

সো থোকং ৱিস্সমিত্ৱা হেট্ঠাসনা নিক্খমিত্ৱা ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা ‘‘দেৱ, তুম্হে কুক্কুৰে মাৰাপেথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, মাৰাপেমহ’’ন্তি. ‘‘কো নেসং অপৰাধো নৰিন্দা’’তি? ‘‘ৰথস্স মে পৰিৱাৰচম্মঞ্চ নদ্ধিঞ্চ খাদিংসূ’’তি. ‘‘যে খাদিংসু, তে জানাথা’’তি? ‘‘ন জানামা’’তি. ‘‘‘ইমে নাম চম্মখাদকচোৰা’তি তথতো অজানিত্ৱা দিট্ঠদিট্ঠট্ঠানেযেৱ মাৰাপনং ন যুত্তং, দেৱা’’তি. ‘‘ৰথচম্মস্স কুক্কুৰেহি খাদিতত্তা ‘দিট্ঠদিট্ঠে সব্বেৱ মাৰেথা’তি সুনখৱধং আণাপেসি’’ন্তি. ‘‘কিং পন ৱো মনুস্সা সব্বেৱ কুক্কুৰে মাৰেন্তি, উদাহু মৰণং অলভন্তাপি অত্থী’’তি? ‘‘অত্থি, অম্হাকং ঘৰে কোলেয্যকা মৰণং ন লভন্তী’’তি. মহাৰাজ ইদানেৱ তুম্হে ‘‘ৰথচম্মস্স কুক্কুৰেহি খাদিতত্তা ‘দিট্ঠদিট্ঠে সব্বেৱ মাৰেথা’তি সুনখৱধং আণাপেসি’’ন্তি অৱোচুত্থ, ইদানি পন ‘‘অম্হাকং ঘৰে কোলেয্যকা মৰণং ন লভন্তী’’তি ৱদেথ. ‘‘ননু এৱং সন্তে তুম্হে ছন্দাদিৱসেন অগতিগমনং গচ্ছথ, অগতিগমনঞ্চ নাম ন যুত্তং, ন চ ৰাজধম্মো, ৰঞ্ঞা নাম কাৰণগৱেসকেন তুলাসদিসেন ভৱিতুং ৱট্টতি, ইদানি চ কোলেয্যকা মৰণং ন লভন্তি, দুব্বলসুনখাৱ লভন্তি, এৱং সন্তে নাযং সব্বসুনখঘচ্চা, দুব্বলঘাতিকা নামেসা’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা মহাসত্তো মধুৰস্সৰং নিচ্ছাৰেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, যং তুম্হে কৰোথ, নাযং ধম্মো’’তি ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেন্তো ইমং গাথমাহ –

২২. ‘‘যে কুক্কুৰা ৰাজকুলম্হি ৱদ্ধা, কোলেয্যকা ৱণ্ণবলূপপন্না;

তেমে ন ৱজ্ঝা মযমস্ম ৱজ্ঝা, নাযং সঘচ্চা দুব্বলঘাতিকায’’ন্তি.

তত্থ যে কুক্কুৰাতি যে সুনখা. যথা হি ধাৰুণ্হোপি পস্সাৱো ‘‘পূতিমুত্ত’’ন্তি, তদহুজাতোপি সিঙ্গালো ‘‘জৰসিঙ্গালো’’তি, কোমলাপি গলোচিলতা ‘‘পূতিলতা’’তি, সুৱণ্ণৱণ্ণোপি কাযো ‘‘পূতিকাযো’’তি ৱুচ্চতি, এৱমেৱং ৱস্সসতিকোপি সুনখো ‘‘কুক্কুৰো’’তি ৱুচ্চতি. তস্মা মহল্লকা কাযবলূপপন্নাপি তে ‘‘কুক্কুৰা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তা. ৱদ্ধাতি ৱড্ঢিতা. কোলেয্যকাতি ৰাজকুলে জাতা সম্ভূতা সংৱড্ঢা. ৱণ্ণবলূপপন্নাতি সৰীৰৱণ্ণেন চেৱ কাযবলেন চ সম্পন্না. তেমে ন ৱজ্ঝাতি তে ইমে সস্সামিকা সাৰক্খা ন ৱজ্ঝা. মযমস্ম ৱজ্ঝাতি অস্সামিকা অনাৰক্খা মযং ৱজ্ঝা নাম জাতা. নাযং সঘচ্চাতি এৱং সন্তে অযং অৱিসেসেন সঘচ্চা নাম ন হোতি. দুব্বলঘাতিকাযন্তি অযং পন দুব্বলানংযেৱ ঘাতনতো দুব্বলঘাতিকা নাম হোতি. ৰাজূহি নাম চোৰা নিগ্গণ্হিতব্বা, নো অচোৰা. ইধ পন চোৰানং কিঞ্চি ভযং নত্থি, অচোৰা মৰণং লভন্তি. অহো ইমস্মিং লোকে অযুত্তং ৱত্ততি, অহো অধম্মো ৱত্ততীতি.

ৰাজা বোধিসত্তস্স ৱচৰং সুত্ৱা আহ – ‘‘জানাসি ত্ৱং, পণ্ডিত, অসুকেহি নাম ৰথচম্মং খাদিত’’ন্তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘কেহি খাদিত’’ন্তি? ‘‘তুম্হাকং গেহে ৱসনকেহি কোলেয্যকসুনখেহী’’তি. ‘‘কথং তেহি খাদিতভাৱো জানিতব্বো’’তি? ‘‘অহং তেহি খাদিতভাৱং দস্সেসামী’’তি. ‘‘দস্সেহি পণ্ডিতা’’তি. ‘‘তুম্হাকং ঘৰে কোলেয্যকসুনখে আহৰাপেত্ৱা থোকং তক্কঞ্চ দব্বতিণানি চ আহৰাপেথা’’তি. ৰাজা তথা অকাসি. অথ নং মহাসত্তো ‘‘ইমানি তিণানি তক্কেন মদ্দাপেত্ৱা এতে সুনখে পাযেথা’’তি আহ. ৰাজা তথা কত্ৱা পাযাপেসি, পীতা পীতা সুনখা সদ্ধিং চম্মেহি ৱমিংসু. ৰাজা ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্স ব্যাকৰণং ৱিযা’’তি তুট্ঠো বোধিসত্তস্স সেতচ্ছত্তেন পূজং অকাসি. বোধিসত্তো ‘‘ধম্মং চৰ, মহাৰাজ, মাতাপিতূসু খত্তিযা’’তিআদীহি (জা. ২.১৭.৩৯) তেসকুণজাতকে আগতাহি দসহি ধম্মচৰিযগাথাহি ৰঞ্ঞো ধম্মং দেসেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ইতো পট্ঠায অপ্পমত্তো হোহী’’তি ৰাজানং পঞ্চসু সীলেসু পতিট্ঠাপেত্ৱা সেতচ্ছত্তং ৰঞ্ঞোৱ পটিঅদাসি.

ৰাজা মহাসত্তস্স ধম্মকথং সুত্ৱা সব্বসত্তানং অভযং দত্ৱা বোধিসত্তং আদিং কত্ৱা সব্বসুনখানং অত্তনো ভোজনসদিসমেৱ নিচ্চভত্তং পট্ঠপেত্ৱা বোধিসত্তস্স ওৱাদে ঠিতো যাৱতাযুকং দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা কালং কত্ৱা দেৱলোকে উপ্পজ্জি. কুক্কুৰোৱাদো দস ৱস্সসহস্সানি পৱত্তি. বোধিসত্তোপি যাৱতাযুকং ঠত্ৱা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, তথাগতো ইদানেৱ ঞাতকানং অত্থং চৰতি, পুব্বেপি চৰিযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, অৱসেসা পৰিসা বুদ্ধপৰিসা, কুক্কুৰপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

কুক্কুৰজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.

[২৩] ৩. ভোজাজানীযজাতকৱণ্ণনা

অপি পস্সেন সেমানোতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং ওস্সট্ঠৱীৰিযং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি সমযে সত্থা তং ভিক্খুং আমন্তেত্ৱা ‘‘ভিক্খু, পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি ৱীৰিযং অকংসু, পহাৰং লদ্ধাপি নেৱ ওস্সজিংসূ’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো ভোজাজানীযসিন্ধৱকুলে নিব্বত্তো সব্বালঙ্কাৰসম্পন্নো বাৰাণসিৰঞ্ঞো মঙ্গলস্সো অহোসি. সো সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৱণ্ণপাতিযংযেৱ নানগ্গৰসসম্পন্নং তিৱস্সিকগন্ধসালিভোজনং ভুঞ্জতি, চাতুজ্জাতিকগন্ধূপলিত্তাযমেৱ ভূমিযং তিট্ঠতি, তং ঠানং ৰত্তকম্বলসাণিপৰিক্খিত্তং উপৰি সুৱণ্ণতাৰকখচিতচেলৱিতানং সমোসৰিতগন্ধদামমালাদামং অৱিজহিতগন্ধতেলপদীপং হোতি. বাৰাণসিৰজ্জং পন অপত্থেন্তা ৰাজানো নাম নত্থি. একং সমযং সত্ত ৰাজানো বাৰাণসিং পৰিক্খিপিত্ৱা ‘‘অম্হাকং ৰজ্জং ৱা দেতু, যুদ্ধং ৱা’’তি বাৰাণসিৰঞ্ঞো পণ্ণং পেসেসুং. ৰাজা অমচ্চে সন্নিপাতেত্ৱা তং পৱত্তিং আচিক্খিত্ৱা ‘‘ইদানি কিং কৰোম, তাতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘দেৱ, তুম্হেহি তাৱ আদিতোৱ যুদ্ধায ন গন্তব্বং, অসুকং নাম অস্সাৰোহং পেসেত্ৱা যুদ্ধং কাৰেথ, তস্মিং অসক্কোন্তে পচ্ছা জানিস্সামা’’তি. ৰাজা তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সক্খিস্সসি, তাত, সত্তহি ৰাজূহি সদ্ধিং যুদ্ধং কাতু’’ন্তি আহ. ‘‘দেৱ, সচে ভোজাজানীযসিন্ধৱং লভামি, তিট্ঠন্তু সত্ত ৰাজানো, সকলজম্বুদীপে ৰাজূহিপি সদ্ধিং যুজ্ঝিতুং সক্খিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, ভোজাজানীযসিন্ধৱো ৱা হোতু অঞ্ঞো ৱা, যং ইচ্ছসি, তং গহেত্ৱা যুদ্ধং কৰোহী’’তি.

সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা পাসাদা ওৰুয্হ ভোজাজানীযসিন্ধৱং আহৰাপেত্ৱা সুৱম্মিতং কত্ৱা অত্তনাপি সব্বসন্নাহসন্নদ্ধো খগ্গং বন্ধিত্ৱা সিন্ধৱপিট্ঠিৱৰগতো নগৰা নিক্খম্ম ৱিজ্জুলতা ৱিয চৰমানো পঠমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা একং ৰাজানং জীৱগ্গাহমেৱ গহেত্ৱা আগন্ত্ৱা নগৰে বলস্স নিয্যাদেত্ৱা পুন গন্ত্ৱা দুতিযং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা তথা ততিযন্তি এৱং পঞ্চ ৰাজানো জীৱগ্গাহং গহেত্ৱা ছট্ঠং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা ছট্ঠস্স ৰঞ্ঞো গহিতকালে ভোজাজানীযো পহাৰং লভতি, লোহিতং পগ্ঘৰতি, ৱেদনা বলৱতিযো ৱত্তন্তি. অস্সাৰোহো তস্স পহটভাৱং ঞত্ৱা ভোজাজানীযসিন্ধৱং ৰাজদ্ৱাৰে নিপজ্জাপেত্ৱা সন্নাহং সিথিলং কত্ৱা অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হিতুং আৰদ্ধো. বোধিসত্তো মহাফাসুকপস্সেন নিপন্নোৱ অক্খীনি উম্মিলেত্ৱা অস্সাৰোহং দিস্ৱা ‘‘অযং অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হতি, অযঞ্চ অস্সো সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা সত্তমং ৰাজানং গণ্হিতুং ন সক্খিস্সতি, মযা কতকম্মঞ্চ নস্সিস্সতি, অপ্পটিসমো অস্সাৰোহোপি নস্সিস্সতি, ৰাজাপি পৰহত্থং গমিস্সতি, ঠপেত্ৱা মং অঞ্ঞো অস্সো সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা সত্তমং ৰাজানং গহেতুং সমত্থো নাম নত্থী’’তি নিপন্নকোৱ অস্সাৰোহং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সম্ম অস্সাৰোহ, সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা সত্তমং ৰাজানং গহেতুং সমত্থো ঠপেত্ৱা মং অঞ্ঞো অস্সো নাম নত্থি, নাহং মযা কতকম্মং নাসেস্সামি, মমঞ্ঞেৱ উট্ঠাপেত্ৱা সন্নয্হাহী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৩. ‘‘অপি পস্সেন সেমানো, সল্লেভি সল্ললীকতো;

সেয্যোৱ ৱড়ৱা ভোজ্ঝো, যুঞ্জ মঞ্ঞেৱ সাৰথী’’তি.

তত্থ অপি পস্সেন সেমানোতি একেন পস্সেন সযমানকোপি. সল্লেভি সল্ললীকতোতি সল্লেহি ৱিদ্ধোপি সমানো. সেয্যোৱ ৱড়ৱা ভোজ্ঝোতি ৱড়ৱাতি সিন্ধৱকুলেসু অজাতো খলুঙ্কস্সো. ভোজ্ঝোতি ভোজাজানীযসিন্ধৱো. ইতি এতস্মা ৱড়ৱা সল্লেহি ৱিদ্ধোপি ভোজাজানীযসিন্ধৱোৱ সেয্যো ৱৰো উত্তমো. যুঞ্জ মঞ্ঞেৱ সাৰথীতি যস্মা এৱ গতোপি অহমেৱ সেয্যো, তস্মা মমঞ্ঞেৱ যোজেহি, মং ৱম্মেহীতি ৱদতি.

অস্সাৰোহো বোধিসত্তং উট্ঠাপেত্ৱা ৱণং বন্ধিত্ৱা সুসন্নদ্ধং সন্নয্হিত্ৱা তস্স পিট্ঠিযং নিসীদিত্ৱা সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা সত্তমং ৰাজানং জীৱগ্গাহং গহেত্ৱা ৰাজবলস্স নিয্যাদেসি, বোধিসত্তম্পি ৰাজদ্ৱাৰং আনযিংসু. ৰাজা তস্স দস্সনত্থায নিক্খমি. মহাসত্তো ৰাজানং আহ – ‘‘মহাৰাজ, সত্ত ৰাজানো মা ঘাতযিত্থ, সপথং কাৰেত্ৱা ৱিস্সজ্জেথ, ময্হঞ্চ অস্সাৰোহস্স চ দাতব্বং যসং অস্সাৰোহস্সেৱ দেথ, সত্ত ৰাজানো গহেত্ৱা দিন্নযোধং নাম নাসেতুং ন ৱট্টতি. তুম্হেপি দানং দেথ, সীলং ৰক্খথ, ধম্মেন সমেন ৰজ্জং কাৰেথা’’তি. এৱং বোধিসত্তেন ৰঞ্ঞো ওৱাদে দিন্নে বোধিসত্তস্স সন্নাহং মোচযিংসু, সো সন্নাহে মুত্তমত্তেযেৱ নিৰুজ্ঝি. ৰাজা তস্স সৰীৰকিচ্চং কাৰেত্ৱা অস্সাৰোহস্স মহন্তং যসং দত্ৱা সত্ত ৰাজানো পুন অত্তন্নো অদুব্ভায সপথং কাৰেত্ৱা সকসকট্ঠানানি পেসেত্ৱা ধম্মেন সমেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘এৱং ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি ৱীৰিযং অকংসু, এৱৰূপং পহাৰং লদ্ধাপি ন ওস্সজিংসু, ত্ৱং পন এৱৰূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৱা কস্মা ৱীৰিযং ওস্সজসী’’তি ৱত্ৱা চত্তাৰি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খু অৰহত্তফলে পতিট্ঠাসি.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, অস্সাৰোহো সাৰিপুত্তো, ভোজাজানীযসিন্ধৱো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

ভোজাজানীযজাতকৱণ্ণনা ততিযা.

[২৪] ৪. আজঞ্ঞজাতকৱণ্ণনা

যদা যদাতি ইদম্পি সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ওস্সট্ঠৱীৰিযমেৱ ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. তং পন ভিক্খুং সত্থা আমন্তেত্ৱা ‘‘ভিক্খু পুব্বে পণ্ডিতা অনাযতনেপি লদ্ধপ্পহাৰাপি হুত্ৱা ৱীৰিযং অকংসূ’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে পুৰিমনযেনেৱ সত্ত ৰাজানো নগৰং পৰিৱাৰযিংসু. অথেকো ৰথিকযোধো দ্ৱে ভাতিকসিন্ধৱে ৰথে যোজেত্ৱা নগৰা নিক্খম্ম ছ বলকোট্ঠকে ভিন্দিত্ৱা ছ ৰাজানো অগ্গহেসি. তস্মিং খণে জেট্ঠকঅস্সো পহাৰং লভি. ৰথিকো ৰথং পেসেন্তো ৰাজদ্ৱাৰং আগন্ত্ৱা জেট্ঠভাতিকং ৰথা মোচেত্ৱা সন্নাহং সিথিলং কত্ৱা একেনেৱ পস্সেন নিপজ্জাপেত্ৱা অঞ্ঞং অস্সং সন্নয্হিতুং আৰদ্ধো. বোধিসত্তো তং দিস্ৱা পুৰিমনযেনেৱ চিন্তেত্ৱা ৰথিকং পক্কোসাপেত্ৱা নিপন্নকোৱ ইমং গাথমাহ –

২৪. ‘‘যদা যদা যত্থ যদা, যত্থ যত্থ যদা যদা;

আজঞ্ঞো কুৰুতে ৱেগং, হাযন্তি তত্থ ৱাড়ৱা’’তি.

তত্থ যদা যদাতি পুব্বণ্হাদীসু যস্মিং যস্মিং কালে. যত্থাতি যস্মিং ঠানে মগ্গে ৱা সঙ্গামসীসে ৱা. যদাতি যস্মিং খণে. যত্থ যত্থাতি সত্তন্নং বলকোট্ঠকানং ৱসেন বহূসু যুদ্ধমণ্ডলেসু. যদা যদাতি যস্মিং যস্মিং কালে পহাৰং লদ্ধকালে ৱা অলদ্ধকালে ৱা. আজঞ্ঞো কুৰুতে ৱেগন্তি সাৰথিস্স চিত্তৰুচিতং কাৰণং আজাননসভাৱো আজঞ্ঞো ৱৰসিন্ধৱো ৱেগং কৰোতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি. হাযন্তি তত্থ ৱাড়ৱাতি তস্মিং ৱেগে কৰিযমানে ইতৰে ৱড়ৱসঙ্খাতা খড়ুঙ্কস্সা হাযন্তি পৰিহাযন্তি, তস্মা ইমস্মিং ৰথে মংযেৱ যোজেহীতি আহ.

সাৰথি বোধিসত্তং উট্ঠাপেত্ৱা ৰথে যোজেত্ৱা সত্তমং বলকোট্ঠকং ভিন্দিত্ৱা সত্তমং ৰাজানং আদায ৰথং পেসেন্তো ৰাজদ্ৱাৰং আগন্ত্ৱা সিন্ধৱং মোচেসি. বোধিসত্তো একেন পস্সেন নিপন্নো পুৰিমনযেনেৱ ৰঞ্ঞো ওৱাদং দত্ৱা নিৰুজ্ঝি. ৰাজা তস্স সৰীৰকিচ্চং কাৰেত্ৱা সাৰথিস্স সম্মানং কত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে সো ভিক্খু অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. সত্থা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা ৰাজা আনন্দত্থেৰো অহোসি, অস্সো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

আজঞ্ঞজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.

[২৫] ৫. তিত্থজাতকৱণ্ণনা

অঞ্ঞমঞ্ঞেহি তিত্থেহীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ধম্মসেনাপতিস্স সদ্ধিৱিহাৰিকং একং সুৱণ্ণকাৰপুব্বকং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. আসযানুসযঞাণঞ্হি বুদ্ধানংযেৱ হোতি, ন অঞ্ঞেসং. তস্মা ধম্মসেনাপতি অত্তনো আসযানুসযঞাণস্স নত্থিতায সদ্ধিৱিহাৰিকস্স আসযানুসযং অজানন্তো অসুভকম্মট্ঠানমেৱ কথেসি, তস্স তং ন সপ্পাযমহোসি. কস্মা? সো কিৰ পটিপাটিযা পঞ্চ জাতিসতানি সুৱণ্ণকাৰগেহেযেৱ পটিসন্ধিং গণ্হি, অথস্স দীঘৰত্তং পৰিসুদ্ধসুৱণ্ণদস্সনৱসেন পৰিচিতত্তা অসুভং ন সপ্পাযমহোসি. সো তত্থ নিমিত্তমত্তম্পি উপ্পাদেতুং অসক্কোন্তো চত্তাৰো মাসে খেপেসি.

ধম্মসেনাপতি অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকস্স অৰহত্তং দাতুং অসক্কোন্তো ‘‘অদ্ধা অযং বুদ্ধৱেনেয্যো ভৱিস্সতি, তথাগতস্স সন্তিকং নেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পাতোৱ তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমাসি. সত্থা ‘‘কিং নু খো, সাৰিপুত্ত, একং ভিক্খুং আদায আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘অহং, ভন্তে, ইমস্স কম্মট্ঠানং অদাসিং, অযং পন চতূহি মাসেহি নিমিত্তমত্তম্পি ন উপ্পাদেসি, স্ৱাহং ‘বুদ্ধৱেনেয্যো এসো ভৱিস্সতী’তি চিন্তেত্ৱা তুম্হাকং সন্তিকং আদায আগতো’’তি. ‘‘সাৰিপুত্ত, কতৰং পন তে কম্মট্ঠানং সদ্ধিৱিহাৰিকস্স দিন্ন’’ন্তি? ‘‘অসুভকম্মট্ঠানং ভগৱা’’তি. ‘‘সাৰিপুত্ত, নত্থি তৱ সন্তানে আসযানুসযঞাণং, গচ্ছ, ত্ৱং সাযন্হসমযে আগন্ত্ৱা তৱ সদ্ধিৱিহাৰিকং আদায গচ্ছেয্যাসী’’তি. এৱং সত্থা থেৰং উয্যোজেত্ৱা তস্স ভিক্খুস্স মনাপং চীৱৰঞ্চ নিৱাসনঞ্চ দাপেত্ৱা তং আদায গামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা পণীতং খাদনীযভোজনীযং দাপেত্ৱা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো পুন ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা গন্ধকুটিযং দিৱসভাগং খেপেত্ৱা সাযন্হসমযে তং ভিক্খুং গহেত্ৱা ৱিহাৰচাৰিকং চৰমানো অম্বৱনে একং পোক্খৰণিং মাপেত্ৱা তত্থ মহন্তং পদুমিনিগচ্ছং, তত্ৰাপি চ মহন্তং একং পদুমপুপ্ফং মাপেত্ৱা ‘‘ভিক্খু ইমং পুপ্ফং ওলোকেন্তো নিসীদা’’তি নিসীদাপেত্ৱা গন্ধকুটিং পাৱিসি.

সো ভিক্খু তং পুপ্ফং পুনপ্পুনং ওলোকেতি. ভগৱা তং পুপ্ফং জৰং পাপেসি, তং তস্স পস্সন্তস্সেৱ জৰং পত্ৱা ৱিৱণ্ণং অহোসি. অথস্স পৰিযন্ততো পট্ঠায পত্তানি পতন্তানি মুহুত্তেন সব্বানি পতিংসু. ততো কিঞ্জক্খং পতি, কণ্ণিকাৱ অৱসিস্সি. সো ভিক্খু তং পস্সন্তো চিন্তেসি ‘‘ইদং পদুমপুপ্ফং ইদানেৱ অভিৰূপং অহোসি দস্সনীযং, অথস্স ৱণ্ণো পৰিণতো, পত্তানি চ কিঞ্চক্খঞ্চ পতিতং, কণ্ণিকামত্তমেৱ অৱসিট্ঠং, এৱৰূপস্স নাম পদুমস্স জৰা পত্তা, ময্হং সৰীৰস্স কিং ন পাপুণিস্সতি, সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি. সত্থা ‘‘তস্স চিত্তং ৱিপস্সনং আৰুড়্হ’’ন্তি ঞত্ৱা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৱ ওভাসং ফৰিত্ৱা ইমং গাথমাহ –

‘‘উচ্ছিন্দ সিনেহমত্তনো, কুমুদং সাৰদিকংৱ পাণিনা;

সন্তিমগ্গমেৱ ব্ৰূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি. (ধ. প. ২৮৫);

সো ভিক্খু গাথাপৰিযোসানে অৰহত্তং পত্ৱা ‘‘মুত্তো ৱতম্হি সব্বভৱেহী’’তি চিন্তেত্ৱা –

‘‘সো ৱুত্থৱাসো পৰিপুণ্ণমানসো, খীণাসৱো অন্তিমদেহধাৰী;

ৱিসুদ্ধসীলো সুসমাহিতিন্দ্ৰিযো, চন্দো যথা ৰাহুমুখা পমুত্তো.

‘‘সমোততং মোহমহন্ধকাৰং, ৱিনোদযিং সব্বমলং অসেসং;

আলোকপজ্জোতকৰো পভঙ্কৰো, সহস্সৰংসী ৱিয ভাণুমা নভে’’তি. –

আদীহি গাথাহি উদানং উদানেসি. উদানেত্ৱা চ পন গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দি. থেৰোপি আগন্ত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকং গহেত্ৱা অগমাসি. অযং পৱত্তি ভিক্খূনং অন্তৰে পাকটা জাতা. ভিক্খূ ধম্মসভাযং দসবলস্স গুণে ৱণ্ণযমানা নিসীদিংসু – ‘‘আৱুসো, সাৰিপুত্তত্থেৰো আসযানুসযঞাণস্স অভাৱেন অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকস্স আসযং ন জানাতি, সত্থা পন ঞত্ৱা একদিৱসেনেৱ তস্স সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং অদাসি, অহো বুদ্ধা নাম মহানুভাৱা’’তি.

সত্থা আগন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদিত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন ভগৱা অঞ্ঞায কথায, তুম্হাকঞ্ঞেৱ পন ধম্মসেনাপতিনো সদ্ধিৱিহাৰিকস্স আসযানুসযঞাণকথাযা’’তি. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, এতং অচ্ছৰিযং, স্ৱাহং এতৰহি বুদ্ধো হুত্ৱা তস্স আসযং জানামি, পুব্বেপাহং তস্স আসযং জানামিযেৱা’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো ৰজ্জং কাৰেসি. তদা বোধিসত্তো তং ৰাজানং অত্থে চ ধম্মে চ অনুসাসতি. তদা ৰঞ্ঞো মঙ্গলঅস্সন্হানতিত্থে অঞ্ঞতৰং ৱড়ৱং খড়ুঙ্কস্সং ন্হাপেসুং. মঙ্গলস্সো ৱড়ৱেন ন্হানতিত্থং ওতাৰিযমানো জিগুচ্ছিত্ৱা ওতৰিতুং ন ইচ্ছি. অস্সগোপকো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি ‘‘দেৱ, মঙ্গলস্সো তিত্থং ওতৰিতুং ন ইচ্ছতী’’তি. ৰাজা বোধিসত্তং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, পণ্ডিত, জানাহি কেন কাৰণেন অস্সো তিত্থং ওতাৰিযমানো ন ওতৰতী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি নদীতীৰং গন্ত্ৱা অস্সং ওলোকেত্ৱা নিৰোগভাৱমস্স ঞত্ৱা ‘‘কেন নু খো কাৰণেন অযং ইমং তিত্থং ন ওতৰতী’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘পঠমতৰং এত্থ অঞ্ঞো ন্হাপিতো ভৱিস্সতি, তেনেস জিগুচ্ছমানো তিত্থং ন ওতৰতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেত্ৱা অস্সগোপকে পুচ্ছি ‘‘অম্ভো, ইমস্মিং তিত্থে কং পঠমং ন্হাপযিত্থা’’তি? ‘‘অঞ্ঞতৰং ৱড়ৱস্সং, সামী’’তি.

বোধিসত্তো ‘‘এস অত্তনো সিন্ধৱতায জিগুচ্ছন্তো এত্থ ন্হাযিতুং ন ইচ্ছতি, ইমং অঞ্ঞতিত্থে ন্হাপেতুং ৱট্টতী’’তি তস্স আসযং ঞত্ৱা ‘‘ভো অস্সগোপক, সপ্পিমধুফাণিতাদিভিসঙ্খতপাযাসম্পি তাৱ পুনপ্পুনং ভুঞ্জন্তস্স তিত্তি হোতি. অযং অস্সো বহূ ৱাৰে ইধ তিত্থে ন্হাতো, অঞ্ঞম্পি তাৱ নং তিত্থং ওতাৰেত্ৱা ন্হাপেথ চ পাযেথ চা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৫. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞেহি তিত্থেহি, অস্সং পাযেহি সাৰথি;

অচ্চাসনস্স পুৰিসো, পাযাসস্সপি তপ্পতী’’তি.

তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞেহীতি অঞ্ঞেহি অঞ্ঞেহি. পাযেহীতি দেসনাসীসমেতং, ন্হাপেহি চ পাযেহি চাতি অত্থো. অচ্চাসনস্সাতি কৰণত্থে সামিৱচনং, অতিঅসনেন অতিভুত্তেনাতি অত্থো. পাযাসস্সপি তপ্পতীতি সপ্পিআদীহি অভিসঙ্খতেন মধুৰপাযাসেন তপ্পতি তিত্তো হোতি, ধাতো সুহিতো ন পুন ভুঞ্জিতুকামতং আপজ্জতি. তস্মা অযম্পি অস্সো ইমস্মিং তিত্থে নিবদ্ধং ন্হানেন পৰিযত্তিং আপন্নো ভৱিস্সতি, অঞ্ঞত্থ নং ন্হাপেথাতি.

তে তস্স ৱচনং সুত্ৱা অস্সং অঞ্ঞতিত্থং ওতাৰেত্ৱা পাযিংসু চেৱ ন্হাপযিংসু চ. বোধিসত্তো অস্সস্স পানীযং পিৱিত্ৱা ন্হানকালে ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. ৰাজা ‘‘কিং, তাত, অস্সো ন্হাতো চ পীতো চা’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘পঠমং কিং কাৰণা ন ইচ্ছতী’’তি? ‘‘ইমিনা নাম কাৰণেনা’’তি সব্বং আচিক্খি. ৰাজা ‘‘এৱৰূপস্স তিৰচ্ছানস্সাপি নাম আসযং জানাতি, অহো পণ্ডিতো’’তি বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং দত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে যথাকম্মং গতো. বোধিসত্তোপি যথাকম্মমেৱ গতো.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, অহং এতস্স ইদানেৱ আসযং জানামি, পুব্বেপি জানামিযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মঙ্গলঅস্সো অযং ভিক্খু অহোসি, ৰাজা আনন্দো, পণ্ডিতামচ্চো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

তিত্থজাতকৱণ্ণনা পঞ্চমা.

[২৬] ৬. মহিড়ামুখজাতকৱণ্ণনা

পুৰাণচোৰান ৱচো নিসম্মাতি ইদং সত্থা ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তো দেৱদত্তং আৰব্ভ কথেসি. দেৱদত্তো অজাতসত্তুকুমাৰং পসাদেত্ৱা লাভসক্কাৰং নিপ্ফাদেসি. অজাতসত্তুকুমাৰো দেৱদত্তস্স গযাসীসে ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা নানগ্গৰসেহি তিৱস্সিকগন্ধসালিভোজনস্স দিৱসে দিৱসে পঞ্চ থালিপাকসতানি অভিহৰি. লাভসক্কাৰং নিস্সায দেৱদত্তস্স পৰিৱাৰো মহন্তো জাতো, দেৱদত্তো পৰিৱাৰেন সদ্ধিং ৱিহাৰেযেৱ হোতি. তেন সমযেন ৰাজগহৱাসিকা দ্ৱে সহাযা. তেসু একো সত্থু সন্তিকে পব্বজিতো, একো দেৱদত্তস্স. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং তস্মিং তস্মিং ঠানেপি পস্সন্তি, ৱিহাৰং গন্ত্ৱাপি পস্সন্তিযেৱ.

অথেকদিৱসং দেৱদত্তস্স নিস্সিতকো ইতৰং আহ – ‘‘আৱুসো, কিং ত্ৱং দেৱসিকং সেদেহি মুচ্চমানেহি পিণ্ডায চৰসি, দেৱদত্তো গযাসীসৱিহাৰে নিসীদিত্ৱাৱ নানগ্গৰসেহি সুভোজনং ভুঞ্জতি, এৱৰূপো উপাযো নত্থি, কিং ত্ৱং দুক্খং অনুভোসি, কিং তে পাতোৱ গযাসীসং আগন্ত্ৱা সউত্তৰিভঙ্গং যাগুং পিৱিত্ৱা অট্ঠাৰসৱিধং খজ্জকং খাদিত্ৱা নানগ্গৰসেহি সুভোজনং ভুঞ্জিতুং ন ৱট্টতী’’তি? সো পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানো গন্তুকামো হুত্ৱা ততো পট্ঠায গযাসীসং গন্ত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা কালস্সেৱ ৱেড়ুৱনং আগচ্ছতি. সো সব্বকালং পটিচ্ছাদেতুং নাসক্খি, ‘‘গযাসীসং গন্ত্ৱা দেৱদত্তস্স পট্ঠপিতং ভত্তং ভুঞ্জতী’’তি ন চিৰস্সেৱ পাকটো জাতো. অথ নং সহাযা পুচ্ছিংসু ‘‘সচ্চং কিৰ, ত্ৱং আৱুসো, দেৱদত্তস্স পট্ঠপিতং ভত্তং ভুঞ্জসী’’তি. ‘‘কো এৱমাহা’’তি? ‘‘অসুকো চ অসুকো চা’’তি. ‘‘সচ্চং অহং আৱুসো গযাসীসং গন্ত্ৱা ভুঞ্জামি, ন পন মে দেৱদত্তো ভত্তং দেতি, অঞ্ঞে মনুস্সা দেন্তী’’তি. ‘‘আৱুসো, দেৱদত্তো বুদ্ধানং পটিকণ্টকো দুস্সীলো অজাতসত্তুং পসাদেত্ৱা অধম্মেন অত্তনো লাভসক্কাৰং উপ্পাদেসি, ত্ৱং এৱৰূপে নিয্যানিকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৱা দেৱদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জসি, এহি তং সত্থু সন্তিকং নেস্সামা’’তি তং ভিক্খুং আদায ধম্মসভং আগমিংসু.

সত্থা দিস্ৱাৱ ‘‘কিং, ভিক্খৱে, এতং ভিক্খুং অনিচ্ছন্তঞ্ঞেৱ আদায আগতত্থা’’তি? ‘‘আম ভন্তে, অযং ভিক্খু তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজিত্ৱা দেৱদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জতী’’তি. ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু দেৱদত্তস্স অধম্মেন উপ্পন্নং ভোজনং ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘ন ভন্তে, দেৱদত্তো ময্হং দেতি, অঞ্ঞে মনুস্সা দেন্তি, তমহং ভুঞ্জামী’’তি. সত্থা ‘‘মা ভিক্খু এত্থ পৰিহাৰং কৰি, দেৱদত্তো অনাচাৰো দুস্সীলো, কথঞ্হি নাম ত্ৱং ইধ পব্বজিত্ৱা মম সাসনং ভজন্তোযেৱ দেৱদত্তস্স ভত্তং ভুঞ্জসি, নিচ্চকালম্পি ভজনসীলকোৱ ত্ৱং দিট্ঠদিট্ঠেযেৱ ভজসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তস্স অমচ্চো অহোসি. তদা ৰঞ্ঞো মহিড়ামুখো নাম মঙ্গলহত্থী অহোসি সীলৱা আচাৰসম্পন্নো, ন কঞ্চি ৱিহেঠেতি. অথেকদিৱসং তস্স সালায সমীপে ৰত্তিভাগসমনন্তৰে চোৰা আগন্ত্ৱা তস্স অৱিদূৰে নিসিন্না চোৰমন্তং মন্তযিংসু ‘‘এৱং উম্মঙ্গো ভিন্দিতব্বো, এৱং সন্ধিচ্ছেদকম্মং কত্তব্বং, উম্মঙ্গঞ্চ সন্ধিচ্ছেদঞ্চ মগ্গসদিসং তিত্থসদিসং নিজ্জটং নিগ্গুম্বং কত্ৱা ভণ্ডং হৰিতুং ৱট্টতি, হৰন্তেন মাৰেত্ৱাৱ হৰিতব্বং, এৱং উট্ঠাতুং সমত্থো নাম ন ভৱিস্সতি, চোৰেন চ নাম সীলাচাৰযুত্তেন ন ভৱিতব্বং, কক্খড়েন ফৰুসেন সাহসিকেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. এৱং মন্তেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং উগ্গণ্হাপেত্ৱা অগমংসু. এতেনেৱ উপাযেন পুনদিৱসেপি পুনদিৱসেপীতি বহূ দিৱসে তত্থ আগন্ত্ৱা মন্তযিংসু. সো তেসং ৱচনং সুত্ৱা ‘‘তে মং সিক্খাপেন্তী’’তি সঞ্ঞায ‘‘ইদানি মযা কক্খড়েন ফৰুসেন সাহসিকেন ভৱিতব্ব’’ন্তি তথাৰূপোৱ অহোসি. পাতোৱ আগতং হত্থিগোপকং সোণ্ডায গহেত্ৱা ভূমিযং পোথেত্ৱা মাৰেসি. অপৰম্পি তথা অপৰম্পি তথাতি আগতাগতং মাৰেতিযেৱ.

‘‘মহিড়ামুখো উম্মত্তকো জাতো দিট্ঠদিট্ঠে মাৰেতী’’তি ৰঞ্ঞো আৰোচযিংসু. ৰাজা বোধিসত্তং পহিণি ‘‘গচ্ছ পণ্ডিত, জানাহি কেন কাৰণেন সো দুট্ঠো জাতো’’তি. বোধিসত্তো গন্ত্ৱা তস্স সৰীৰে অৰোগভাৱং ঞত্ৱা ‘‘কেন নু খো কাৰণেন এস দুট্ঠো জাতো’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘অদ্ধা অৱিদূৰে কেসঞ্চি ৱচনং সুত্ৱা ‘মং এতে সিক্খাপেন্তী’তি সঞ্ঞায দুট্ঠো জাতো’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা হত্থিগোপকে পুচ্ছি ‘‘অত্থি নু খো হত্থিসালায সমীপে ৰত্তিভাগে কেহিচি কিঞ্চি কথিতপুব্ব’’ন্তি? ‘‘আম, সামি, চোৰা আগন্ত্ৱা কথযিংসূ’’তি. বোধিসত্তো গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি ‘‘দেৱ, অঞ্ঞো হত্থিস্স সৰীৰে ৱিকাৰো নত্থি, চোৰানং কথং সুত্ৱা দুট্ঠো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং কাতুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘সীলৱন্তে সমণব্ৰাহ্মণে হত্থিসালাযং নিসীদাপেত্ৱা সীলাচাৰকথং কথাপেতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘এৱং কাৰেহি, তাতা’’তি.

বোধিসত্তো গন্ত্ৱা সীলৱন্তে সমণব্ৰাহ্মণে হত্থিসালাযং নিসীদাপেত্ৱা ‘‘সীলকথং কথেথ, ভন্তে’’তি আহ. তে হত্থিস্স অৱিদূৰে নিসিন্না ‘‘ন কোচি পৰামসিতব্বো ন মাৰেতব্বো, সীলাচাৰসম্পন্নেন খন্তিমেত্তানুদ্দযযুত্তেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি সীলকথং কথযিংসু. সো তং সুত্ৱা ‘‘মং ইমে সিক্খাপেন্তি, ইতো দানি পট্ঠায সীলৱন্তেন ভৱিতব্ব’’ন্তি সীলৱা অহোসি. ৰাজা বোধিসত্তং পুচ্ছি ‘‘কিং, তাত, সীলৱা জাতো’’তি? বোধিসত্তো ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘এৱৰূপো দুট্ঠহত্থী পণ্ডিতে নিস্সায পোৰাণকধম্মেযেৱ পতিট্ঠিতো’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৬. ‘‘পুৰাণচোৰান ৱচো নিসম্ম, মহিড়ামুখো পোথযমন্ৱচাৰী;

সুসঞ্ঞতানঞ্হি ৱচো নিসম্ম, গজুত্তমো সব্বগুণেসু অট্ঠা’’তি.

তত্থ পুৰাণচোৰানন্তি পোৰাণচোৰানং. নিসম্মাতি সুত্ৱা, পঠমং চোৰানং ৱচনং সুত্ৱাতি অত্থো. মহিড়ামুখোতি হত্থিনিমুখেন সদিসমুখো. যথা মহিড়া পুৰতো ওলোকিযমানা সোভতি, ন পচ্ছতো, তথা সোপি পুৰতো ওলোকিযমানো সোভতি. তস্মা ‘‘মহিড়ামুখো’’তিস্স নামং অকংসু. পোথযমন্ৱচাৰীতি পোথযন্তো মাৰেন্তো অনুচাৰী. অযমেৱ ৱা পাঠো. সুসঞ্ঞতানন্তি সুট্ঠু সঞ্ঞতানং সীলৱন্তানং. গজুত্তমোতি উত্তমগজো মঙ্গলহত্থী. সব্বগুণেসু অট্ঠাতি সব্বেসু পোৰাণগুণেসু পতিট্ঠিতো. ৰাজা ‘‘তিৰচ্ছানগতস্সাপি আসযং জানাতী’’তি বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং অদাসি. সো যাৱতাযুকং ঠত্ৱা সদ্ধিং বোধিসত্তেন যথাকম্মং গতো.

সত্থা ‘‘পুব্বেপি ত্ৱং ভিক্খু দিট্ঠদিট্ঠেযেৱ ভজি, চোৰানং ৱচনং সুত্ৱা চোৰে ভজি, ধম্মিকানং ৱচনং সুত্ৱা ধম্মিকে ভজী’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহিড়ামুখো ৱিপক্খসেৱকভিক্খু অহোসি, ৰাজা আনন্দো, অমচ্চো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

মহিড়ামুখজাতকৱণ্ণনা ছট্ঠা.

[২৭] ৭. অভিণ্হজাতকৱণ্ণনা

নালং কবড়ং পদাতৱেতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো একং উপাসকঞ্চ মহল্লকত্থেৰঞ্চ আৰব্ভ কথেসি. সাৱত্থিযং কিৰ দ্ৱে সহাযকা. তেসু একো পব্বজিত্ৱা দেৱসিকং ইতৰস্স ঘৰং গচ্ছতি. সো তস্স ভিক্খং দত্ৱা সযম্পি ভুঞ্জিত্ৱা তেনেৱ সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা আলাপসল্লাপেন নিসীদিত্ৱা নগৰং পৱিসতি, ইতৰোপি নং যাৱ নগৰদ্ৱাৰা অনুগন্ত্ৱা নিৱত্ততি. সো তেসং ৱিস্সাসো ভিক্খূনং অন্তৰে পাকটো জাতো. অথেকদিৱসং ভিক্খূ তেসং ৱিস্সাসকথং কথেন্তা ধম্মসভাযং নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি, তে ‘‘ইমায নাম, ভন্তে’’তি কথযিংসু. সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদানেৱ ইমে ৱিস্সাসিকা, পুব্বেপি ৱিস্সাসিকাযেৱ অহেসু’’ন্তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো তস্স অমচ্চো অহোসি. তদা একো কুক্কুৰো মঙ্গলহত্থিসালং গন্ত্ৱা মঙ্গলহত্থিস্স ভুঞ্জনট্ঠানে পতিতানি ভত্তসিত্থানি খাদতি. সো তেনেৱ ভোজনেন সংৱদ্ধমানো মঙ্গলহত্থিস্স ৱিস্সাসিকো জাতো হত্থিস্সেৱ সন্তিকে ভুঞ্জতি, উভোপি ৱিনা ৱত্তিতুং ন সক্কোন্তি. সো হত্থী নং সোণ্ডায গহেত্ৱা অপৰাপৰং কৰোন্তো কীড়তি, উক্খিপিত্ৱা কুম্ভে পতিট্ঠাপেতি. অথেকদিৱসং একো গামিকমনুস্সো হত্থিগোপকস্স মূলং দত্ৱা তং কুক্কুৰং আদায অত্তনো গামং অগমাসি. ততো পট্ঠায সো হত্থী কুক্কুৰং অপস্সন্তো নেৱ খাদতি ন পিৱতি ন ন্হাযতি. তমত্থং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা বোধিসত্তং পহিণি ‘‘গচ্ছ পণ্ডিত, জানাহি কিংকাৰণা হত্থী এৱং কৰোতী’’তি.

বোধিসত্তো হত্থিসালং গন্ত্ৱা হত্থিস্স দুম্মনভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ইমস্স সৰীৰে ৰোগো ন পঞ্ঞাযতি, কেনচি পনস্স সদ্ধিং মিত্তসন্থৱেন ভৱিতব্বং, তং অপস্সন্তো এস মঞ্ঞে সোকাভিভূতো’’তি হত্থিগোপকে পুচ্ছি ‘‘অত্থি নু খো ইমস্স কেনচি সদ্ধিং ৱিস্সাসো’’তি? ‘‘আম, অত্থি সামি একেন সুনখেন সদ্ধিং বলৱা মেত্তী’’তি. ‘‘কহং সো এতৰহী’’তি? ‘‘একেন মনুস্সেন নীতো’’তি. ‘‘জানাথ পনস্স নিৱাসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘ন জানাম, সামী’’তি. বোধিসত্তো ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘নত্থি, দেৱ, হত্থিস্স কোচি আবাধো, একেন পনস্স সুনখেন সদ্ধিং বলৱৱিস্সাসো, তং অপস্সন্তো ন ভুঞ্জতি মঞ্ঞে’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৭. ‘‘নালং কবড়ং পদাতৱে, ন চ পিণ্ডং ন কুসে ন ঘংসিতুং;

মঞ্ঞামি অভিণ্হদস্সনা, নাগো স্নেহমকাসি কুক্কুৰে’’তি.

তত্থ নালন্তি ন সমত্থো. কবড়ন্তি ভোজনকালে পঠমমেৱ দিন্নং কটুককবড়ং. পদাতৱেতি পআদাতৱে, সন্ধিৱসেন আকাৰলোপো ৱেদিতব্বো, গহেতুন্তি অত্থো. ন চ পিণ্ডন্তি ৱড্ঢেত্ৱা দীযমানং ভত্তপিণ্ডম্পি নালং গহেতুং. ন কুসেতি খাদনত্থায দিন্নানি তিণানিপি নালং গহেতুং. ন ঘংসিতুন্তি ন্হাপিযমানো সৰীৰম্পি ঘংসিতুং নালং. এৱং যং যং সো হত্থী কাতুং ন সমত্থো, তং তং সব্বং ৰঞ্ঞো আৰোচেত্ৱা তস্স অসমত্থভাৱে অত্তনা সল্লক্খিতকাৰণং আৰোচেন্তো ‘‘মঞ্ঞামী’’তিআদিমাহ.

ৰাজা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইদানি কিং কাতব্বং পণ্ডিতা’’তি পুচ্ছি. ‘‘‘অম্হাকং কিৰ মঙ্গলহত্থিস্স সহাযং সুনখং একো মনুস্সো গহেত্ৱা গতো, যস্স ঘৰে তং সুনখং পস্সন্তি, তস্স অযং নাম দণ্ডো’তি ভেৰিং চৰাপেথ দেৱা’’তি. ৰাজা তথা কাৰেসি. তং পৱত্তিং সুত্ৱা সো পুৰিসো সুনখং ৱিস্সজ্জেসি, সুনখো ৱেগেনাগন্ত্ৱা হত্থিস্স সন্তিকমেৱ অগমাসি. হত্থী তং সোণ্ডায গহেত্ৱা কুম্ভে ঠপেত্ৱা ৰোদিত্ৱা পৰিদেৱিত্ৱা কুম্ভা ওতাৰেত্ৱা তেন ভুত্তে পচ্ছা অত্তনাপি ভুঞ্জি. ‘‘তিৰচ্ছানগতস্স আসযং জানাতী’’তি ৰাজা বোধিসত্তস্স মহন্তং যসং অদাসি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইমে ইদানেৱ ৱিস্সাসিকা, পুব্বেপি ৱিস্সাসিকাযেৱা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা চতুসচ্চকথায ৱিনিৱট্টেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি. ইদং চতুসচ্চকথায ৱিনিৱট্টনং নাম সব্বজাতকেসুপি অত্থিযেৱ. মযং পন যত্থস্স আনিসংসো পঞ্ঞাযতি, তত্থেৱ দস্সযিস্সাম.

তদা সুনখো উপাসকো অহোসি, হত্থী মহল্লকত্থেৰো, ৰাজা আনন্দো, অমচ্চপণ্ডিতো পন অহমেৱ অহোসিন্তি.

অভিণ্হজাতকৱণ্ণনা সত্তমা.

[২৮] ৮. নন্দিৱিসালজাতকৱণ্ণনা

মনুঞ্ঞমেৱ ভাসেয্যাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো ছব্বগ্গিযানং ভিক্খূনং ওমসৱাদং আৰব্ভ কথেসি. তস্মিঞ্হি সমযে ছব্বগ্গিযা কলহং কৰোন্তা পেসলে ভিক্খূ খুংসেন্তি ৱম্ভেন্তি ওৱিজ্ঝন্তি, দসহি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তি. ভিক্খূ ভগৱতো আৰোচেসুং. ভগৱা ছব্বগ্গিযে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সচ্চং কিৰ ভিক্খৱো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে ৱিগৰহিত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে, ফৰুসৱাচা নাম তিৰচ্ছানগতানম্পি অমনাপা, পুব্বেপি একো তিৰচ্ছানগতো অত্তানং ফৰুসেন সমুদাচৰন্তং সহস্সং পৰাজেসী’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে গন্ধাৰৰট্ঠে তক্কসিলাযং গন্ধাৰৰাজা ৰজ্জং কাৰেসি. তদা বোধিসত্তো গোযোনিযং নিব্বত্তি. অথ নং তৰুণৱচ্ছককালেযেৱ একো ব্ৰাহ্মণো গোদক্খিণাদাযকানং সন্তিকা লভিত্ৱা ‘‘নন্দিৱিসালো’’তি নামং কত্ৱা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা সম্পিযাযমানো যাগুভত্তাদীনি দত্ৱা পোসেসি. বোধিসত্তো ৱযপ্পত্তো চিন্তেসি ‘‘অহং ইমিনা ব্ৰাহ্মণেন কিচ্ছেন পটিজগ্গিতো, মযা চ সদ্ধিং সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞো সমধুৰো গোণো নাম নত্থি, যংনূনাহং অত্তনো বলং দস্সেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স পোসাৱনিযং দদেয্য’’ন্তি সো একদিৱসং ব্ৰাহ্মণং আহ ‘‘গচ্ছ, ব্ৰাহ্মণ, একং গোৱিত্তকসেট্ঠিং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘ময্হং বলিবদ্দো অতিবদ্ধং সকটসতং পৱট্টেতী’তি ৱত্ৱা সহস্সেন অব্ভুতং কৰোহী’’তি. সো ব্ৰাহ্মণো সেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘ইমস্মিং নগৰে কস্স গোণো থামসম্পন্নো’’তি. অথ নং সেট্ঠি ‘‘অসুকস্স চ অসুকস্স চা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সকলনগৰে পন অম্হাকং গোণেহি সদিসো নাম নত্থী’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণো ‘‘ময্হং একো গোণো অতিবদ্ধং সকটসতং পৱট্টেতুং সমত্থো অত্থী’’তি আহ. সেট্ঠি গহপতি ‘‘কুতো এৱৰূপো গোণো’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণো ‘‘ময্হং গেহে অত্থী’’তি. ‘‘তেন হি অব্ভুতং কৰোহী’’তি. ‘‘সাধু কৰোমী’’তি সহস্সেন অব্ভুতং অকাসি.

সো সকটসতং ৱালুকাসক্খৰপাসাণানংযেৱ পূৰেত্ৱা পটিপাটিযা ঠপেত্ৱা সব্বানি অক্খবন্ধনযোত্তেন একতো বন্ধিত্ৱা নন্দিৱিসালং ন্হাপেত্ৱা গন্ধপঞ্চঙ্গুলিকং কত্ৱা কণ্ঠে মালং পিড়ন্ধিত্ৱা পুৰিমসকটধুৰে এককমেৱ যোজেত্ৱা সযং ধুৰে নিসীদিত্ৱা পতোদং উক্খিপিত্ৱা ‘‘গচ্ছ কূট, ৱহস্সু কূটা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘অযং মং অকূটং কূটৱাদেন সমুদাচৰতী’’তি চত্তাৰো পাদে থম্ভে ৱিয নিচ্চলে কত্ৱা অট্ঠাসি. সেট্ঠি তঙ্খণঞ্ঞেৱ ব্ৰাহ্মণং সহস্সং আহৰাপেসি. ব্ৰাহ্মণো সহস্সপৰাজিতো গোণং মুঞ্চিত্ৱা ঘৰং গন্ত্ৱা সোকাভিভূতো নিপজ্জি. নন্দিৱিসালো চৰিত্ৱা আগতো ব্ৰাহ্মণং সোকাভিভূতং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, নিদ্দাযসী’’তি আহ. ‘‘কুতো মে, নিদ্দা, সহস্সপৰাজিতস্সাতি, ব্ৰাহ্মণ, মযা এত্তকং কালং তৱ গেহে ৱসন্তেন অত্থি কিঞ্চি ভাজনং ৱা ভিন্দিতপুব্বং, কোচি ৱা মদ্দিতপুব্বো, অট্ঠানে ৱা পন উচ্চাৰপস্সাৱো কতপুব্বো’’তি? ‘‘নত্থি তাতা’’তি. অথ ত্ৱং মং কস্মা কূটৱাদেন সমুদাচৰসি, তৱেৱেসো দোসো, ময্হং দোসো নত্থি, গচ্ছ, তেন সদ্ধিং দ্ৱীহি সহস্সেহি অব্ভুতং কৰোহি, কেৱলং মং অকূটং কূটৱাদেন মা সমুদাচৰসীতি.

ব্ৰাহ্মণো তস্স ৱচনং সুত্ৱা গন্ত্ৱা দ্ৱীহি সহস্সেহি অব্ভুতং কত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ সকটসতং অতিবন্ধিত্ৱা নন্দিৱিসালং মণ্ডেত্ৱা পুৰিমসকটধুৰে যোজেসি. কথং যোজেসীতি? যুগং ধুৰে নিচ্চলং বন্ধিত্ৱা একায কোটিযা নন্দিৱিসালং যোজেত্ৱা একং কোটিং ধুৰযোত্তেন পলিৱেঠেত্ৱা যুগকোটিঞ্চ অক্খপাদঞ্চ নিস্সায মুণ্ডৰুক্খদণ্ডকং দত্ৱা তেন যোত্তেন নিচ্চলং বন্ধিত্ৱা ঠপেসি. এৱঞ্হি কতে যুগং এত্তো ৱা ইতো ৱা ন গচ্ছতি, সক্কা হোতি একেনেৱ গোণেন আকড্ঢিতুং. অথস্স ব্ৰাহ্মণো ধুৰে নিসীদিত্ৱা নন্দিৱিসালস্স পিট্ঠিং পৰিমজ্জিত্ৱা ‘‘গচ্ছ ভদ্ৰ, ৱহস্সু, ভন্দ্ৰা’’তি আহ. বোধিসত্তো অতিবদ্ধং সকটসতং একৱেগেনেৱ আকড্ঢিত্ৱা পচ্ছা ঠিতং সকটং পুৰতো ঠিতস্স সকটস্স ঠানে ঠপেসি. গোৱিত্তকসেট্ঠি পৰাজিতো ব্ৰাহ্মণস্স দ্ৱে সহস্সানি অদাসি. অঞ্ঞেপি মনুস্সা বোধিসত্তস্স বহুং ধনং অদংসু, সব্বং ব্ৰাহ্মণস্সেৱ অহোসি. এৱং সো বোধিসত্তং নিস্সায বহুং ধনং লভি.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, ফৰুসৱচনং নাম কস্সচি মনাপ’’ন্তি ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ গৰহিত্ৱা সিক্খাপদং পঞ্ঞপেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৮. ‘‘মনুঞ্ঞমেৱ ভাসেয্য, নামনুঞ্ঞং কুদাচনং;

মনুঞ্ঞং ভাসমানস্স, গৰুং ভাৰং উদদ্ধৰি;

ধনঞ্চ নং অলাভেসি, তেন চত্তমনো অহূ’’তি.

তত্থ মনুঞ্ঞমেৱ ভাসেয্যাতি পৰেন সদ্ধিং ভাসমানো চতুদোসৱিৰহিতং মধুৰং মনাপং সণ্হং মুদুকং পিযৱচনমেৱ ভাসেয্য. গৰুং ভাৰং উদদ্ধৰীতি নন্দিৱিসালো বলিবদ্দো অমনাপং ভাসমানস্স ভাৰং অনুদ্ধৰিত্ৱা পচ্ছা মনাপং পিযৱচনং ভাসমানস্স ব্ৰাহ্মণস্স গৰুং ভাৰং উদ্ধৰি, উদ্ধৰিত্ৱা কড্ঢিত্ৱা পৱট্টেসীতি অত্থো, দ-কাৰো পনেত্থ ব্যঞ্জনসন্ধিৱসেন পদসন্ধিকৰো.

ইতি সত্থা ‘‘মনুঞ্ঞমেৱ ভাসেয্যা’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা ব্ৰাহ্মণো আনন্দো অহোসি, নন্দিৱিসালো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

নন্দিৱিসালজাতকৱণ্ণনা অট্ঠমা.

[২৯] ৯. কণ্হজাতকৱণ্ণনা

যতো যতো গৰু ধুৰন্তি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো যমকপাটিহাৰিযং আৰব্ভ কথেসি. তং সদ্ধিং দেৱোৰোহণেন তেৰসকনিপাতে সৰভমিগজাতকে (জা. ১.১৩.১৩৪ আদযো) আৱি ভৱিস্সতি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা দেৱলোকে তেমাসং ৱসিত্ৱা মহাপৱাৰণায সঙ্কস্সনগৰদ্ৱাৰে ওৰুয্হ মহন্তেন পৰিৱাৰেন জেতৱনং পৱিট্ঠে ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিপতিত্ৱা ‘‘আৱুসো, তথাগতো নাম অসমধুৰো, তথাগতেন ৱুড়্হধুৰং অঞ্ঞো ৱহিতুং সমত্থো নাম নত্থি, ছ সত্থাৰো ‘মযমেৱ পাটিহাৰিযং কৰিস্সাম, মযমেৱ পাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’তি ৱত্ৱা একম্পি পাটিহাৰিযং ন অকংসু, অহো সত্থা অসমধুৰো’’তি সত্থু গুণকথং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘মযং, ভন্তে, ন অঞ্ঞায কথায, এৱৰূপায নাম তুম্হাকমেৱ গুণকথাযা’’তি. সত্থা ‘‘ভিক্খৱে, ইদানি মযা ৱুড়্হধুৰং কো ৱহিস্সতি, পুব্বে তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তোপি অহং অত্তনা সমধুৰং কঞ্চি নালত্থ’’ন্তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো গোযোনিযং পটিসন্ধিং গণ্হি. অথ নং সামিকা তৰুণৱচ্ছককালেযেৱ একিস্সা মহল্লিকায ঘৰে ৱসিত্ৱা তস্সা নিৱাসৱেতনতো পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অদংসু. সা তং যাগুভত্তাদীহি পটিজগ্গমানা পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা ৱড্ঢেসি. সো ‘‘অয্যিকাকাড়কো’’ ত্ৱেৱ নামং পঞ্ঞাযিত্থ. ৱযপ্পত্তো চ অঞ্জনৱণ্ণো হুত্ৱা গামগোণেহি সদ্ধিং চৰতি, সীলাচাৰসম্পন্নো অহোসি. গামদাৰকা সিঙ্গেসুপি কণ্ণেসুপি গলেপি গহেত্ৱা ওলম্বন্তি, নঙ্গুট্ঠেপি গহেত্ৱা কীড়ন্তি, পিট্ঠিযম্পি নিসীদন্তি. সো একদিৱসং চিন্তেসি ‘‘ময্হং মাতা দুগ্গতা, মং পুত্তট্ঠানে ঠপেত্ৱা দুক্খেন পোসেসি, যংনূনাহং ভতিং কত্ৱা ইমং দুগ্গতভাৱতো মোচেয্য’’ন্তি. সো ততো পট্ঠায ভতিং উপধাৰেন্তো চৰতি.

অথেকদিৱসং একো সত্থৱাহপুত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৱিসমতিত্থং সম্পত্তো, তস্স গোণা সকটানি উত্তাৰেতুং ন সক্কোন্তি, পঞ্চসু সকটসতেসু গোণা যুগপৰম্পৰায যোজিতা একম্পি সকটং উত্তাৰেতুং নাসক্খিংসু. বোধিসত্তোপি গামগোণেহি সদ্ধিং তত্থ সমীপে চৰতি. সত্থৱাহপুত্তোপি গোসুত্তৱিত্তকো, সো ‘‘অত্থি নু খো এতেসং গুন্নং অন্তৰে ইমানি সকটানি উত্তাৰেতুং সমত্থো উসভাজানীযো’’তি উপধাৰযমানো বোধিসত্তং দিস্ৱা ‘‘অযং আজানীযো সক্খিস্সতি ময্হং সকটানি উত্তাৰেতুং, কো নু খো অস্স সামিকো’’তি গোপালকে পুচ্ছি ‘‘কো নু খো ভো ইমস্স সামিকো, অহং ইমং সকটে যোজেত্ৱা সকটেসু উত্তাৰিতেসু ৱেতনং দস্সামী’’তি. তে আহংসু ‘‘গহেত্ৱা নং যোজেথ, নত্থি ইমস্স ইমস্মিং ঠানে সামিকো’’তি. সো নং নাসায ৰজ্জুকেন বন্ধিত্ৱা আকড্ঢেন্তো চালেতুম্পি নাসক্খি. বোধিসত্তো কিৰ ‘‘ভতিযা কথিতায গমিস্সামী’’তি ন অগমাসি. সত্থৱাহপুত্তো তস্সাধিপ্পাযং ঞত্ৱা ‘‘সামি, তযা পঞ্চসু সকটসতেসু উত্তাৰিতেসু একেকস্স সকটস্স দ্ৱে দ্ৱে কহাপণে ভতিং কত্ৱা সহস্সং দস্সামী’’তি আহ. তদা বোধিসত্তো সযমেৱ অগমাসি. অথ নং পুৰিসা পুৰিমসকটেসু যোজেসুং. অথ নং একৱেগেনেৱ উক্খিপিত্ৱা থলে পতিট্ঠাপেসি. এতেনুপাযেন সব্বসকটানি উত্তাৰেসি.

সত্থৱাহপুত্তো একেকস্স সকটস্স একেকং কত্ৱা পঞ্চসতানি ভণ্ডিকং কত্ৱা তস্স গলে বন্ধি. সো ‘‘অযং ময্হং যথাপৰিচ্ছিন্নং ভতিং ন দেতি, ন দানিস্স গন্তুং দস্সামী’’তি গন্ত্ৱা সব্বপুৰিমসকটস্স পুৰতো মগ্গং নিৱাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. অপনেতুং ৱাযমন্তাপি নং অপনেতুং নাসক্খিংসু. সত্থৱাহপুত্তো ‘‘জানাতি মঞ্ঞে এস অত্তনো ভতিযা ঊনভাৱ’’ন্তি একেকস্মিং সকটে দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা সহস্সভণ্ডিকং বন্ধিত্ৱা ‘‘অযং তে সকটুত্তৰণভতী’’তি গীৱাযং লগ্গেসি. সো সহস্সভণ্ডিকং আদায মাতু সন্তিকং অগমাসি. গামদাৰকা ‘‘কিং নামেতং অয্যিকাকাড়কস্স গলে’’তি বোধিসত্তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো তে অনুবন্ধিত্ৱা দূৰতোৱ পলাপেন্তো মাতু সন্তিকং গতো. পঞ্চন্নং পন সকটসতানং উত্তাৰিতত্তা ৰত্তেহি অক্খীহি কিলন্তৰূপো পঞ্ঞাযিত্থ. অয্যিকা তস্স গীৱায সহস্সত্থৱিকং দিস্ৱা ‘‘তাত, অযং তে কহং লদ্ধা’’তি গোপালকদাৰকে পুচ্ছিত্ৱা তমত্থং সুত্ৱা ‘‘তাত, কিং অহং তযা লদ্ধভতিযা জীৱিতুকামা, কিংকাৰণা এৱৰূপং দুক্খং অনুভোসী’’তি ৱত্ৱা বোধিসত্তং উণ্হোদকেন ন্হাপেত্ৱা সকলসৰীৰং তেলেন মক্খেত্ৱা পানীযং পাযেত্ৱা সপ্পাযং ভোজনং ভোজেত্ৱা জীৱিতপৰিযোসানে সদ্ধিং বোধিসত্তেন যথাকম্মং গতা.

সত্থা ‘‘ন, ভিক্খৱে, তথাগতো ইদানেৱ অসমধুৰো, পুব্বেপি অসমধুৰোযেৱা’’তি ৱত্ৱা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

২৯. ‘‘যতো যতো গৰু ধুৰং, যতো গম্ভীৰৱত্তনী;

তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তি, স্ৱাস্সু তং ৱহতে ধুৰ’’ন্তি.

তত্থ যতো যতো গৰু ধুৰন্তি যস্মিং যস্মিং ঠানে ধুৰং গৰু ভাৰিযং হোতি, অঞ্ঞে বলিবদ্দা উক্খিপিতুং ন সক্কোন্তি. যতো গম্ভীৰৱত্তনীতি ৱত্তন্তি এত্থাতি ৱত্তনী, মগ্গস্সেতং নামং, যস্মিং ঠানে উদকচিক্খল্লমহন্ততায ৱা ৱিসমচ্ছিন্নতটভাৱেন ৱা মগ্গো গম্ভীৰো হোতীতি অত্থো. তদাস্সু কণ্হং যুঞ্জন্তীতি এত্থ অস্সূতি নিপাতমত্তং, তদা কণ্হং যুঞ্জন্তীতি অত্থো. যদা ধুৰঞ্চ গৰু হোতি মগ্গো চ গম্ভীৰো, তদা অঞ্ঞে বলিবদ্দে অপনেত্ৱা কণ্হমেৱ যোজেন্তীতি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাস্সু তং ৱহতে ধুৰন্তি এত্থাপি অস্সূতি নিপাতমত্তমেৱ, সো তং ধুৰং ৱহতীতি অত্থো.

এৱং ভগৱা ‘‘তদা, ভিক্খৱে, কণ্হোৱ তং ধুৰং ৱহতী’’তি দস্সেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মহল্লিকা উপ্পলৱণ্ণা অহোসি, অয্যিকাকাড়কো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

কণ্হজাতকৱণ্ণনা নৱমা.

[৩০] ১০. মুনিকজাতকৱণ্ণনা

মা মুনিকস্স পিহযীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো থুল্লকুমাৰিকাপলোভনং আৰব্ভ কথেসি. তং তেৰসকনিপাতে চূড়নাৰদকস্সপজাতকে (জা. ১.১৩.৪০ আদযো) আৱি ভৱিস্সতি. সত্থা পন তং ভিক্খুং ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং নিস্সাযা’’তি? ‘‘থুল্লকুমাৰিকাপলোভনং ভন্তে’’তি. সত্থা ‘‘ভিক্খু এসা তৱ অনত্থকাৰিকা, পুব্বেপি ত্ৱং ইমিস্সা ৱিৱাহদিৱসে জীৱিতক্খযং পত্ৱা মহাজনস্স উত্তৰিভঙ্গভাৱং পত্তো’’তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰি.

অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং গামকে একস্স কুটুম্বিকস্স গেহে গোযোনিযং নিব্বত্তি ‘‘মহালোহিতো’’তি নামেন, কনিট্ঠভাতাপিস্স চূড়লোহিতো নাম অহোসি. তেযেৱ দ্ৱে ভাতিকে নিস্সায তস্মিং কুলে কম্মধুৰং ৱত্ততি. তস্মিং পন কুলে একা কুমাৰিকা অত্থি, তং একো নগৰৱাসী কুলপুত্তো অত্তনো পুত্তস্স ৱাৰেসি. তস্সা মাতাপিতৰো ‘‘কুমাৰিকায ৱিৱাহকালে আগতানং পাহুনকানং উত্তৰিভঙ্গো ভৱিস্সতী’’তি যাগুভত্তং দত্ৱা মুনিকং নাম সূকৰং পোসেসুং. তং দিস্ৱা চূড়লোহিতো ভাতৰং পুচ্ছি ‘‘ইমস্মিং কুলে কম্মধুৰং ৱত্তমানং অম্হে দ্ৱে ভাতিকে নিস্সায ৱত্ততি, ইমে পন অম্হাকং তিণপলালাদীনেৱ দেন্তি, সূকৰং যাগুভত্তেন পোসেন্তি, কেন নু খো কাৰণেন এস এতং লভতী’’তি. অথস্স ভাতা ‘‘তাত চূড়লোহিত, মা ত্ৱং এতস্স ভোজনং পিহযি, অযং সূকৰো মৰণভত্তং ভুঞ্জতি. এতিস্সা হি কুমাৰিকায ৱিৱাহকালে আগতানং পাহুনকানং উত্তৰিভঙ্গো ভৱিস্সতীতি ইমে এতং সূকৰং পোসেন্তি, ইতো কতিপাহচ্চযেন তে মনুস্সা আগমিস্সন্তি, অথ নং সূকৰং পাদেসু গহেত্ৱা কড্ঢেন্তা হেট্ঠামঞ্চতো নীহৰিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেত্ৱা পাহুনকানং সূপব্যঞ্জনং কৰিযমানং পস্সিস্সসী’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –

৩০. ‘‘মা মুনিকস্স পিহযি, আতুৰন্নানি ভুঞ্জতি;

অপ্পোস্সুক্কো ভুসং খাদ, এতং দীঘাযুলক্খণ’’ন্তি.

তত্থ মা মুনিকস্স পিহযীতি মুনিকস্স ভোজনে পিহং মা উপ্পাদযি, ‘‘এস মুনিকো সুভোজনং ভুঞ্জতী’’তি মা মুনিকস্স পিহযি, ‘‘কদা নু খো অহম্পি এৱং সুখিতো ভৱেয্য’’ন্তি মা মুনিকভাৱং পত্থযি. অযঞ্হি আতুৰন্নানি ভুঞ্জতি. আতুৰন্নানীতি মৰণভোজনানি. অপ্পোস্সুক্কো ভুসং খাদাতি তস্স ভোজনে নিৰুস্সুক্কো হুত্ৱা অত্তনা লদ্ধং ভুসং খাদ. এতং দীঘাযুলক্খণন্তি এতং দীঘাযুভাৱস্স কাৰণং. ততো ন চিৰস্সেৱ তে মনুস্সা আগমিংসু, মুনিকং ঘাতেত্ৱা নানপ্পকাৰেহি পচিংসু. বোধিসত্তো চূড়লোহিতং আহ ‘‘দিট্ঠো তে, তাত, মুনিকো’’তি. দিট্ঠং মে, ভাতিক, মুনিকস্স ভোজনফলং, এতস্স ভোজনতো সতগুণেন সহস্সগুণেন অম্হাকং তিণপলালভুসমত্তমেৱ উত্তমঞ্চ অনৱজ্জঞ্চ দীঘাযুলক্খণঞ্চাতি.

সত্থা ‘‘এৱং খো ত্ৱং ভিক্খু পুব্বেপি ইমং কুমাৰিকং নিস্সায জীৱিতক্খযং পত্ৱা মহাজনস্স উত্তৰিভঙ্গভাৱং গতো’’তি ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে উক্কণ্ঠিতো ভিক্খু সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা মুনিকসূকৰো উক্কণ্ঠিতভিক্খু অহোসি, থুল্লকুমাৰিকা এসা এৱ, চূড়লোহিতো আনন্দো, মহালোহিতো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি.

মুনিকজাতকৱণ্ণনা দসমা.

কুৰুঙ্গৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

কুৰুঙ্গং কুক্কুৰঞ্চেৱ, ভোজাজানীযঞ্চ আজঞ্ঞং;

তিত্থং মহিড়ামুখাভিণ্হং, নন্দিকণ্হঞ্চ মুনিকন্তি.