১. অপণ্ণকৱগ্গো

১. অপণ্ণকজাতকৱণ্ণনা

ইমং তাৱ অপণ্ণকধম্মদেসনং ভগৱা সাৱত্থিং উপনিস্সায জেতৱনমহাৱিহাৰে ৱিহৰন্তো কথেসি. কং পন আৰব্ভ অযং কথা সমুট্ঠিতাতি? সেট্ঠিস্স সহাযকে পঞ্চসতে তিত্থিযসাৱকে. একস্মিঞ্হি দিৱসে অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি অত্তনো সহাযকে পঞ্চসতে অঞ্ঞতিত্থিযসাৱকে আদায বহুং মালাগন্ধৱিলেপনঞ্চেৱ সপ্পিতেলমধুফাণিতৱত্থচ্ছাদনানি চ গাহাপেত্ৱা জেতৱনং গন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা ভেসজ্জানি চেৱ ৱত্থানি চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱিস্সজ্জেত্ৱা ছ নিসজ্জাদোসে ৱজ্জেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তেপি অঞ্ঞতিত্থিযসাৱকা তথাগতং ৱন্দিত্ৱা সত্থু পুণ্ণচন্দসস্সিৰিকং মুখং, লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতং ব্যামপ্পভাপৰিক্খিত্তং ব্ৰহ্মকাযং, আৱেড়াৱেড়া যমকযমকা হুত্ৱা নিচ্ছৰন্তিযো ঘনবুদ্ধৰস্মিযো চ ওলোকযমানা অনাথপিণ্ডিকস্স সমীপেযেৱ নিসীদিংসু.

অথ নেসং সত্থা মনোসিলাতলে সীহনাদং নদন্তো তৰুণসীহো ৱিয গজ্জন্তো পাৱুস্সকমেঘো ৱিয চ আকাসগঙ্গং ওতাৰেন্তো ৱিয চ ৰতনদামং গন্থেন্তো ৱিয চ অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন সৱনীযেন কমনীযেন ব্ৰহ্মস্সৰেন নানানযৱিচিত্তং মধুৰধম্মকথং কথেসি. তে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পসন্নচিত্তা উট্ঠায দসবলং ৱন্দিত্ৱা অঞ্ঞতিত্থিযসৰণং ভিন্দিত্ৱা বুদ্ধং সৰণং অগমংসু. তে ততো পট্ঠায নিচ্চকালং অনাথপিণ্ডিকেন সদ্ধিং গন্ধমালাদিহত্থা ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তি, দানং দেন্তি, সীলং ৰক্খন্তি, উপোসথকম্মং কৰোন্তি.

অথ ভগৱা সাৱত্থিতো পুনদেৱ ৰাজগহং অগমাসি. তে তথাগতস্স গতকালে তং সৰণং ভিন্দিত্ৱা পুন অঞ্ঞতিত্থিযসৰণং গন্ত্ৱা অত্তনো মূলট্ঠানেযেৱ পতিট্ঠিতা. ভগৱাপি সত্তট্ঠ মাসে ৱীতিনামেত্ৱা পুন জেতৱনমেৱ অগমাসি. অনাথপিণ্ডিকো পুনপি তে আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সত্থাৰং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. তেপি ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. অথ নেসং তথাগতে চাৰিকং পক্কন্তে গহিতসৰণং ভিন্দিত্ৱা পুন অঞ্ঞতিত্থিযসৰণমেৱ গহেত্ৱা মূলে পতিট্ঠিতভাৱং ভগৱতো আৰোচেসি.

ভগৱা অপৰিমিতকপ্পকোটিযো নিৰন্তৰং পৱত্তিতৱচীসুচৰিতানুভাৱেন দিব্বগন্ধগন্ধিতং নানাগন্ধপূৰিতং ৰতনকৰণ্ডকং ৱিৱৰন্তো ৱিয মুখপদুমং ৱিৱৰিত্ৱা মধুৰস্সৰং নিচ্ছাৰেন্তো ‘‘সচ্চং কিৰ তুম্হে উপাসকা তীণি সৰণানি ভিন্দিত্ৱা অঞ্ঞতিত্থিযসৰণং গতা’’তি পুচ্ছি. অথ তেহি পটিচ্ছাদেতুং অসক্কোন্তেহি ‘‘সচ্চং ভগৱা’’তি ৱুত্তে সত্থা ‘‘উপাসকা হেট্ঠা অৱীচিং উপৰি ভৱগ্গং পৰিচ্ছেদং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সীলাদীহি গুণেহি বুদ্ধেন সদিসো নাম নত্থি, কুতো অধিকতৰো’’তি. ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা দ্ৱিপদা ৱা চতুপ্পদা ৱা বহুপ্পদা ৱা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি (সং. নি. ৫.১৩৯; অ. নি. ৪.৩৪), যং কিঞ্চি ৱিত্তং ইধ ৱা হুৰং ৱা…পে… (খু. পা. ৬.৩; সু. নি. ২২৬) অগ্গতো ৱে পসন্নান’’ন্তিআদীহি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সুত্তেহি পকাসিতে ৰতনত্তযগুণে পকাসেত্ৱা ‘‘এৱং উত্তমগুণেহি সমন্নাগতং ৰতনত্তযং সৰণং গতা উপাসকা ৱা উপাসিকা ৱা নিৰযাদীসু নিব্বত্তকা নাম নত্থি, অপাযনিব্বত্তিতো পন মুচ্চিত্ৱা দেৱলোকে উপ্পজ্জিত্ৱা মহাসম্পত্তিং অনুভোন্তি, তস্মা তুম্হেহি এৱৰূপং সৰণং ভিন্দিত্ৱা অঞ্ঞতিত্থিযসৰণং গচ্ছন্তেহি অযুত্তং কত’’ন্তি আহ.

এত্থ চ তীণি ৰতনানি মোক্খৱসেন উত্তমৱসেন সৰণগতানং অপাযেসু নিব্বত্তিযা অভাৱদীপনত্থং ইমানি সুত্তানি দস্সেতব্বানি –

‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);

‘‘যে কেচি ধম্মং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি.

‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;

পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি.

‘‘বহুং ৱে সৰণং যন্তি, পব্বতানি ৱনানি চ;

আৰামৰুক্খচেত্যানি, মনুস্সা ভযতজ্জিতা.

‘‘নেতং খো সৰণং খেমং, নেতং সৰণমুত্তমং;

নেতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতি.

‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সৰণং গতো;

চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি.

‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;

অৰিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘এতং খো সৰণং খেমং, এতং সৰণমুত্তমং;

এতং সৰণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৮৮-১৯২);

ন কেৱলঞ্চ নেসং সত্থা এত্তকংযেৱ ধম্মং দেসেসি, অপিচ খো ‘‘উপাসকা বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম, ধম্মানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম, সঙ্ঘানুস্সতিকম্মট্ঠানং নাম সোতাপত্তিমগ্গং দেতি, সোতাপত্তিফলং দেতি, সকদাগামিমগ্গং দেতি, সকদাগামিফলং দেতি, অনাগামিমগ্গং দেতি, অনাগামিফলং দেতি, অৰহত্তমগ্গং দেতি, অৰহত্তফলং দেতী’’তিএৱমাদীহিপি নযেহি ধম্মং দেসেত্ৱা ‘‘এৱৰূপং নাম সৰণং ভিন্দন্তেহি অযুত্তং তুম্হেহি কত’’ন্তি আহ. এত্থ চ বুদ্ধানুস্সতিকম্মট্ঠানাদীনং সোতাপত্তিমগ্গাদিপ্পদানং ‘‘একধম্মো, ভিক্খৱে, ভাৱিতো বহুলীকতো একন্তনিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি. কতমো একধম্মো? বুদ্ধানুস্সতী’’তিএৱমাদীহি (অ. নি. ১.২৯৬) সুত্তেহি দীপেতব্বং.

এৱং ভগৱা নানপ্পকাৰেহি উপাসকে ওৱদিত্ৱা ‘‘উপাসকা পুব্বেপি মনুস্সা অসৰণং ‘সৰণ’ন্তি তক্কগ্গাহেন ৱিৰদ্ধগ্গাহেন গহেত্ৱা অমনুস্সপৰিগ্গহিতে কন্তাৰে যক্খভক্খা হুত্ৱা মহাৱিনাসং পত্তা, অপণ্ণকগ্গাহং পন একংসিকগ্গাহং অৱিৰদ্ধগ্গাহং গহিতমনুস্সা তস্মিংযেৱ কন্তাৰে সোত্থিভাৱং পত্তা’’তি ৱত্ৱা তুণ্হী অহোসি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা অভিত্থৱিত্ৱা সিৰস্মিং অঞ্জলিং পতিট্ঠাপেত্ৱা এৱমাহ ‘‘ভন্তে, ইদানি তাৱ ইমেসং উপাসকানং উত্তমসৰণং ভিন্দিত্ৱা তক্কগ্গহণং অম্হাকং পাকটং, পুব্বে পন অমনুস্সপৰিগ্গহিতে কন্তাৰে তক্কিকানং ৱিনাসো, অপণ্ণকগ্গাহং গহিতমনুস্সানঞ্চ সোত্থিভাৱো অম্হাকং পটিচ্ছন্নো, তুম্হাকমেৱ পাকটো, সাধু ৱত নো ভগৱা আকাসে পুণ্ণচন্দং উট্ঠাপেন্তো ৱিয ইমং কাৰণং পাকটং কৰোতূ’’তি. অথ ভগৱা ‘‘মযা খো, গহপতি, অপৰিমিতকালং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা লোকস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থমেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিদ্ধং, সীহৱসায সুৱণ্ণনাড়িং পূৰেন্তো ৱিয সক্কচ্চং সোতং ওদহিত্ৱা সুণোহী’’তি সেট্ঠিনো সতুপ্পাদং জনেত্ৱা হিমগব্ভং পদালেত্ৱা পুণ্ণচন্দং নীহৰন্তো ৱিয ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নকাৰণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিনগৰে ব্ৰহ্মদত্তো নাম ৰাজা অহোসি. তদা বোধিসত্তো সত্থৱাহকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা দসমাসচ্চযেন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন ৱযপ্পত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৱণিজ্জং কৰোন্তো ৱিচৰতি. সো কদাচি পুব্বন্ততো অপৰন্তং গচ্ছতি, কদাচি অপৰন্ততো পুব্বন্তং. বাৰাণসিযংযেৱ অঞ্ঞোপি সত্থৱাহপুত্তো অত্থি বালো অব্যত্তো অনুপাযকুসলো. তদা বোধিসত্তো বাৰাণসিতো মহগ্ঘং ভণ্ডং গহেত্ৱা পঞ্চ সকটসতানি পূৰেত্ৱা গমনসজ্জানি কত্ৱা ঠপেসি. সোপি বালসত্থৱাহপুত্তো তথেৱ পঞ্চ সকটসতানি পূৰেত্ৱা গমনসজ্জানি কত্ৱা ঠপেসি.

তদা বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘সচে অযং বালসত্থৱাহপুত্তো মযা সদ্ধিংযেৱ গমিস্সতি, সকটসহস্সে একতো মগ্গং গচ্ছন্তে মগ্গোপি নপ্পহোস্সতি, মনুস্সানং দাৰুদকাদীনিপি, বলিবদ্দানং তিণানিপি দুল্লভানি ভৱিস্সন্তি, এতেন ৱা মযা ৱা পুৰতো গন্তুং ৱট্টতী’’তি. সো তং পক্কোসাপেত্ৱা এতমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘দ্ৱীহিপি অম্হেহি একতো গন্তুং ন সক্কা, কিং ত্ৱং পুৰতো গমিস্সসি, উদাহু পচ্ছতো’’তি আহ. সো চিন্তেসি ‘‘মযি পুৰতো গচ্ছন্তে বহূ আনিসংসা, মগ্গেন অভিন্নেনেৱ গমিস্সামি, গোণা অনামট্ঠতিণং খাদিস্সন্তি, মনুস্সানং অনামট্ঠং সূপেয্যপণ্ণং ভৱিস্সতি, পসন্নং উদকং ভৱিস্সতি, যথাৰুচিং অগ্ঘং ঠপেত্ৱা ভণ্ডং ৱিক্কিণিস্সামী’’তি. সো ‘‘অহং, সম্ম, পুৰতো গমিস্সামী’’তি আহ. বোধিসত্তোপি পচ্ছতো গমনে বহূ আনিসংসে অদ্দস. এৱং হিস্স অহোসি – ‘‘পুৰতো গচ্ছন্তা মগ্গে ৱিসমট্ঠানং সমং কৰিস্সন্তি, অহং তেহি গতমগ্গেন গমিস্সামি, পুৰতো গতেহি বলিবদ্দেহি পৰিণতথদ্ধতিণে খাদিতে মম গোণা পুন উট্ঠিতানি মধুৰতিণানি খাদিস্সন্তি, গহিতপণ্ণট্ঠানতো উট্ঠিতং মনুস্সানং সূপেয্যপণ্ণং মধুৰং ভৱিস্সতি, অনুদকে ঠানে আৱাটং খনিত্ৱা এতে উদকং উপ্পাদেস্সন্তি, তেহি কতেসু আৱাটেসু মযং উদকং পিৱিস্সাম, অগ্ঘট্ঠপনং নাম মনুস্সানং জীৱিতা ৱোৰোপনসদিসং, অহং পচ্ছতো গন্ত্ৱা এতেহি ঠপিতগ্ঘেন ভণ্ডং ৱিক্কিণিস্সামী’’তি. অথ সো এত্তকে আনিসংসে দিস্ৱা ‘‘সম্ম, ত্ৱং পুৰতো গচ্ছাহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, সম্মা’’তি বালসত্থৱাহো সকটানি যোজেত্ৱা নিক্খন্তো অনুপুব্বেন মনুস্সাৱাসং অতিক্কমিত্ৱা কন্তাৰমুখং পাপুণি.

কন্তাৰং নাম – চোৰকন্তাৰং, ৱাড়কন্তাৰং, নিৰুদককন্তাৰং, অমনুস্সকন্তাৰং, অপ্পভক্খকন্তাৰন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ চোৰেহি অধিট্ঠিতমগ্গো চোৰকন্তাৰং নাম. সীহাদীহি অধিট্ঠিতমগ্গো ৱাড়কন্তাৰং নাম. যত্থ ন্হাযিতুং ৱা পাতুং ৱা উদকং নত্থি, ইদং নিৰুদককন্তাৰং নাম. অমনুস্সাধিট্ঠিতং অমনুস্সকন্তাৰং নাম. মূলখাদনীযাদিৱিৰহিতং অপ্পভক্খকন্তাৰং নাম. ইমস্মিং পঞ্চৱিধে কন্তাৰে তং কন্তাৰং নিৰুদককন্তাৰঞ্চেৱ অমনুস্সকন্তাৰঞ্চ. তস্মা সো বালসত্থৱাহপুত্তো সকটেসু মহন্তমহন্তা চাটিযো ঠপেত্ৱা উদকস্স পূৰাপেত্ৱা সট্ঠিযোজনিকং কন্তাৰং পটিপজ্জি.

অথস্স কন্তাৰমজ্ঝং গতকালে কন্তাৰে অধিৱত্থযক্খো ‘‘ইমেহি মনুস্সেহি গহিতং উদকং ছড্ডাপেত্ৱা দুব্বলে কত্ৱা সব্বেৱ নে খাদিস্সামী’’তি সব্বসেততৰুণবলিবদ্দযুত্তং মনোৰমং যানকং মাপেত্ৱা ধনুকলাপফলকাৱুধহত্থেহি দসহি দ্ৱাদসহি অমনুস্সেহি পৰিৱুতো উপ্পলকুমুদানি পিড়ন্ধিত্ৱা অল্লকোসো অল্লৱত্থো ইস্সৰপুৰিসো ৱিয তস্মিং যানকে নিসীদিত্ৱা কদ্দমমক্খিতেহি চক্কেহি পটিপথং অগমাসি. পৰিৱাৰঅমনুস্সাপিস্স পুৰতো চ পচ্ছতো চ গচ্ছন্তা অল্লকেসা অল্লৱত্থা উপ্পলকুমুদমালা পিড়ন্ধিত্ৱা পদুমপুণ্ডৰীককলাপে গহেত্ৱা ভিসমুড়ালানি খাদন্তা উদকবিন্দূহি চেৱ কললেহি চ পগ্ঘৰন্তেহি অগমংসু. সত্থৱাহা চ নাম যদা ধুৰৱাতো ৱাযতি, তদা যানকে নিসীদিত্ৱা উপট্ঠাকপৰিৱুতা ৰজং পৰিহৰন্তা পুৰতো গচ্ছন্তি. যদা পচ্ছতো ৱাতো ৱাযতি, তদা তেনেৱ নযেন পচ্ছতো গচ্ছন্তি. তদা পন ধুৰৱাতো অহোসি, তস্মা সো সত্থৱাহপুত্তো পুৰতো অগমাসি.

যক্খো তং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা অত্তনো যানকং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৱা ‘‘কহং গচ্ছথা’’তি তেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং অকাসি. সত্থৱাহোপি অত্তনো যানকং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৱা সকটানং গমনোকাসং দত্ৱা একমন্তে ঠিতো তং যক্খং অৱোচ ‘‘ভো, অম্হে তাৱ বাৰাণসিতো আগচ্ছাম. তুম্হে পন উপ্পলকুমুদানি পিড়ন্ধিত্ৱা পদুমপুণ্ডৰীকহত্থা ভিসমুড়ালানি খাদন্তা কদ্দমমক্খিতা উদকবিন্দূহি পগ্ঘৰন্তেহি আগচ্ছথ. কিং নু খো তুম্হেহি আগতমগ্গে দেৱো ৱস্সতি, উপ্পলাদিসঞ্ছন্নানি ৱা সৰানি অত্থী’’তি পুচ্ছি. যক্খো তস্স কথং সুত্ৱা ‘‘সম্ম, কিং নামেতং কথেসি. এসা নীলৱনৰাজি পঞ্ঞাযতি. ততো পট্ঠায সকলং অৰঞ্ঞং একোদকং, নিবদ্ধং দেৱো ৱস্সতি, কন্দৰা পূৰা, তস্মিং তস্মিং ঠানে পদুমাদিসঞ্ছন্নানি সৰানি অত্থী’’তি ৱত্ৱা পটিপাটিযা গচ্ছন্তেসু সকটেসু ‘‘ইমানি সকটানি আদায কহং গচ্ছথা’’তি পুচ্ছি. ‘‘অসুকজনপদং নামা’’তি. ‘‘ইমস্মিং চিমস্মিঞ্চ সকটে কিং নাম ভণ্ড’’ন্তি? ‘‘অসুকঞ্চ অসুকঞ্চা’’তি. ‘‘পচ্ছতো আগচ্ছন্তং সকটং অতিৱিয গৰুকং হুত্ৱা আগচ্ছতি, এতস্মিং কিং ভণ্ড’’ন্তি? ‘‘উদকং এত্থা’’তি. ‘‘পৰতো তাৱ উদকং আনেন্তেহি ৱো মনাপং কতং, ইতো পট্ঠায পন উদকেন কিচ্চং নত্থি, পুৰতো বহু উদকং, চাটিযো ভিন্দিত্ৱা উদকং ছড্ডেত্ৱা সুখেন গচ্ছথা’’তি আহ. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ‘‘তুম্হে গচ্ছথ, অম্হাকং পপঞ্চো হোতী’’তি থোকং গন্ত্ৱা তেসং অদস্সনং পত্ৱা অত্তনো যক্খনগৰমেৱ অগমাসি.

সোপি বালসত্থৱাহো অত্তনো বালতায যক্খস্স ৱচনং গহেত্ৱা চাটিযো ভিন্দাপেত্ৱা পসতমত্তম্পি উদকং অনৱসেসেত্ৱা সব্বং ছড্ডাপেত্ৱা সকটানি পাজাপেসি, পুৰতো অপ্পমত্তকম্পি উদকং নাহোসি, মনুস্সা পানীযং অলভন্তা কিলমিংসু. তে যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা গন্ত্ৱা সকটানি মোচেত্ৱা পৰিৱট্টকেন ঠপেত্ৱা গোণে চক্কেসু বন্ধিংসু. নেৱ গোণানং উদকং অহোসি, ন মনুস্সানং যাগুভত্তং ৱা. দুব্বলমনুস্সা তত্থ তত্থ নিপজ্জিত্ৱা সযিংসু. ৰত্তিভাগসমনন্তৰে যক্খা যক্খনগৰতো আগন্ত্ৱা সব্বেপি গোণে চ মনুস্সে চ জীৱিতক্খযং পাপেত্ৱা মংসং খাদিত্ৱা অট্ঠীনি অৱসেসেত্ৱা অগমংসু. এৱমেকং বালসত্থৱাহপুত্তং নিস্সায সব্বেপি তে ৱিনাসং পাপুণিংসু, হত্থট্ঠিকাদীনি দিসাৱিদিসাসু ৱিপ্পকিণ্ণানি অহেসুং. পঞ্চ সকটসতানি যথাপূৰিতানেৱ অট্ঠংসু.

বোধিসত্তোপি খো বালসত্থৱাহপুত্তস্স নিক্খন্তদিৱসতো মাসড্ঢমাসং ৱীতিনামেত্ৱা পঞ্চহি সকটসতেহি নগৰা নিক্খম্ম অনুপুব্বেন কন্তাৰমুখং পাপুণি. সো তত্থ উদকচাটিযো পূৰেত্ৱা বহুং উদকং আদায খন্ধাৱাৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা মনুস্সে সন্নিপাতেত্ৱা এৱমাহ ‘‘তুম্হে মং অনাপুচ্ছিত্ৱা পসতমত্তম্পি উদকং মা ৱড়ঞ্জযিত্থ, কন্তাৰে ৱিসৰুক্খা নাম হোন্তি, পত্তং ৱা পুপ্ফং ৱা ফলং ৱা তুম্হেহি পুৰে অখাদিতপুব্বং মং অনাপুচ্ছিত্ৱা মা খাদিত্থা’’তি. এৱং মনুস্সানং ওৱাদং দত্ৱা পঞ্চহি সকটসতেহি কন্তাৰং পটিপজ্জি. তস্মিং কন্তাৰমজ্ঝং সম্পত্তে সো যক্খো পুৰিমনযেনেৱ বোধিসত্তস্স পটিপথে অত্তানং দস্সেসি. বোধিসত্তো তং দিস্ৱাৱ অঞ্ঞাসি ‘‘ইমস্মিং কন্তাৰে উদকং নত্থি, নিৰুদককন্তাৰো নামেস, অযঞ্চ নিব্ভযো ৰত্তনেত্তো, ছাযাপিস্স ন পঞ্ঞাযতি, নিস্সংসযং ইমিনা পুৰতো গতো বালসত্থৱাহপুত্তো সব্বং উদকং ছড্ডাপেত্ৱা কিলমেত্ৱা সপৰিসো খাদিতো ভৱিস্সতি, ময্হং পন পণ্ডিতভাৱং উপাযকোসল্লং ন জানাতি মঞ্ঞে’’তি. ততো নং আহ ‘‘গচ্ছথ তুম্হে, মযং ৱাণিজা নাম অঞ্ঞং উদকং অদিস্ৱা গহিতউদকং ন ছড্ডেম, দিট্ঠট্ঠানে পন ছড্ডেত্ৱা সকটানি সল্লহুকানি কত্ৱা গমিস্সামা’’তি যক্খো থোকং গন্ত্ৱা অদস্সনং উপগম্ম অত্তনো যক্খনগৰমেৱ গতো.

যক্খে পন গতে মনুস্সা বোধিসত্তং আহংসু ‘‘অয্য, এতে মনুস্সা ‘এসা নীলৱনৰাজি পঞ্ঞাযতি, ততো পট্ঠায নিবদ্ধং দেৱো ৱস্সতী’তি ৱত্ৱা উপ্পলকুমুদমালাধাৰিনো পদুমপুণ্ডৰীককলাপে আদায ভিসমুড়ালানি খাদন্তা অল্লৱত্থা অল্লকেসা উদকবিন্দূহি পগ্ঘৰন্তেহি আগতা, উদকং ছড্ডেত্ৱা সল্লহুকেহি সকটেহি খিপ্পং গচ্ছামা’’তি. বোধিসত্তো তেসং কথং সুত্ৱা সকটানি ঠপাপেত্ৱা সব্বে মনুস্সে সন্নিপাতাপেত্ৱা ‘‘তুম্হেহি ‘ইমস্মিং কন্তাৰে সৰো ৱা পোক্খৰণী ৱা অত্থী’তি কস্সচি সুতপুব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘ন, অয্য, সুতপুব্ব’’ন্তি. নিৰুদককন্তাৰো নাম এসো, ইদানি একচ্চে মনুস্সা ‘‘এতায নীলৱনৰাজিযা পুৰতো দেৱো ৱস্সতী’’তি ৱদন্তি, ‘‘ৱুট্ঠিৱাতো নাম কিত্তকং ঠানং ৱাযতী’’তি? ‘‘যোজনমত্তং, অয্যা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৱো একস্সাপি সৰীৰং ৱুট্ঠিৱাতো পহৰতী’’তি? ‘‘নত্থি অয্যা’’তি. ‘‘মেঘসীসং নাম কিত্তকে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘তিযোজনমত্তে অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৱো কেনচি একম্পি মেঘসীসং দিট্ঠ’’ন্তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘ৱিজ্জুলতা নাম কিত্তকে ঠানে পঞ্ঞাযতী’’তি? ‘‘চতুপ্পঞ্চযোজনমত্তে, অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৱো কেনচি ৱিজ্জুলতোভাসো দিট্ঠো’’তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘মেঘসদ্দো নাম কিত্তকে ঠানে সুয্যতী’’তি? ‘‘একদ্ৱিযোজনমত্তে, অয্যা’’তি. ‘‘অত্থি পন ৱো কেনচি মেঘসদ্দো সুতো’’তি? ‘‘নত্থি, অয্যা’’তি. ‘‘ন এতে মনুস্সা, যক্খা এতে, অম্হে উদকং ছড্ডাপেত্ৱা দুব্বলে কত্ৱা খাদিতুকামা আগতা ভৱিস্সন্তি. পুৰতো গতো বালসত্থৱাহপুত্তো ন উপাযকুসলো. অদ্ধা সো এতেহি উদকং ছড্ডাপেত্ৱা কিলমেত্ৱা খাদিতো ভৱিস্সতি, পঞ্চ সকটসতানি যথাপূৰিতানেৱ ঠিতানি ভৱিস্সন্তি. অজ্জ মযং তানি পস্সিস্সাম, পসতমত্তম্পি উদকং অছড্ডেত্ৱা সীঘসীঘং পাজেথা’’তি পাজাপেসি.

সো গচ্ছন্তো যথাপূৰিতানেৱ পঞ্চ সকটসতানি গোণমনুস্সানঞ্চ হত্থট্ঠিকাদীনি দিসাৱিদিসাসু ৱিপ্পকিণ্ণানি দিস্ৱা সকটানি মোচাপেত্ৱা সকটপৰিৱট্টকেন খন্ধাৱাৰং বন্ধাপেত্ৱা কালস্সেৱ মনুস্সে চ গোণে চ সাযমাসভত্তং ভোজাপেত্ৱা মনুস্সানং মজ্ঝে গোণে নিপজ্জাপেত্ৱা সযং বলনাযকো হুত্ৱা খগ্গহত্থো তিযামৰত্তিং আৰক্খং গহেত্ৱা ঠিতকোৱ অৰুণং উট্ঠাপেসি. পুনদিৱসে পন পাতোৱ সব্বকিচ্চানি নিট্ঠাপেত্ৱা গোণে ভোজেত্ৱা দুব্বলসকটানি ছড্ডাপেত্ৱা থিৰানি গাহাপেত্ৱা অপ্পগ্ঘং ভণ্ডং ছড্ডাপেত্ৱা মহগ্ঘং ভণ্ডং আৰোপাপেত্ৱা যথাধিপ্পেতং ঠানং গন্ত্ৱা দিগুণতিগুণেন মূলেন ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা সব্বং পৰিসং আদায পুন অত্তনো নগৰমেৱ অগমাসি.

সত্থা ইমং ধম্মকথং কথেত্ৱা ‘‘এৱং, গহপতি, পুব্বে তক্কগ্গাহগাহিনো মহাৱিনাসং পত্তা, অপণ্ণকগ্গাহগাহিনো পন অমনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা সোত্থিনা ইচ্ছিতট্ঠানং গন্ত্ৱা পুন সকট্ঠানমেৱ পচ্চাগমিংসূ’’তি ৱত্ৱা দ্ৱেপি ৱত্থূনি ঘটেত্ৱা ইমিস্সা অপণ্ণকধম্মদেসনায অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা ইমং গাথমাহ –

১. ‘‘অপণ্ণকং ঠানমেকে, দুতিযং আহু তক্কিকা;

এতদঞ্ঞায মেধাৱী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.

তত্থ অপণ্ণকন্তি একংসিকং অৱিৰদ্ধং নিয্যানিকং. ঠানন্তি কাৰণং. কাৰণঞ্হি যস্মা তদাযত্তৱুত্তিতায ফলং তিট্ঠতি নাম, তস্মা ‘‘ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি, ‘‘ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো’’তিআদীসু (ৱিভ. ৮০৯) চস্স পযোগো ৱেদিতব্বো. ইতি ‘‘অপণ্ণকং ঠান’’ন্তি পদদ্ৱযেনাপি ‘‘যং একন্তহিতসুখাৱহত্তা পণ্ডিতেহি পটিপন্নং একংসিককাৰণং অৱিৰদ্ধকাৰণং নিয্যানিককাৰণং, তং ইদ’’ন্তি দীপেতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, পভেদতো পন তীণি সৰণগমনানি, পঞ্চ সীলানি, দস সীলানি, পাতিমোক্খসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযসংৱৰো, আজীৱপাৰিসুদ্ধি, পচ্চযপটিসেৱনং, সব্বম্পি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং; ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, ঝানং, ৱিপস্সনা, অভিঞ্ঞা, সমাপত্তি, অৰিযমগ্গো, অৰিযফলং, সব্বম্পেতং অপণ্ণকট্ঠানং অপণ্ণকপটিপদা, নিয্যানিকপটিপদাতি অত্থো.

যস্মা চ পন নিয্যানিকপটিপদায এতং নামং, তস্মাযেৱ ভগৱা অপণ্ণকপটিপদং দস্সেন্তো ইমং সুত্তমাহ –

‘‘তীহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অপণ্ণকপটিপদং পটিপন্নো হোতি, যোনি চস্স আৰদ্ধা হোতি আসৱানং খযায. কতমেহি তীহি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পটিসঙ্খা যোনিসো আহাৰং আহাৰেতি নেৱ দৱায ন মদায…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতি. ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু জাগৰিযং অনুযুত্তো হোতী’’তি (অ. নি. ৩.১৬).

ইমস্মিঞ্চাপি সুত্তে তযোৱ ধম্মা ৱুত্তা. অযং পন অপণ্ণকপটিপদা যাৱ অৰহত্তফলং লব্ভতেৱ. তত্থ অৰহত্তফলম্পি, ফলসমাপত্তিৱিহাৰস্স চেৱ, অনুপাদাপৰিনিব্বানস্স চ, পটিপদাযেৱ নাম হোতি.

একেতি একচ্চে পণ্ডিতমনুস্সা. তত্থ কিঞ্চাপি ‘‘অসুকা নামা’’তি নিযমো নত্থি, ইদং পন সপৰিসং বোধিসত্তংযেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. দুতিযং আহু তক্কিকাতি দুতিযন্তি পঠমতো অপণ্ণকট্ঠানতো নিয্যানিককাৰণতো দুতিযং তক্কগ্গাহকাৰণং অনিয্যানিককাৰণং. আহু তক্কিকাতি এত্থ পন সদ্ধিং পুৰিমপদেন অযং যোজনা – অপণ্ণকট্ঠানং একংসিককাৰণং অৱিৰদ্ধকাৰণং নিয্যানিককাৰণং একে বোধিসত্তপ্পমুখা পণ্ডিতমনুস্সা গণ্হিংসু. যে পন বালসত্থৱাহপুত্তপ্পমুখা তক্কিকা আহু, তে দুতিযং সাপৰাধং অনেকংসিকট্ঠানং ৱিৰদ্ধকাৰণং অনিয্যানিককাৰণং অগ্গহেসুং. তেসু যে অপণ্ণকট্ঠানং অগ্গহেসুং, তে সুক্কপটিপদং পটিপন্না. যে দুতিযং ‘‘পুৰতো ভৱিতব্বং উদকেনা’’তি তক্কগ্গাহসঙ্খাতং অনিয্যানিককাৰণং অগ্গহেসুং. তে কণ্হপটিপদং পটিপন্না.

তত্থ সুক্কপটিপদা অপৰিহানিপটিপদা, কণ্হপটিপদা পৰিহানিপটিপদা. তস্মা যে সুক্কপটিপদং পটিপন্না, তে অপৰিহীনা সোত্থিভাৱং পত্তা. যে পন কণ্হপটিপদং পটিপন্না, তে পৰিহীনা অনযব্যসনং আপন্নাতি ইমমত্থং ভগৱা অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিনো ৱত্ৱা উত্তৰি ইদমাহ ‘‘এতদঞ্ঞায মেধাৱী, তং গণ্হে যদপণ্ণক’’ন্তি.

তত্থ এতদঞ্ঞায মেধাৱীতি ‘‘মেধা’’তি লদ্ধনামায ৱিপুলায ৱিসুদ্ধায উত্তমায পঞ্ঞায সমন্নাগতো কুলপুত্তো এতং অপণ্ণকে চেৱ সপণ্ণকে চাতি দ্ৱীসু অতক্কগ্গাহতক্কগ্গাহসঙ্খাতেসু ঠানেসু গুণদোসং ৱুদ্ধিহানিং অত্থানত্থং ঞত্ৱাতি অত্থো. তং গণ্হে যদপণ্ণকন্তি যং অপণ্ণকং একংসিকং সুক্কপটিপদাঅপৰিহানিযপটিপদাসঙ্খাতং নিয্যানিককাৰণং, তদেৱ গণ্হেয্য. কস্মা? একংসিকাদিভাৱতোযেৱ. ইতৰং পন ন গণ্হেয্য. কস্মা? অনেকংসিকাদিভাৱতোযেৱ. অযঞ্হি অপণ্ণকপটিপদা নাম সব্বেসং বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধপুত্তানং পটিপদা. সব্ববুদ্ধা হি অপণ্ণকপটিপদাযমেৱ ঠত্ৱা দড়্হেন ৱীৰিযেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বোধিমূলে বুদ্ধা নাম হোন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিং উপ্পাদেন্তি, বুদ্ধপুত্তা সাৱকপাৰমিঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তি.

ইতি ভগৱা তেসং উপাসকানং তিস্সো কুলসম্পত্তিযো চ ছ কামসগ্গে ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিযো চ দত্ৱাপি পৰিযোসানে অৰহত্তমগ্গফলদাযিকা অপণ্ণকপটিপদা নাম, চতূসু অপাযেসু পঞ্চসু চ নীচকুলেসু নিব্বত্তিদাযিকা সপণ্ণকপটিপদা নামাতি ইমং অপণ্ণকধম্মদেসনং দস্সেত্ৱা উত্তৰি চত্তাৰি সচ্চানি সোড়সহি আকাৰেহি পকাসেসি. চতুসচ্চপৰিযোসানে সব্বেপি তে পঞ্চসতা উপাসকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা দস্সেত্ৱা দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেত্ৱা দস্সেসি – ‘‘তস্মিং সমযে বালসত্থৱাহপুত্তো দেৱদত্তো অহোসি, তস্স পৰিসা দেৱদত্তপৰিসাৱ, পণ্ডিতসত্থৱাহপুত্তপৰিসা বুদ্ধপৰিসা, পণ্ডিতসত্থৱাহপুত্তো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

অপণ্ণকজাতকৱণ্ণনা পঠমা.

২. ৱণ্ণুপথজাতকৱণ্ণনা

অকিলাসুনোতি ইমং ধম্মদেসনং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো কথেসি. কং পন আৰব্ভাতি? একং ওস্সট্ঠৱীৰিযং ভিক্খুং. তথাগতে কিৰ সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তে একো সাৱত্থিৱাসী কুলপুত্তো জেতৱনং গন্ত্ৱা সত্থু সন্তিকে ধম্মদেসনং সুত্ৱা পসন্নচিত্তো কামেসু আদীনৱং দিস্ৱা পব্বজিত্ৱা উপসম্পদায পঞ্চৱস্সিকো হুত্ৱা দ্ৱে মাতিকা উগ্গণ্হিত্ৱা ৱিপস্সনাচাৰং সিক্খিত্ৱা সত্থু সন্তিকে অত্তনো চিত্তৰুচিযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা একং অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ৱস্সং উপগন্ত্ৱা তেমাসং ৱাযমন্তোপি ওভাসমত্তং ৱা নিমিত্তমত্তং ৱা উপ্পাদেতুং নাসক্খি.

অথস্স এতদহোসি ‘‘সত্থাৰা চত্তাৰো পুগ্গলা কথিতা, তেসু মযা পদপৰমেন ভৱিতব্বং, নত্থি মঞ্ঞে ময্হং ইমস্মিং অত্তভাৱে মগ্গো ৱা ফলং ৱা, কিং কৰিস্সামি অৰঞ্ঞৱাসেন, সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ৰূপসোভগ্গপ্পত্তং বুদ্ধসৰীৰং ওলোকেন্তো মধুৰং ধম্মদেসনং সুণন্তো ৱিহৰিস্সামী’’তি পুন জেতৱনমেৱ পচ্চাগমাসি. অথ নং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা আহংসু – ‘‘আৱুসো, ত্ৱং সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ‘সমণধম্মং কৰিস্সামী’তি গতো, ইদানি পন আগন্ত্ৱা সঙ্গণিকায অভিৰমমানো চৰসি, কিং নু খো তে পব্বজিতকিচ্চং মত্থকং পত্তং, অপ্পটিসন্ধিকো জাতোসী’’তি? আৱুসো, অহং মগ্গং ৱা ফলং ৱা অলভিত্ৱা ‘‘অভব্বপুগ্গলেন মযা ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱীৰিযং ওস্সজিত্ৱা আগতোম্হীতি. ‘‘অকাৰণং তে, আৱুসো, কতং দড়্হৱীৰিযস্স সত্থু সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱীৰিযং ওস্সজন্তেন, অযুত্তং তে কতং, এহি তথাগতস্স দস্সেমা’’তি তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু.

সত্থা তং দিস্ৱা এৱমাহ ‘‘ভিক্খৱে, তুম্হে এতং ভিক্খুং অনিচ্ছমানং আদায আগতা, কিং কতং ইমিনা’’তি? ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু এৱৰূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কৰোন্তো ৱীৰিযং ওস্সজিত্ৱা আগতো’’তি আহংসু. অথ নং সত্থা আহ ‘‘সচ্চং কিৰ তযা ভিক্খু ৱীৰিযং ওস্সট্ঠ’’ন্তি? ‘‘সচ্চং, ভগৱা’’তি. ‘‘কিং পন ত্ৱং ভিক্খু এৱৰূপে মম সাসনে পব্বজিত্ৱা ‘অপ্পিচ্ছো’তি ৱা ‘সন্তুট্ঠো’তি ৱা ‘পৱিৱিত্তো’তি ৱা ‘আৰদ্ধৱীৰিযো’তি ৱা এৱং অত্তানং অজানাপেত্ৱা ‘ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খূ’তি জানাপেসি. ননু ত্ৱং পুব্বে ৱীৰিযৱা অহোসি, তযা একেন কতং ৱীৰিযং নিস্সায মৰুকন্তাৰে পঞ্চসু সকটসতেসু মনুস্সা চ গোণা চ পানীযং লভিত্ৱা সুখিতা জাতা, ইদানি কস্মা ৱীৰিযং ওস্সজসী’’তি. সো ভিক্খু এত্তকেন ৱচনেন উপত্থম্ভিতো অহোসি.

তং পন কথং সুত্ৱা ভিক্খূ ভগৱন্তং যাচিংসু – ‘‘ভন্তে, ইদানি ইমিনা ভিক্খুনা ৱীৰিযস্স ওস্সট্ঠভাৱো অম্হাকং পাকটো, পুব্বে পনস্স একস্স ৱীৰিযং নিস্সায মৰুকন্তাৰে গোণমনুস্সানং পানীযং লভিত্ৱা সুখিতভাৱো পটিচ্ছন্নো, তুম্হাকং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱ পাকটো, অম্হাকম্পেতং কাৰণং কথেথা’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথা’’তি ভগৱা তেসং ভিক্খূনং সতুপ্পাদং জনেত্ৱা ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নকাৰণং পাকটমকাসি.

অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো সত্থৱাহকুলে পটিসন্ধিং গহেত্ৱা ৱযপ্পত্তো পঞ্চহি সকটসতেহি ৱণিজ্জং কৰোন্তো ৱিচৰতি. সো একদা সট্ঠিযোজনিকং মৰুকন্তাৰং পটিপজ্জি. তস্মিং কন্তাৰে সুখুমৱালুকা মুট্ঠিনা গহিতা হত্থে ন তিট্ঠতি, সূৰিযুগ্গমনতো পট্ঠায অঙ্গাৰৰাসি ৱিয উণ্হা হোতি, ন সক্কা অক্কমিতুং. তস্মা তং পটিপজ্জন্তা দাৰুদকতিলতণ্ডুলাদীনি সকটেহি আদায ৰত্তিমেৱ গন্ত্ৱা অৰুণুগ্গমনে সকটানি পৰিৱট্টং কত্ৱা মত্থকে মণ্ডপং কাৰেত্ৱা কালস্সেৱ আহাৰকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা ছাযায নিসিন্না দিৱসং খেপেত্ৱা অত্থঙ্গতে সূৰিযে সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৱা ভূমিযা সীতলায জাতায সকটানি যোজেত্ৱা গচ্ছন্তি, সমুদ্দগমনসদিসমেৱ গমনং হোতি. থলনিযামকো নাম লদ্ধুং ৱট্টতি, সো তাৰকসঞ্ঞা সত্থং তাৰেতি.

সোপি সত্থৱাহো তস্মিং কালে ইমিনাৱ নিযামেন তং কন্তাৰং গচ্ছন্তো একূনসট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৱা ‘‘ইদানি একৰত্তেনেৱ মৰুকন্তাৰা নিক্খমনং ভৱিস্সতী’’তি সাযমাসং ভুঞ্জিত্ৱা সব্বং দাৰুদকং খেপেত্ৱা সকটানি যোজেত্ৱা পাযাসি. নিযামকো পন পুৰিমসকটে আসনং পত্থৰাপেত্ৱা আকাসে তাৰকং ওলোকেন্তো ‘‘ইতো পাজেথ, ইতো পাজেথা’’তি ৱদমানো নিপজ্জি. সো দীঘমদ্ধানং অনিদ্দাযনভাৱেন কিলন্তো নিদ্দং ওক্কমি, গোণে নিৱত্তিত্ৱা আগতমগ্গমেৱ গণ্হন্তে ন অঞ্ঞাসি. গোণা সব্বৰত্তিং অগমংসু. নিযামকো অৰুণুগ্গমনৱেলায পবুদ্ধো নক্খত্তং ওলোকেত্ৱা ‘‘সকটানি নিৱত্তেথ নিৱত্তেথা’’তি আহ. সকটানি নিৱত্তেত্ৱা পটিপাটিং কৰোন্তানঞ্ঞেৱ অৰুণো উগ্গতো. মনুস্সা ‘‘হিয্যো অম্হাকং নিৱিট্ঠখন্ধাৱাৰট্ঠানমেৱেতং, দাৰুদকম্পি নো খীণং, ইদানি নট্ঠম্হা’’তি সকটানি মোচেত্ৱা পৰিৱট্টকেন ঠপেত্ৱা মত্থকে মণ্ডপং কত্ৱা অত্তনো অত্তনো সকটস্স হেট্ঠা অনুসোচন্তা নিপজ্জিংসু.

বোধিসত্তো ‘‘মযি ৱীৰিযং ওস্সজন্তে সব্বে ৱিনস্সিস্সন্তী’’তি পাতো সীতলৱেলাযমেৱ আহিণ্ডন্তো একং দব্বতিণগচ্ছং দিস্ৱা ‘‘ইমানি তিণানি হেট্ঠা উদকসিনেহেন উট্ঠিতানি ভৱিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৱা কুদ্দালং গাহাপেত্ৱা তং পদেসং খণাপেসি, তে সট্ঠিহত্থট্ঠানং খণিংসু. এত্তকং ঠানং খণিত্ৱা পহৰন্তানং কুদ্দালো হেট্ঠাপাসাণে পটিহঞ্ঞি, পহটমত্তে সব্বে ৱীৰিযং ওস্সজিংসু. বোধিসত্তো পন ‘‘ইমস্স পাসাণস্স হেট্ঠা উদকেন ভৱিতব্ব’’ন্তি ওতৰিত্ৱা পাসাণে ঠিতো ওণমিত্ৱা সোতং ওদহিত্ৱা সদ্দং আৱজ্জেন্তো হেট্ঠা উদকস্স পৱত্তনসদ্দং সুত্ৱা উত্তৰিত্ৱা চূড়ুপট্ঠাকং আহ – ‘‘তাত, তযা ৱীৰিযে ওস্সট্ঠে সব্বে ৱিনস্সিস্সাম, ত্ৱং ৱীৰিযং অনোস্সজন্তো ইমং অযকূটং গহেত্ৱা আৱাটং ওতৰিত্ৱা এতস্মিং পাসাণে পহাৰং দেহী’’তি. সো তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা সব্বেসু ৱীৰিযং ওস্সজিত্ৱা ঠিতেসুপি ৱীৰিযং অনোস্সজন্তো ওতৰিত্ৱা পাসাণে পহাৰং অদাসি. পাসাণো মজ্ঝে ভিজ্জিত্ৱা হেট্ঠা পতিত্ৱা সোতং সন্নিৰুম্ভিত্ৱা অট্ঠাসি, তালক্খন্ধপ্পমাণা উদকৱট্টি উগ্গঞ্ছি. সব্বে পানীযং পিৱিত্ৱা ন্হাযিংসু, অতিৰেকানি অক্খযুগাদীনি ফালেত্ৱা যাগুভত্তং পচিত্ৱা ভুঞ্জিত্ৱা গোণে চ ভোজেত্ৱা সূৰিযে অত্থঙ্গতে উদকাৱাটসমীপে ধজং বন্ধিত্ৱা ইচ্ছিতট্ঠানং অগমংসু. তে তত্থ ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা দিগুণং তিগুণং চতুগ্গুণং লাভং লভিত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ অগমংসু. তে তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা যথাকম্মং গতা, বোধিসত্তোপি দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা যথাকম্মমেৱ গতো.

সম্মাসম্বুদ্ধো ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধোৱ ইমং গাথং কথেসি –

২. ‘‘অকিলাসুনো ৱণ্ণুপথে খণন্তা, উদঙ্গণে তত্থ পপং অৱিন্দুং;

এৱং মুনী ৱীৰিযবলূপপন্নো, অকিলাসু ৱিন্দে হদযস্স সন্তি’’ন্তি.

তত্থ অকিলাসুনোতি নিক্কোসজ্জা আৰদ্ধৱীৰিযা. ৱণ্ণুপথেতি ৱণ্ণু ৱুচ্চতি ৱালুকা, ৱালুকামগ্গেতি অত্থো. খণন্তাতি ভূমিং খণমানা. উদঙ্গণেতি এত্থ উদাতি নিপাতো, অঙ্গণেতি মনুস্সানং সঞ্চৰণট্ঠানে, অনাৱাটে ভূমিভাগেতি অত্থো. তত্থাতি তস্মিং ৱণ্ণুপথে. পপং অৱিন্দুন্তি উদকং পটিলভিংসু. উদকঞ্হি পপীযনভাৱেন ‘‘পপা’’তি ৱুচ্চতি. পৱদ্ধং ৱা আপং পপং, মহোদকন্তি অত্থো.

এৱন্তি ওপম্মপটিপাদনং. মুনীতি মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং, কাযমোনেয্যাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং, তেন সমন্নাগতত্তা পুগ্গলো ‘‘মুনী’’তি ৱুচ্চতি. সো পনেস অগাৰিযমুনি, অনগাৰিযমুনি, সেক্খমুনি, অসেক্খমুনি, পচ্চেকবুদ্ধমুনি, মুনিমুনীতি অনেকৱিধো. তত্থ অগাৰিযমুনীতি গিহী আগতফলো ৱিঞ্ঞাতসাসনো. অনগাৰিযমুনীতি তথাৰূপোৱ পব্বজিতো. সেক্খমুনীতি সত্ত সেক্খা. অসেক্খমুনীতি খীণাসৱো. পচ্চেকবুদ্ধমুনীতি পচ্চেকসম্বুদ্ধো. মুনিমুনীতি সম্মাসম্বুদ্ধো. ইমস্মিং পনত্থে সব্বসঙ্গাহকৱসেন মোনেয্যসঙ্খাতায পঞ্ঞায সমন্নাগতো ‘‘মুনী’’তি ৱেদিতব্বো. ৱীৰিযবলূপপন্নোতি ৱীৰিযেন চেৱ কাযবলঞাণবলেন চ সমন্নাগতো. অকিলাসূতি নিক্কোসজ্জো –

‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ, অট্ঠি চ অৱসিস্সতু;

উপসুস্সতু নিস্সেসং, সৰীৰে মংসলোহিত’’ন্তি. –

এৱং ৱুত্তেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতেন ৱীৰিযেন সমন্নাগতত্তা অনলসো. ৱিন্দে হদযস্স সন্তিন্তি চিত্তস্সপি হদযৰূপস্সপি সীতলভাৱকৰণেন ‘‘সন্তি’’ন্তি সঙ্খং গতং ঝানৱিপস্সনাভিঞ্ঞাঅৰহত্তমগ্গঞাণসঙ্খাতং অৰিযধম্মং ৱিন্দতি পটিলভতীতি অত্থো. ভগৱতা হি –

‘‘দুক্খং, ভিক্খৱে, কুসীতো ৱিহৰতি ৱোকিণ্ণো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পৰিহাপেতি. আৰদ্ধৱীৰিযো চ খো, ভিক্খৱে, সুখং ৱিহৰতি পৱিৱিত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পৰিপূৰেতি, ন, ভিক্খৱে, হীনেন অগ্গস্স পত্তি হোতী’’তি (সং. নি. ২.২২) –

এৱং অনেকেহি সুত্তেহি কুসীতস্স দুক্খৱিহাৰো, আৰদ্ধৱীৰিযস্স চ সুখৱিহাৰো সংৱণ্ণিতো. ইধাপি আৰদ্ধৱীৰিযস্স অকতাভিনিৱেসস্স ৱিপস্সকস্স ৱীৰিযবলেন অধিগন্তব্বং তমেৱ সুখৱিহাৰং দস্সেন্তো ‘‘এৱং মুনী ৱীৰিযবলূপপন্নো, অকিলাসু ৱিন্দে হদযস্স সন্তি’’ন্তি আহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা তে ৱাণিজা অকিলাসুনো ৱণ্ণুপথে খণন্তা উদকং লভিংসু, এৱং ইমস্মিম্পি সাসনে অকিলাসু হুত্ৱা ৱাযমমানো পণ্ডিতো ভিক্খু ইমং ঝানাদিভেদং হদযস্স সন্তিং লভতি. সো ত্ৱং ভিক্খু পুব্বে উদকমত্তস্স অত্থায ৱীৰিযং কত্ৱা ইদানি এৱৰূপে মগ্গফলদাযকে নিয্যানিকসাসনে কস্মা ৱীৰিযং ওস্সজসীতি এৱং ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৱা চত্তাৰি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খু অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠাসি.

সত্থাপি দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেত্ৱা দস্সেসি ‘‘তস্মিং সমযে ৱীৰিযং অনোস্সজিত্ৱা পাসাণং ভিন্দিত্ৱা মহাজনস্স উদকদাযকো চূড়ুপট্ঠাকো অযং ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খু অহোসি, অৱসেসপৰিসা ইদানি বুদ্ধপৰিসা জাতা, সত্থৱাহজেট্ঠকো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

ৱণ্ণুপথজাতকৱণ্ণনা দুতিযা.

৩. সেৰিৱৱাণিজজাতকৱণ্ণনা

ইধ চে নং ৱিৰাধেসীতি ইমম্পি ধম্মদেসনং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰন্তো একং ওস্সট্ঠৱীৰিযমেৱ ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. তঞ্হি পুৰিমনযেনেৱ ভিক্খূহি আনীতং দিস্ৱা সত্থা আহ – ‘‘ত্ৱং ভিক্খু, এৱৰূপে মগ্গফলদাযকে সাসনে পব্বজিত্ৱা ৱীৰিযং ওস্সজন্তো সতসহস্সগ্ঘনিকায কঞ্চনপাতিযা পৰিহীনো সেৰিৱৱাণিজো ৱিয চিৰং সোচিস্সসী’’তি. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৱিভাৱত্থং ভগৱন্তং যাচিংসু, ভগৱা ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নকাৰণং পাকটমকাসি.

অতীতে ইতো পঞ্চমে কপ্পে বোধিসত্তো সেৰিৱৰট্ঠে কচ্ছপুটৱাণিজো অহোসি. সো সেৰিৱনামকেন একেন লোলকচ্ছপুটৱাণিজেন সদ্ধিং ৱোহাৰত্থায গচ্ছন্তো নীলৱাহং নাম নদিং উত্তৰিত্ৱা অৰিট্ঠপুৰং নাম নগৰং পৱিসন্তো নগৰৱীথিযো ভাজেত্ৱা অত্তনো পত্তৱীথিযা ভণ্ডং ৱিক্কিণন্তো ৱিচৰি. ইতৰোপি অত্তনো পত্তৱীথিং গণ্হি. তস্মিঞ্চ নগৰে একং সেট্ঠিকুলং পৰিজিণ্ণং অহোসি, সব্বে পুত্তভাতিকা চ ধনঞ্চ পৰিক্খযং অগমংসু, একা দাৰিকা অয্যিকায সদ্ধিং অৱসেসা অহোসি, তা দ্ৱেপি পৰেসং ভতিং কত্ৱা জীৱন্তি. গেহে পন তাসং মহাসেট্ঠিনা পৰিভুত্তপুব্বা সুৱণ্ণপাতি ভাজনন্তৰে নিক্খিত্তা দীঘৰত্তং অৱলঞ্জিযমানা মলগ্গহিতা অহোসি, তা তস্সা সুৱণ্ণপাতিভাৱম্পি ন জানন্তি. সো লোলৱাণিজো তস্মিং সমযে ‘‘মণিকে গণ্হথ, মণিকে গণ্হথা’’তি ৱিচৰন্তো তং ঘৰদ্ৱাৰং পাপুণি. সা কুমাৰিকা তং দিস্ৱা অয্যিকং আহ ‘‘অম্ম ময্হং একং পিড়ন্ধনং গণ্হা’’তি. অম্ম মযং দুগ্গতা, কিং দত্ৱা গণ্হিস্সামাতি. অযং নো পাতি অত্থি, নো চ অম্হাকং উপকাৰা, ইমং দত্ৱা গণ্হাতি. সা ৱাণিজং পক্কোসাপেত্ৱা আসনে নিসীদাপেত্ৱা তং পাতিং দত্ৱা ‘‘অয্য, ইমং গহেত্ৱা তৱ ভগিনিযা কিঞ্চিদেৱ দেহী’’তি আহ. ৱাণিজো পাতিং হত্থেন গহেত্ৱাৱ ‘‘সুৱণ্ণপাতি ভৱিস্সতী’’তি পৰিৱত্তেত্ৱা পাতিপিট্ঠিযং সূচিযা লেখং কড্ঢিত্ৱা সুৱণ্ণভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ইমাসং কিঞ্চি অদত্ৱাৱ ইমং পাতিং হৰিস্সামী’’তি ‘‘অযং কিং অগ্ঘতি, অড্ঢমাসকোপিস্সা মূলং ন হোতী’’তি ভূমিযং খিপিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. একেন পৱিসিত্ৱা নিক্খন্তৱীথিং ইতৰো পৱিসিতুং লভতীতি বোধিসত্তো তং ৱীথিং পৱিসিত্ৱা ‘‘মণিকে গণ্হথ, মণিকে গণ্হথা’’তি ৱিচৰন্তো তমেৱ ঘৰদ্ৱাৰং পাপুণি.

পুন সা কুমাৰিকা তথেৱ অয্যিকং আহ. অথ নং অয্যিকা ‘‘অম্ম, পঠমং আগতৱাণিজো পাতিং ভূমিযং খিপিত্ৱা গতো, ইদানি কিং দত্ৱা গণ্হিস্সামা’’তি আহ. অম্ম, সো ৱাণিজো ফৰুসৱাচো, অযং পন পিযদস্সনো মুদুসল্লাপো, অপ্পেৱ নাম নং গণ্হেয্যাতি. অম্ম, তেন হি পক্কোসাহীতি. সা তং পক্কোসি. অথস্স গেহং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নস্স তং পাতিং অদংসু. সো তস্সা সুৱণ্ণপাতিভাৱং ঞত্ৱা ‘‘অম্ম, অযং পাতি সতসহস্সং অগ্ঘতি, সতসহস্সগ্ঘনকভণ্ডং ময্হং হত্থে নত্থী’’তি আহ. অয্য, পঠমং আগতৱাণিজো ‘‘অযং অড্ঢমাসকম্পি ন অগ্ঘতী’’তি ৱত্ৱা ভূমিযং খিপিত্ৱা গতো, অযং পন তৱ পুঞ্ঞেন সুৱণ্ণপাতি জাতা ভৱিস্সতি, মযং ইমং তুয্হং দেম, কিঞ্চিদেৱ নো দত্ৱা ইমং গহেত্ৱা যাহীতি. বোধিসত্তো তস্মিং খণে হত্থগতানি পঞ্চ কহাপণসতানি পঞ্চসতগ্ঘনকঞ্চ ভণ্ডং সব্বং দত্ৱা ‘‘ময্হং ইমং তুলঞ্চ পসিব্বকঞ্চ অট্ঠ চ কহাপণে দেথা’’তি এত্তকং যাচিত্ৱা আদায পক্কামি. সো সীঘমেৱ নদীতীৰং গন্ত্ৱা নাৱিকস্স অট্ঠ কহাপণে দত্ৱা নাৱং অভিৰুহি.

ততো লোলৱাণিজোপি পুন তং গেহং গন্ত্ৱা ‘‘আহৰথ তং পাতিং, তুম্হাকং কিঞ্চিদেৱ দস্সামী’’তি আহ. সা তং পৰিভাসিত্ৱা ‘‘ত্ৱং অম্হাকং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং অড্ঢমাসগ্ঘনিকম্পি ন অকাসি, তুয্হং পন সামিকসদিসো একো ধম্মিকো ৱাণিজো অম্হাকং সহস্সং দত্ৱা তং আদায গতো’’তি আহ. তং সুত্ৱাৱ ‘‘সতসহস্সগ্ঘনিকায সুৱণ্ণপাতিযা পৰিহীনোম্হি, মহাজানিকৰো ৱত মে অয’’ন্তি সঞ্জাতবলৱসোকো সতিং পচ্চুপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা অত্তনো হত্থগতে কহাপণে চেৱ ভণ্ডিকঞ্চ ঘৰদ্ৱাৰেযেৱ ৱিকিৰিত্ৱা নিৱাসনপাৰুপনং পহায তুলাদণ্ডং মুগ্গৰং কত্ৱা আদায বোধিসত্তস্স অনুপদং পক্কন্তো নদীতীৰং গন্ত্ৱা বোধিসত্তং গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘অম্ভো, নাৱিক, নাৱং নিৱত্তেহী’’তি আহ. বোধিসত্তো পন ‘‘তাত, মা নিৱত্তযী’’তি পটিসেধেসি. ইতৰস্সপি বোধিসত্তং গচ্ছন্তং পস্সন্তস্সেৱ বলৱসোকো উদপাদি, হদযং উণ্হং অহোসি, মুখতো লোহিতং উগ্গঞ্ছি, ৱাপিকদ্দমো ৱিয হদযং ফলি. সো বোধিসত্তে আঘাতং বন্ধিত্ৱা তত্থেৱ জীৱিতক্খযং পাপুণি. ইদং পঠমং দেৱদত্তস্স বোধিসত্তে আঘাতবন্ধনং. বোধিসত্তো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা যথাকম্মং গতো.

সম্মাসম্বুদ্ধো ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধোৱ ইমং গাথং কথেসি –

৩. ‘‘ইধ চে নং ৱিৰাধেসি, সদ্ধম্মস্স নিযামতং;

চিৰং ত্ৱং অনুতপ্পেসি, সেৰিৱাযংৱ ৱাণিজো’’তি.

তত্থ ইধ চে নং ৱিৰাধেসি, সদ্ধম্মস্স নিযামতন্তি ইমস্মিং সাসনে এতং সদ্ধম্মস্স নিযামতাসঙ্খাতং সোতাপত্তিমগ্গং ৱিৰাধেসি. যদি ৱিৰাধেসি, ৱীৰিযং ওস্সজন্তো নাধিগচ্ছসি ন পটিলভসীতি অত্থো. চিৰং ত্ৱং অনুতপ্পেসীতি এৱং সন্তে ত্ৱং দীঘমদ্ধানং সোচন্তো পৰিদেৱন্তো অনুতপেস্সসি, অথ ৱা ওস্সট্ঠৱীৰিযতায অৰিযমগ্গস্স ৱিৰাধিতত্তা দীঘৰত্তং নিৰযাদীসু উপ্পন্নো নানপ্পকাৰানি দুক্খানি অনুভৱন্তো অনুতপ্পিস্সসি কিলমিস্সসীতি অযমেত্থ অত্থো. কথং? সেৰিৱাযংৱ ৱাণিজোতি ‘‘সেৰিৱা’’তি এৱংনামকো অযং ৱাণিজো যথা. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা পুব্বে সেৰিৱনামকো ৱাণিজো সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং লভিত্ৱা তস্সা গহণত্থায ৱীৰিযং অকত্ৱা ততো পৰিহীনো অনুতপ্পি, এৱমেৱ ত্ৱম্পি ইমস্মিং সাসনে পটিযত্তসুৱণ্ণপাতিসদিসং অৰিযমগ্গং ওস্সট্ঠৱীৰিযতায অনধিগচ্ছন্তো ততো পৰিহীনো দীঘৰত্তং অনুতপ্পিস্সসি. সচে পন ৱীৰিযং ন ওস্সজিস্সসি, পণ্ডিতৱাণিজো সুৱণ্ণপাতিং ৱিয মম সাসনে নৱৱিধম্পি লোকুত্তৰধম্মং পটিলভিস্সসীতি.

এৱমস্স সত্থা অৰহত্তেন কূটং গণ্হন্তো ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৱা চত্তাৰি সচ্চানি পকাসেসি, সচ্চপৰিযোসানে ওস্সট্ঠৱীৰিযো ভিক্খু অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠাসি.

সত্থাপি দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেত্ৱা দস্সেসি – ‘‘তদা বালৱাণিজো দেৱদত্তো অহোসি, পণ্ডিতৱাণিজো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

সেৰিৱৱাণিজজাতকৱণ্ণনা ততিযা.

৪. চূড়সেট্ঠিজাতকৱণ্ণনা

অপ্পকেনপি মেধাৱীতি ইমং ধম্মদেসনং ভগৱা ৰাজগহং উপনিস্সায জীৱকম্বৱনে ৱিহৰন্তো চূড়পন্থকত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি.

তত্থ চূড়পন্থকস্স তাৱ নিব্বত্তি কথেতব্বা. ৰাজগহে কিৰ ধনসেট্ঠিকুলস্স ধীতা অত্তনো দাসেনেৱ সদ্ধিং সন্থৱং কত্ৱা ‘‘অঞ্ঞেপি মে ইমং কম্মং জানেয্যু’’ন্তি ভীতা এৱমাহ ‘‘অম্হেহি ইমস্মিং ঠানে ৱসিতুং ন সক্কা, সচে মে মাতাপিতৰো ইমং দোসং জানিস্সন্তি, খণ্ডাখণ্ডং কৰিস্সন্তি, ৱিদেসং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি হত্থসাৰং গহেত্ৱা অগ্গদ্ৱাৰেন নিক্খমিত্ৱা ‘‘যত্থ ৱা তত্থ ৱা অঞ্ঞেহি অজাননট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱসিস্সামা’’তি উভোপি অগমংসু.

তেসং একস্মিং ঠানে ৱসন্তানং সংৱাসমন্ৱায তস্সা কুচ্ছিযং গব্ভো পতিট্ঠাসি. সা গব্ভপৰিপাকং আগম্ম সামিকেন সদ্ধিং মন্তেসি ‘‘গব্ভো মে পৰিপাকং গতো, ঞাতিবন্ধুৱিৰহিতে ঠানে গব্ভৱুট্ঠানং নাম উভিন্নম্পি অম্হাকং দুক্খমেৱ, কুলগেহমেৱ গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘সচাহং গমিস্সামি, জীৱিতং মে নত্থী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘অজ্জ গচ্ছাম, স্ৱে গচ্ছামা’’তি দিৱসে অতিক্কামেসি. সা চিন্তেসি ‘‘অযং বালো অত্তনো দোসমহন্ততায গন্তুং ন উস্সহতি, মাতাপিতৰো নাম একন্তহিতা, অযং গচ্ছতু ৱা মা ৱা, মযা গন্তুং ৱট্টতী’’তি. সা তস্মিং গেহা নিক্খন্তে গেহপৰিক্খাৰং পটিসামেত্ৱা অত্তনো কুলঘৰং গতভাৱং অনন্তৰগেহৱাসীনং আৰোচেত্ৱা মগ্গং পটিপজ্জি.

অথ সো পুৰিসো ঘৰং আগতো তং অদিস্ৱা পটিৱিস্সকে পুচ্ছিত্ৱা ‘‘কুলঘৰং গতা’’তি সুত্ৱা ৱেগেন অনুবন্ধিত্ৱা অন্তৰামগ্গে সম্পাপুণি. তস্সাপি তত্থেৱ গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. সো ‘‘কিং ইদং ভদ্দে’’তি পুচ্ছি. ‘‘সামি, একো পুত্তো জাতো’’তি. ‘‘ইদানি কিং কৰিস্সামা’’তি? ‘‘যস্সত্থায মযং কুলঘৰং গচ্ছেয্যাম, তং কম্মং অন্তৰাৱ নিপ্ফন্নং, তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সাম, নিৱত্তামা’’তি দ্ৱেপি একচিত্তা হুত্ৱা নিৱত্তিংসু. তস্স চ দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা ‘‘পন্থকো’’তি নামং অকংসু. তস্সা ন চিৰস্সেৱ অপৰোপি গব্ভো পতিট্ঠহি. সব্বং পুৰিমনযেনেৱ ৱিত্থাৰেতব্বং. তস্সাপি দাৰকস্স পন্থে জাতত্তা পঠমজাতস্স ‘‘মহাপন্থকো’’তি নামং কত্ৱা ইতৰস্স ‘‘চূড়পন্থকো’’তি নামং অকংসু. তে দ্ৱেপি দাৰকে গহেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ আগতা.

তেসং তত্থ ৱসন্তানং অযং মহাপন্থকদাৰকো অঞ্ঞে দাৰকে ‘‘চূড়পিতা মহাপিতা’’তি, ‘‘অয্যকো অয্যিকা’’তি চ ৱদন্তে সুত্ৱা মাতৰং পুচ্ছি ‘‘অম্ম, অঞ্ঞে দাৰকা ‘চূড়পিতা মহাপিতা’তিপি ৱদন্তি, ‘অয্যকো অয্যিকা’তিপি ৱদন্তি, অম্হাকং ঞাতকা নত্থী’’তি. ‘‘আম, তাত, তুম্হাকং এত্থ ঞাতকা নত্থি, ৰাজগহনগৰে পন ৱো ধনসেট্ঠি নাম অয্যকো, তত্থ তুম্হাকং বহূ ঞাতকা’’তি. ‘‘কস্মা তত্থ ন গচ্ছথ, অম্মা’’তি? সা অত্তনো অগমনকাৰণং পুত্তস্স অকথেত্ৱা পুত্তেসু পুনপ্পুনং কথেন্তেসু সামিকং আহ – ‘‘ইমে দাৰকা মং অতিৱিয কিলমেন্তি, কিং নো মাতাপিতৰো দিস্ৱা মংসং খাদিস্সন্তি, এহি দাৰকানং অয্যককুলং দস্সেস্সামা’’তি. ‘‘অহং সম্মুখা ভৱিতুং ন সক্খিস্সামি, তং পন তত্থ নযিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, অয্য, যেন কেনচি উপাযেন দাৰকানং অয্যককুলমেৱ দট্ঠুং ৱট্টতী’’তি দ্ৱেপি জনা দাৰকে আদায অনুপুব্বেন ৰাজগহং পত্ৱা নগৰদ্ৱাৰে একিস্সা সালায নিৱাসং কত্ৱা দাৰকমাতা দ্ৱে দাৰকে গহেত্ৱা আগতভাৱং মাতাপিতূনং আৰোচাপেসি.

তে তং সাসনং সুত্ৱা ‘‘সংসাৰে ৱিচৰন্তানং ন পুত্তো ন ধীতা নাম নত্থি, তে অম্হাকং মহাপৰাধিকা, ন সক্কা তেহি অম্হাকং চক্খুপথে ঠাতুং, এত্তকং পন ধনং গহেত্ৱা দ্ৱেপি জনা ফাসুকট্ঠানং গন্ত্ৱা জীৱন্তু, দাৰকে পন ইধ পেসেন্তূ’’তি. সেট্ঠিধীতা মাতাপিতূহি পেসিতং ধনং গহেত্ৱা দাৰকে আগতদূতানংযেৱ হত্থে দত্ৱা পেসেসি, দাৰকা অয্যককুলে ৱড্ঢন্তি. তেসু চূড়পন্থকো অতিদহৰো, মহাপন্থকো পন অয্যকেন সদ্ধিং দসবলস্স ধম্মকথং সোতুং গচ্ছতি. তস্স নিচ্চং সত্থু সম্মুখা ধম্মং সুণন্তস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি. সো অয্যকং আহ ‘‘সচে তুম্হে সম্পটিচ্ছথ, অহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ‘‘কিং ৱদেসি, তাত, ময্হং সকললোকস্সপি পব্বজ্জাতো তৱেৱ পব্বজ্জা ভদ্দিকা, সচে সক্কোসি, পব্বজ তাতা’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা সত্থু সন্তিকং গতো. সত্থা ‘‘কিং মহাসেট্ঠি দাৰকো তে লদ্ধো’’তি. ‘‘আম, ভন্তে অযং দাৰকো ময্হং নত্তা, তুম্হাকং সন্তিকে পব্বজামীতি ৱদতী’’তি আহ. সত্থা অঞ্ঞতৰং পিণ্ডচাৰিকং ভিক্খুং ‘‘ইমং দাৰকং পব্বাজেহী’’তি আণাপেসি. থেৰো তস্স তচপঞ্চককম্মট্ঠানং আচিক্খিত্ৱা পব্বাজেসি. সো বহুং বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা পৰিপুণ্ণৱস্সো উপসম্পদং লভি. উপসম্পন্নো হুত্ৱা যোনিসো মনসিকাৰে কম্মং কৰোন্তো অৰহত্তং পাপুণি.

সো ঝানসুখেন, মগ্গসুখেন, ফলসুখেন ৱীতিনামেন্তো চিন্তেসি ‘‘সক্কা নু খো ইমং সুখং চূড়পন্থকস্স দাতু’’ন্তি. ততো অয্যকসেট্ঠিস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মহাসেট্ঠি সচে তুম্হে সম্পটিচ্ছথ, অহং চূড়পন্থকং পব্বাজেয্য’’ন্তি আহ. ‘‘পব্বাজেথ, ভন্তে’’তি. থেৰো চূড়পন্থকদাৰকং পব্বাজেত্ৱা দসসু সীলেসু পতিট্ঠাপেসি. চূড়পন্থকসামণেৰো পব্বজিত্ৱাৱ দন্ধো অহোসি.

‘‘পদুমং যথা কোকনদং সুগন্ধং, পাতো সিযা ফুল্লমৱীতগন্ধং;

অঙ্গীৰসং পস্স ৱিৰোচমানং, তপন্তমাদিচ্চমিৱন্তলিক্খে’’তি. (সং. নি. ১.১২৩; অ. নি. ৫.১৯৫) –

ইমং একগাথং চতূহি মাসেহি গণ্হিতুং নাসক্খি. সো কিৰ কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে পব্বজিত্ৱা পঞ্ঞৱা হুত্ৱা অঞ্ঞতৰস্স দন্ধভিক্খুনো উদ্দেসগ্গহণকালে পৰিহাসকেড়িং অকাসি. সো ভিক্খু তেন পৰিহাসেন লজ্জিতো নেৱ উদ্দেসং গণ্হি, ন সজ্ঝাযমকাসি. তেন কম্মেন অযং পব্বজিত্ৱাৱ দন্ধো জাতো, গহিতগহিতং পদং উপৰূপৰি পদং গণ্হন্তস্স নস্সতি. তস্স ইমমেৱ গাথং গহেতুং ৱাযমন্তস্স চত্তাৰো মাসা অতিক্কন্তা.

অথ নং মহাপন্থকো আহ ‘‘চূড়পন্থক, ত্ৱং ইমস্মিং সাসনে অভব্বো, চতূহি মাসেহি একম্পি গাথং গহেতুং ন সক্কোসি, পব্বজিতকিচ্চং পন ত্ৱং কথং মত্থকং পাপেস্সসি, নিক্খম ইতো’’তি ৱিহাৰা নিক্কড্ঢি. চূড়পন্থকো বুদ্ধসাসনে সিনেহেন গিহিভাৱং ন পত্থেতি. তস্মিঞ্চ কালে মহাপন্থকো ভত্তুদ্দেসকো হোতি. জীৱকো কোমাৰভচ্চো বহুং গন্ধমালং আদায অত্তনো অম্বৱনং গন্ত্ৱা সত্থাৰং পূজেত্ৱা ধম্মং সুত্ৱা উট্ঠাযাসনা দসবলং ৱন্দিত্ৱা মহাপন্থকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘কিত্তকা, ভন্তে, সত্থু সন্তিকে ভিক্খূ’’তি পুচ্ছি. ‘‘পঞ্চমত্তানি ভিক্খুসতানী’’তি. ‘‘স্ৱে, ভন্তে, বুদ্ধপ্পমুখানি পঞ্চ ভিক্খুসতানি আদায অম্হাকং নিৱেসনে ভিক্খং গণ্হথা’’তি. ‘‘উপাসক, চূড়পন্থকো নাম ভিক্খু দন্ধো অৱিৰুড়্হিধম্মো, তং ঠপেত্ৱা সেসানং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছামী’’তি থেৰো আহ. তং সুত্ৱা চূড়পন্থকো চিন্তেসি ‘‘থেৰো এত্তকানং ভিক্খূনং নিমন্তনং সম্পটিচ্ছন্তো মং বাহিৰং কত্ৱা সম্পটিচ্ছতি, নিস্সংসযং ময্হং ভাতিকস্স মযি চিত্তং ভিন্নং ভৱিস্সতি, কিং ইদানি ময্হং ইমিনা সাসনেন, গিহী হুত্ৱা দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তো জীৱিস্সামী’’তি.

সো পুনদিৱসে পাতোৱ ‘‘গিহী ভৱিস্সামী’’তি পাযাসি. সত্থা পচ্চূসকালেযেৱ লোকং ওলোকেন্তো ইমং কাৰণং দিস্ৱা পঠমতৰং গন্ত্ৱা চূড়পন্থকস্স গমনমগ্গে দ্ৱাৰকোট্ঠকে চঙ্কমন্তো অট্ঠাসি. চূড়পন্থকো ঘৰং গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দি. অথ নং সত্থা ‘‘কহং পন, ত্ৱং চূড়পন্থক, ইমায ৱেলায গচ্ছসী’’তি আহ. ভাতা মং, ভন্তে, নিক্কড্ঢতি, তেনাহং ৱিব্ভমিতুং গচ্ছামীতি. চূড়পন্থক, তৱ পব্বজ্জা নাম মম সন্তকা, ভাতৰা নিক্কড্ঢিতো কস্মা মম সন্তিকং নাগঞ্ছি? এহি কিং তে গিহিভাৱেন, মম সন্তিকে ভৱিস্সসী’’তি ভগৱা চূড়পন্থকং আদায গন্ত্ৱা গন্ধকুটিপ্পমুখে নিসীদাপেত্ৱা ‘‘চূড়পন্থক, ত্ৱং পুৰত্থাভিমুখো হুত্ৱা ইমং পিলোতিকং ‘ৰজোহৰণং ৰজোহৰণ’ন্তি পৰিমজ্জন্তো ইধেৱ হোহী’’তি ইদ্ধিযা অভিসঙ্খতং পৰিসুদ্ধং পিলোতিকাখণ্ডং দত্ৱা কালে আৰোচিতে ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো জীৱকস্স গেহং গন্ত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি.

চূড়পন্থকোপি সূৰিযং ওলোকেন্তো তং পিলোতিকাখণ্ডং ‘‘ৰজোহৰণং ৰজোহৰণ’’ন্তি পৰিমজ্জন্তো নিসীদি, তস্স তং পিলোতিকাখণ্ডং পৰিমজ্জন্তস্স পৰিমজ্জন্তস্স কিলিট্ঠং অহোসি. ততো চিন্তেসি ‘‘ইদং পিলোতিকাখণ্ডং অতিৱিয পৰিসুদ্ধং, ইমং পন অত্তভাৱং নিস্সায পুৰিমপকতিং ৱিজহিত্ৱা এৱং কিলিট্ঠং জাতং, অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি খযৱযং পট্ঠপেন্তো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেসি. সত্থা ‘‘চূড়পন্থকস্স চিত্তং ৱিপস্সনং আৰুড়্হ’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘চূড়পন্থক, ত্ৱং এতং পিলোতিকাখণ্ডমেৱ সংকিলিট্ঠং ৰজোৰঞ্জিতং জাতন্তি মা সঞ্ঞং কৰি, অব্ভন্তৰে পন তে ৰাগৰজাদযো অত্থি, তে হৰাহী’’তি ৱত্ৱা ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুৰতো নিসিন্নো ৱিয পঞ্ঞাযমানৰূপো হুত্ৱা ইমা গাথা অভাসি –

‘‘ৰাগো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি, ৰাগস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো, ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.

‘‘দোসো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি, দোসস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো, ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে.

‘‘মোহো ৰজো ন চ পন ৰেণু ৱুচ্চতি, মোহস্সেতং অধিৱচনং ৰজোতি;

এতং ৰজং ৱিপ্পজহিত্ৱ ভিক্খৱো, ৱিহৰন্তি তে ৱিগতৰজস্স সাসনে’’তি. (মহানি. ২০৯; চূড়নি. উদযমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৭৪);

গাথাপৰিযোসানে চূড়পন্থকো সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি, পটিসম্ভিদাহিযেৱস্স তীণি পিটকানি আগমংসু. সো কিৰ পুব্বে ৰাজা হুত্ৱা নগৰং পদক্খিণং কৰোন্তো নলাটতো সেদে মুচ্চন্তে পৰিসুদ্ধেন সাটকেন নলাটন্তং পুঞ্ছি, সাটকো কিলিট্ঠো অহোসি. সো ‘‘ইমং সৰীৰং নিস্সায এৱৰূপো পৰিসুদ্ধো সাটকো পকতিং জহিত্ৱা কিলিট্ঠো জাতো, অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা’’তি অনিচ্চসঞ্ঞং পটিলভি. তেন কাৰণেনস্স ৰজোহৰণমেৱ পচ্চযো জাতো.

জীৱকোপি খো কোমাৰভচ্চো দসবলস্স দক্খিণোদকং উপনামেসি. সত্থা ‘‘ননু, জীৱক, ৱিহাৰে ভিক্খূ অত্থী’’তি হত্থেন পত্তং পিদহি. মহাপন্থকো ‘‘ভন্তে, ৱিহাৰে নত্থি ভিক্খূ’’তি আহ. সত্থা ‘‘অত্থি জীৱকা’’তি আহ. জীৱকো ‘‘তেন হি, ভণে, গচ্ছ, ৱিহাৰে ভিক্খূনং অত্থিভাৱং ৱা নত্থিভাৱং ৱা জানাহী’’তি পুৰিসং পেসেসি. তস্মিং খণে চূড়পন্থকো ‘‘ময্হং ভাতিকো ‘ৱিহাৰে ভিক্খূ নত্থী’তি ভণতি, ৱিহাৰে ভিক্খূনং অত্থিভাৱমস্স পকাসেস্সামী’’তি সকলং অম্বৱনং ভিক্খূনংযেৱ পূৰেসি. একচ্চে ভিক্খূ চীৱৰকম্মং কৰোন্তি, একচ্চে ৰজনকম্মং, একচ্চে সজ্ঝাযং কৰোন্তীতি এৱং অঞ্ঞমঞ্ঞং অসদিসং ভিক্খুসহস্সং মাপেসি. সো পুৰিসো ৱিহাৰে বহূ ভিক্খূ দিস্ৱা নিৱত্তিত্ৱা ‘‘অয্য, সকলং অম্বৱনং ভিক্খূহি পৰিপুণ্ণ’’ন্তি জীৱকস্স আৰোচেসি. থেৰোপি খো তত্থেৱ –

‘‘সহস্সক্খত্তুমত্তানং, নিম্মিনিত্ৱান পন্থকো;

নিসীদম্বৱনে ৰম্মে, যাৱ কালপ্পৱেদনা’’তি. (থেৰগা. ৫৬৩);

অথ সত্থা তং পুৰিসং আহ – ‘‘ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ‘সত্থা চূড়পন্থকং নাম পক্কোসতী’তি ৱদেহী’’তি. তেন গন্ত্ৱা তথাৱুত্তে ‘‘অহং চূড়পন্থকো, অহং চূড়পন্থকো’’তি মুখসহস্সং উট্ঠহি. পুৰিসো গন্ত্ৱা ‘‘সব্বেপি কিৰ তে, ভন্তে, চূড়পন্থকাযেৱ নামা’’তি আহ. তেন হি ত্ৱং গন্ত্ৱা যো পঠমং ‘‘অহং চূড়পন্থকো’’তি ৱদতি, তং হত্থে গণ্হ, অৱসেসা অন্তৰধাযিস্সন্তীতি. সো তথা অকাসি, তাৱদেৱ সহস্সমত্তা ভিক্খূ অন্তৰধাযিংসু. থেৰো তেন পুৰিসেন সদ্ধিং অগমাসি. সত্থা ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে জীৱকং আমন্তেসি ‘‘জীৱক, চূড়পন্থকস্স পত্তং গণ্হ, অযং তে অনুমোদনং কৰিস্সতী’’তি. জীৱকো তথা অকাসি. থেৰো সীহনাদং নদন্তো তৰুণসীহো ৱিয তীণি পিটকানি সংখোভেত্ৱা অনুমোদনং অকাসি.

সত্থা উট্ঠাযাসনা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ভিক্খূহি ৱত্তে দস্সিতে উট্ঠাযাসনা গন্ধকুটিপ্পমুখে ঠত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স সুগতোৱাদং দত্ৱা কম্মট্ঠানং কথেত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং উয্যোজেত্ৱা সুৰভিগন্ধৱাসিতং গন্ধকুটিং পৱিসিত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং উপগতো. অথ সাযন্হসমযে ধম্মসভাযং ভিক্খূ ইতো চিতো চ সমোসৰিত্ৱা ৰত্তকম্বলসাণিং পৰিক্খিপন্তা ৱিয নিসীদিত্ৱা সত্থু গুণকথং আৰভিংসু ‘‘আৱুসো, মহাপন্থকো চূড়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো ‘চতূহি মাসেহি একগাথং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, দন্ধো অয’ন্তি ৱিহাৰা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো অনুত্তৰধম্মৰাজতায একস্মিংযেৱস্স অন্তৰভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং অদাসি, তীণি পিটকানি পটিসম্ভিদাহিযেৱ আগতানি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি.

অথ ভগৱা ধম্মসভাযং ইমং কথাপৱত্তিং ঞত্ৱা ‘‘অজ্জ মযা গন্তুং ৱট্টতী’’তি বুদ্ধসেয্যায উট্ঠায সুৰত্তদুপট্টং নিৱাসেত্ৱা ৱিজ্জুলতং ৱিয কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা ৰত্তকম্বলসদিসং সুগতমহাচীৱৰং পাৰুপিত্ৱা সুৰভিগন্ধকুটিতো নিক্খম্ম মত্তৱাৰণো ৱিয সীহৱিক্কন্তৱিলাসেন ৱিজম্ভমানো সীহো ৱিয অনন্তায বুদ্ধলীলায ধম্মসভং গন্ত্ৱা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে সুপঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনং অভিৰুয্হ ছব্বণ্ণবুদ্ধৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেন্তো অণ্ণৱকুচ্ছিং ওভাসযমানো যুগন্ধৰমত্থকে বালসূৰিযো ৱিয আসনমজ্ঝে নিসীদি. সম্মাসম্বুদ্ধে পন আগতমত্তে ভিক্খুসঙ্ঘো কথং পচ্ছিন্দিত্ৱা তুণ্হী অহোসি.

সত্থা মুদুকেন মেত্তচিত্তেন পৰিসং ওলোকেত্ৱা ‘‘অযং পৰিসা অতিৱিয সোভতি, একস্সপি হত্থকুক্কুচ্চং ৱা পাদকুক্কুচ্চং ৱা উক্কাসিতসদ্দো ৱা খিপিতসদ্দো ৱা নত্থি, সব্বেপিমে বুদ্ধগাৰৱেন সগাৰৱা বুদ্ধতেজেন তজ্জিতা মযি আযুকপ্পম্পি অকথেত্ৱা নিসিন্নে পঠমং কথং সমুট্ঠাপেত্ৱা ন কথেস্সন্তি, কথাসমুট্ঠাপনৱত্তং নাম মযাৱ জানিতব্বং, অহমেৱ পঠমং কথেস্সামী’’তি মধুৰেন ব্ৰহ্মস্সৰেন ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না, কা চ পন ৱো অন্তৰাকথা ৱিপ্পকতা’’তি আহ. ভন্তে, ন মযং ইমস্মিং ঠানে নিসিন্না অঞ্ঞং তিৰচ্ছানকথং কথেম, তুম্হাকংযেৱ পন গুণে ৱণ্ণযমানা নিসিন্নাম্হ ‘‘আৱুসো মহাপন্থকো চূড়পন্থকস্স অজ্ঝাসযং অজানন্তো ‘চতূহি মাসেহি একং গাথং গণ্হিতুং ন সক্কোতি, দন্ধো অয’ন্তি ৱিহাৰা নিক্কড্ঢি, সম্মাসম্বুদ্ধো পন অনুত্তৰধম্মৰাজতায একস্মিংযেৱস্স অন্তৰভত্তে সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং অদাসি, অহো বুদ্ধানং বলং নাম মহন্ত’’ন্তি. সত্থা ভিক্খূনং কথং সুত্ৱা ‘‘ভিক্খৱে, চূড়পন্থকো মং নিস্সায ইদানি তাৱ ধম্মেসু ধম্মমহন্ততং পত্তো, পুব্বে পন মং নিস্সায ভোগেসুপি ভোগমহন্ততং পাপুণী’’তি আহ. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৱিভাৱত্থং ভগৱন্তং যাচিংসু. ভগৱা ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নং কাৰণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো সেট্ঠিকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱযপ্পত্তো সেট্ঠিট্ঠানং লভিত্ৱা চূড়সেট্ঠি নাম অহোসি, সো পণ্ডিতো ব্যত্তো সব্বনিমিত্তানি জানাতি. সো একদিৱসং ৰাজুপট্ঠানং গচ্ছন্তো অন্তৰৱীথিযং মতমূসিকং দিস্ৱা তঙ্খণঞ্ঞেৱ নক্খত্তং সমানেত্ৱা ইদমাহ ‘‘সক্কা চক্খুমতা কুলপুত্তেন ইমং উন্দূৰং গহেত্ৱা পুত্তদাৰভৰণঞ্চ কাতুং কম্মন্তে চ পযোজেতু’’ন্তি? অঞ্ঞতৰো দুগ্গতকুলপুত্তো তং সেট্ঠিস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘নাযং অজানিত্ৱা কথেস্সতী’’তি তং মূসিকং গহেত্ৱা একস্মিং আপণে বিড়ালস্সত্থায ৱিক্কিণিত্ৱা কাকণিকং লভিত্ৱা তায কাকণিকায ফাণিতং গহেত্ৱা একেন ঘটেন পানীযং গণ্হি. সো অৰঞ্ঞতো আগচ্ছন্তে মালাকাৰে দিস্ৱা থোকং থোকং ফাণিতখণ্ডং দত্ৱা উড়ুঙ্কেন পানীযং অদাসি, তে চস্স একেকং পুপ্ফমুট্ঠিং অদংসু. সো তেন পুপ্ফমূলেন পুনদিৱসেপি ফাণিতঞ্চ পানীযঘটঞ্চ গহেত্ৱা পুপ্ফাৰামমেৱ গতো. তস্স তং দিৱসং মালাকাৰা অড্ঢোচিতকে পুপ্ফগচ্ছে দত্ৱা অগমংসু. সো ন চিৰস্সেৱ ইমিনা উপাযেন অট্ঠ কহাপণে লভি.

পুন একস্মিং ৱাতৱুট্ঠিদিৱসে ৰাজুয্যানে বহূ সুক্খদণ্ডকা চ সাখা চ পলাসঞ্চ ৱাতেন পাতিতং হোতি, উয্যানপালো ছড্ডেতুং উপাযং ন পস্সতি. সো তত্থ গন্ত্ৱা ‘‘সচে ইমানি দাৰুপণ্ণানি ময্হং দস্সসি, অহং তে ইমানি সব্বানি নীহৰিস্সামী’’তি উয্যানপালং আহ, সো ‘‘গণ্হ অয্যা’’তি সম্পটিচ্ছি. চূড়ন্তেৱাসিকো দাৰকানং কীড়নমণ্ডলং গন্ত্ৱা ফাণিতং দত্ৱা মুহুত্তেন সব্বানি দাৰুপণ্ণানি নীহৰাপেত্ৱা উয্যানদ্ৱাৰে ৰাসিং কাৰেসি. তদা ৰাজকুম্ভকাৰো ৰাজকুলে ভাজনানং পচনত্থায দাৰূনি পৰিযেসমানো উয্যানদ্ৱাৰে তানি দিস্ৱা তস্স হত্থতো কিণিত্ৱা গণ্হি. তং দিৱসং চূড়ন্তেৱাসিকো দাৰুৱিক্কযেন সোড়স কহাপণে চাটিআদীনি চ পঞ্চ ভাজনানি লভি.

সো চতুৱীসতিযা কহাপণেসু জাতেসু ‘‘অত্থি অযং উপাযো ময্হ’’ন্তি নগৰদ্ৱাৰতো অৱিদূৰে ঠানে একং পানীযচাটিং ঠপেত্ৱা পঞ্চসতে তিণহাৰকে পানীযেন উপট্ঠহি. তে আহংসু ‘‘সম্ম, ত্ৱং অম্হাকং বহূপকাৰো, কিং তে কৰোমা’’তি? সো ‘‘ময্হং কিচ্চে উপ্পন্নে কৰিস্সথা’’তি ৱত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তো থলপথকম্মিকেন চ জলপথকম্মিকেন চ সদ্ধিং মিত্তসন্থৱং অকাসি. তস্স থলপথকম্মিকো ‘‘স্ৱে ইমং নগৰং অস্সৱাণিজকো পঞ্চ অস্সসতানি গহেত্ৱা আগমিস্সতী’’তি আচিক্খি. সো তস্স ৱচনং সুত্ৱা তিণহাৰকে আহ ‘‘অজ্জ ময্হং একেকং তিণকলাপং দেথ, মযা চ তিণে অৱিক্কিণিতে অত্তনো তিণং মা ৱিক্কিণথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পঞ্চ তিণকলাপসতানি আহৰিত্ৱা তস্স ঘৰে পাপযিংসু. অস্সৱাণিজো সকলনগৰে অস্সানং গোচৰং অলভিত্ৱা তস্স সহস্সং দত্ৱা তং তিণং গণ্হি.

ততো কতিপাহচ্চযেনস্স জলপথকম্মিকো সহাযকো আৰোচেসি ‘‘পট্টনম্হি মহানাৱা আগতা’’তি. সো ‘‘অত্থি অযং উপাযো’’তি অট্ঠহি কহাপণেহি সব্বপৰিৱাৰসম্পন্নং তাৱকালিকং ৰথং গহেত্ৱা মহন্তেন যসেন নাৱাপট্টনং গন্ত্ৱা একং অঙ্গুলিমুদ্দিকং নাৱিকস্স সচ্চকাৰং দত্ৱা অৱিদূৰে ঠানে সাণিযা পৰিক্খিপাপেত্ৱা নিসিন্নো পুৰিসে আণাপেসি ‘‘বাহিৰতো ৱাণিজেসু আগতেসু ততিযেন পটিহাৰেন মং আৰোচেথা’’তি. ‘‘নাৱা আগতা’’তি সুত্ৱা বাৰাণসিতো সতমত্তা ৱাণিজা ‘‘ভণ্ডং গণ্হামা’’তি আগমিংসু. ভণ্ডং তুম্হে ন লভিস্সথ, অসুকট্ঠানে নাম মহাৱাণিজেন সচ্চকাৰো দিন্নোতি. তে তং সুত্ৱা তস্স সন্তিকং আগতা. পাদমূলিকপুৰিসা পুৰিমসঞ্ঞাৱসেন ততিযেন পটিহাৰেন তেসং আগতভাৱং আৰোচেসুং. তে সতমত্তা ৱাণিজা একেকং সহস্সং দত্ৱা তেন সদ্ধিং নাৱায পত্তিকা হুত্ৱা পুন একেকং সহস্সং দত্ৱা পত্তিং ৱিস্সজ্জাপেত্ৱা ভণ্ডং অত্তনো সন্তকমকংসু.

চূড়ন্তেৱাসিকো দ্ৱে সতসহস্সানি গণ্হিত্ৱা বাৰাণসিং আগন্ত্ৱা ‘‘কতঞ্ঞুনা মে ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি একং সতসহস্সং গাহাপেত্ৱা চূড়সেট্ঠিস্স সমীপং গতো. অথ নং সেট্ঠি ‘‘কিং তে, তাত, কত্ৱা ইদং ধনং লদ্ধ’’ন্তি পুচ্ছি. সো ‘‘তুম্হেহি কথিতউপাযে ঠত্ৱা চতুমাসম্ভন্তৰেযেৱ লদ্ধ’’ন্তি মতমূসিকং আদিং কত্ৱা সব্বং ৱত্থুং কথেসি. চূড়সেট্ঠি তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইদানি এৱৰূপং দাৰকং মম সন্তকং কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱযপ্পত্তং অত্তনো ধীতৰং দত্ৱা সকলকুটুম্বস্স সামিকং অকাসি. সো সেট্ঠিনো অচ্চযেন তস্মিং নগৰে সেট্ঠিট্ঠানং লভি. বোধিসত্তোপি যথাকম্মং অগমাসি.

সম্মাসম্বুদ্ধোপি ইমং ধম্মদেসনং কথেত্ৱা অভিসম্বুদ্ধোৱ ইমং গাথং কথেসি –

৪. ‘‘অপ্পকেনপি মেধাৱী, পাভতেন ৱিচক্খণো;

সমুট্ঠাপেতি অত্তানং, অণুং অগ্গিংৱ সন্ধম’’ন্তি.

তত্থ অপ্পকেনপীতি থোকেনপি পৰিত্তকেনপি. মেধাৱীতি পঞ্ঞৱা. পাভতেনাতি ভণ্ডমূলেন. ৱিচক্খণোতি ৱোহাৰকুসলো. সমুট্ঠাপেতি অত্তানন্তি মহন্তং ধনঞ্চ যসঞ্চ উপ্পাদেত্ৱা তত্থ অত্তানং সণ্ঠাপেতি পতিট্ঠাপেতি. যথা কিং? অণুং অগ্গিংৱ সন্ধমং, যথা পণ্ডিতপুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং অনুক্কমেন গোমযচুণ্ণাদীনি পক্খিপিত্ৱা মুখৱাতেন ধমন্তো সমুট্ঠাপেতি ৱড্ঢেতি মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং কৰোতি, এৱমেৱ পণ্ডিতো থোকম্পি পাভতং লভিত্ৱা নানাউপাযেহি পযোজেত্ৱা ধনঞ্চ যসঞ্চ ৱড্ঢেতি, ৱড্ঢেত্ৱা চ পন তত্থ অত্তানং পতিট্ঠাপেতি, তায এৱ ৱা পন ধনযসমহন্ততায অত্তানং সমুট্ঠাপেতি, অভিঞ্ঞাতং পাকটং কৰোতীতি অত্থো.

ইতি ভগৱা ‘‘ভিক্খৱে, চূড়পন্থকো মং নিস্সায ইদানি ধম্মেসু ধম্মমহন্ততং পত্তো, পুব্বে পন ভোগেসুপি ভোগমহন্ততং পাপুণী’’তি এৱং ইমং ধম্মদেসনং দস্সেত্ৱা দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা চূড়ন্তেৱাসিকো চূড়পন্থকো অহোসি, চূড়কসেট্ঠি পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

চূড়সেট্ঠিজাতকৱণ্ণনা চতুত্থা.

৫. তণ্ডুলনাড়িজাতকৱণ্ণনা

কিমগ্ঘতি তণ্ডুলনাড়িকাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো লালুদাযিত্থেৰং আৰব্ভ কথেসি. তস্মিং সমযে আযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো সঙ্ঘস্স ভত্তুদ্দেসকো হোতি. তস্মিং পাতোৱ সলাকভত্তানি উদ্দিসমানে লালুদাযিত্থেৰস্স কদাচি ৱৰভত্তং পাপুণাতি, কদাচি লামকভত্তং. সো লামকভত্তস্স পত্তদিৱসে সলাকগ্গং আকুলং কৰোতি, ‘‘কিং দব্বোৱ সলাকং দাতুং জানাতি, অম্হে ন জানামা’’তি ৱদতি. তস্মিং সলাকগ্গং আকুলং কৰোন্তে ‘‘হন্দ দানি ত্ৱমেৱ সলাকং দেহী’’তি সলাকপচ্ছিং অদংসু. ততো পট্ঠায সো সঙ্ঘস্স সলাকং অদাসি. দেন্তো চ পন ‘‘ইদং ৱৰভত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘লামকভত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘অসুকৱস্সগ্গে ৱৰভত্ত’’ন্তি ৱা ‘‘অসুকৱস্সগ্গে লামকভত্ত’’ন্তি ৱা ন জানাতি, ঠিতিকং কৰোন্তোপি ‘‘অসুকৱস্সগ্গে ঠিতিকা’’তি ন সল্লক্খেতি. ভিক্খূনং ঠিতৱেলায ‘‘ইমস্মিং ঠানে অযং ঠিতিকা ঠিতা, ইমস্মিং ঠানে অয’’ন্তি ভূমিযং ৱা ভিত্তিযং ৱা লেখং কড্ঢতি. পুনদিৱসে সলাকগ্গে ভিক্খূ মন্দতৰা ৱা হোন্তি বহুতৰা ৱা, তেসু মন্দতৰেসু লেখা হেট্ঠা হোতি, বহুতৰেসু উপৰি. সো ঠিতিকং অজানন্তো লেখাসঞ্ঞায সলাকং দেতি.

অথ নং ভিক্খূ ‘‘আৱুসো, উদাযি, লেখা নাম হেট্ঠা ৱা হোতি উপৰি ৱা, ৱৰভত্তং পন অসুকৱস্সগ্গে ঠিতং, লামকভত্তং অসুকৱস্সগ্গে’’তি আহংসু. সো ভিক্খূ পটিপ্ফৰন্তো ‘‘যদি এৱং অযং লেখা কস্মা এৱং ঠিতা, কিং অহং তুম্হাকং সদ্দহামি, ইমিস্সা লেখায সদ্দহামী’’তি ৱদতি. অথ নং দহৰা চ সামণেৰা চ ‘‘আৱুসো লালুদাযি তযি সলাকং দেন্তে ভিক্খূ লাভেন পৰিহাযন্তি, ন ত্ৱং দাতুং অনুচ্ছৱিকো, গচ্ছ ইতো’’তি সলাকগ্গতো নিক্কড্ঢিংসু. তস্মিং খণে সলাকগ্গে মহন্তং কোলাহলং অহোসি. তং সুত্ৱা সত্থা আনন্দত্থেৰং পুচ্ছি ‘‘আনন্দ, সলাকগ্গে মহন্তং কোলাহলং, কিং সদ্দো নামেসো’’তি. থেৰো তথাগতস্স তমত্থং আৰোচেসি. ‘‘আনন্দ, ন ইদানেৱ লালুদাযি অত্তনো বালতায পৰেসং লাভহানিং কৰোতি, পুব্বেপি অকাসিযেৱা’’তি আহ. থেৰো তস্সত্থস্স আৱিভাৱত্থং ভগৱন্তং যাচি. ভগৱা ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নং কাৰণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো ৰাজা অহোসি. তদা অম্হাকং বোধিসত্তো তস্স অগ্ঘাপনিকো অহোসি. হত্থিঅস্সাদীনি চেৱ মণিসুৱণ্ণাদীনি চ অগ্ঘাপেসি, অগ্ঘাপেত্ৱা ভণ্ডসামিকানং ভণ্ডানুৰূপমেৱ মূলং দাপেসি. ৰাজা পন লুদ্ধো হোতি, সো লোভপকতিতায এৱং চিন্তেসি ‘‘অযং অগ্ঘাপনিকো এৱং অগ্ঘাপেন্তো ন চিৰস্সেৱ মম গেহে ধনং পৰিক্খযং গমেস্সতি, অঞ্ঞং অগ্ঘাপনিকং কৰিস্সামী’’তি. সো সীহপঞ্জৰং উগ্ঘাটেত্ৱা ৰাজঙ্গণং ওলোকেন্তো একং গামিকমনুস্সং লোলবালং ৰাজঙ্গণেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘এস ময্হং অগ্ঘাপনিককম্মং কাতুং সক্খিস্সতী’’তি তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘সক্খিস্সসি, ভণে, অম্হাকং অগ্ঘাপনিককম্মং কাতু’’ন্তি আহ. সক্খিস্সামি, দেৱাতি. ৰাজা অত্তনো ধনৰক্খণত্থায তং বালং অগ্ঘাপনিককম্মে ঠপেসি. ততো পট্ঠায সো বালো হত্থিঅস্সাদীনি অগ্ঘাপেন্তো অগ্ঘং হাপেত্ৱা যথাৰুচিযা কথেতি. তস্স ঠানন্তৰে ঠিতত্তা যং সো কথেতি, তমেৱ মূলং হোতি.

তস্মিং কালে উত্তৰাপথতো একো অস্সৱাণিজো পঞ্চ অস্সসতানি আনেসি. ৰাজা তং পুৰিসং পক্কোসাপেত্ৱা অস্সে অগ্ঘাপেসি. সো পঞ্চন্নং অস্সসতানং একং তণ্ডুলনাড়িকং অগ্ঘমকাসি. কত্ৱা চ পন ‘‘অস্সৱাণিজস্স একং তণ্ডুলনাড়িকং দেথা’’তি ৱত্ৱা অস্সে অস্সসালাযং সণ্ঠাপেসি. অস্সৱাণিজো পোৰাণঅগ্ঘাপনিকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং আৰোচেত্ৱা ‘‘ইদানি কিং কত্তব্ব’’ন্তি পুচ্ছি. সো আহ ‘‘তস্স পুৰিসস্স লঞ্জং দত্ৱা এৱং পুচ্ছথ ‘অম্হাকং তাৱ অস্সা একং তণ্ডুলনাড়িকং অগ্ঘন্তীতি ঞাতমেতং, তুম্হে পন নিস্সায তণ্ডুলনাড়িযা অগ্ঘং জানিতুকামম্হা, সক্খিস্সথ নো ৰঞ্ঞো সন্তিকে ঠত্ৱা সা তণ্ডুলনাড়িকা ইদং নাম অগ্ঘতীতি ৱত্তু’ন্তি, সচে সক্কোমীতি ৱদতি, তং গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গচ্ছথ, অহম্পি তত্থ আগমিস্সামী’’তি.

অস্সৱাণিজো ‘‘সাধূ’’তি বোধিসত্তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা অগ্ঘাপনিকস্স লঞ্জং দত্ৱা তমত্থং আৰোচেসি. সো লঞ্জং লভিত্ৱাৱ ‘‘সক্খিস্সামি তণ্ডুলনাড়িং অগ্ঘাপেতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি গচ্ছাম ৰাজকুল’’ন্তি তং আদায ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. বোধিসত্তোপি অঞ্ঞেপি বহূ অমচ্চা অগমিংসু. অস্সৱাণিজো ৰাজানং ৱন্দিত্ৱা আহ – ‘‘দেৱ, পঞ্চন্নং অস্সসতানং একং তণ্ডুলনাড়িং অগ্ঘনকভাৱং জানাম, সা পন তণ্ডুলনাড়ি কিং অগ্ঘতীতি অগ্ঘাপনিকং পুচ্ছথ দেৱা’’তি. ৰাজা তং পৱত্তিং অজানন্তো ‘‘অম্ভো অগ্ঘাপনিক, পঞ্চ অস্সসতানি কিং অগ্ঘন্তী’’তি পুচ্ছি. তণ্ডুলনাড়িং, দেৱাতি. ‘‘হোতু, ভণে, অস্সা তাৱ তণ্ডুলনাড়িং অগ্ঘন্তু. সা পন কিং অগ্ঘতি তণ্ডুলনাড়িকা’’তি পুচ্ছি. সো বালপুৰিসো ‘‘বাৰাণসিং সন্তৰবাহিৰং অগ্ঘতি তণ্ডুলনাড়িকা’’তি আহ. সো কিৰ পুব্বে ৰাজানং অনুৱত্তন্তো একং তণ্ডুলনাড়িং অস্সানং অগ্ঘমকাসি. পুন ৱাণিজস্স হত্থতো লঞ্জং লভিত্ৱা তস্সা তণ্ডুলনাড়িকায বাৰাণসিং সন্তৰবাহিৰং অগ্ঘমকাসি. তদা পন বাৰাণসিযা পাকাৰপৰিক্খেপো দ্ৱাদসযোজনিকো হোতি. ইদমস্স অন্তৰং, বাহিৰং পন তিযোজনসতিকং ৰট্ঠং. ইতি সো বালো এৱং মহন্তং বাৰাণসিং সন্তৰবাহিৰং তণ্ডুলনাড়িকায অগ্ঘমকাসি.

তং সুত্ৱা অমচ্চা পাণিং পহৰিত্ৱা হসমানা ‘‘মযং পুব্বে পথৱিঞ্চ ৰজ্জঞ্চ অনগ্ঘন্তি সঞ্ঞিনো অহুম্হ, এৱং মহন্তং কিৰ সৰাজকং বাৰাণসিৰজ্জং তণ্ডুলনাড়িমত্তং অগ্ঘতি, অহো অগ্ঘাপনিকস্স ঞাণসম্পদা. কহং এত্তকং কালং অযং অগ্ঘাপনিকো ৱিহাসি, অম্হাকং ৰঞ্ঞো এৱ অনুচ্ছৱিকো’’তি পৰিহাসং অকংসু –

৫. ‘‘কিমগ্ঘতি তণ্ডুলনাড়িকাযং, অস্সান মূলায ৱদেহি ৰাজ;

বাৰাণসিং সন্তৰবাহিৰং, অযমগ্ঘতি তণ্ডুলনাড়িকা’’তি.

তস্মিং কালে ৰাজা লজ্জিতো তং বালং নিক্কড্ঢাপেত্ৱা বোধিসত্তস্সেৱ অগ্ঘাপনিকট্ঠানং অদাসি. বোধিসত্তোপি যথাকম্মং গতো.

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহৰিত্ৱা দ্ৱে ৱত্থূনি কথেত্ৱা অনুসন্ধিং ঘটেত্ৱা জাতকং সমোধানেসি ‘‘তদা গামিকবালঅগ্ঘাপনিকো লালুদাযী অহোসি, পণ্ডিতঅগ্ঘাপনিকো পন অহমেৱ অহোসি’’ন্তি দেসনং নিট্ঠাপেসি.

তণ্ডুলনাড়িজাতকৱণ্ণনা পঞ্চমা.

৬. দেৱধম্মজাতকৱণ্ণনা

হিৰিওত্তপ্পসম্পন্নাতি ইদং ভগৱা জেতৱনে ৱিহৰন্তো অঞ্ঞতৰং বহুভণ্ডিকং ভিক্খুং আৰব্ভ কথেসি. সাৱত্থিৱাসী কিৰেকো কুটুম্বিকো ভৰিযায কালকতায পব্বজি. সো পব্বজন্তো অত্তনো পৰিৱেণঞ্চ অগ্গিসালঞ্চ ভণ্ডগব্ভঞ্চ কাৰেত্ৱা ভণ্ডগব্ভং সপ্পিতণ্ডুলাদীহি পূৰেত্ৱা পব্বজি. পব্বজিত্ৱা চ পন অত্তনো দাসে পক্কোসাপেত্ৱা যথাৰুচিতং আহাৰং পচাপেত্ৱা ভুঞ্জতি, বহুপৰিক্খাৰো চ অহোসি, ৰত্তিং অঞ্ঞং নিৱাসনপাৰুপনং হোতি, দিৱা অঞ্ঞং. ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱসতি. তস্সেকদিৱসং চীৱৰপচ্চত্থৰণাদীনি নীহৰিত্ৱা পৰিৱেণে পত্থৰিত্ৱা সুক্খাপেন্তস্স সম্বহুলা জানপদা ভিক্খূ সেনাসনচাৰিকং আহিণ্ডন্তা পৰিৱেণং গন্ত্ৱা চীৱৰাদীনি দিস্ৱা ‘‘কস্সিমানী’’তি পুচ্ছিংসু. সো ‘‘ময্হং, আৱুসো’’তি আহ. ‘‘আৱুসো, ইদম্পি চীৱৰং, ইদম্পি নিৱাসনং, ইদম্পি পচ্চত্থৰণং, সব্বং তুয্হমেৱা’’তি? ‘‘আম ময্হমেৱা’’তি. ‘‘আৱুসো ভগৱতা তীণি চীৱৰানি অনুঞ্ঞাতানি, ত্ৱং এৱং অপ্পিচ্ছস্স বুদ্ধস্স সাসনে পব্বজিত্ৱা এৱং বহুপৰিক্খাৰো জাতো, এহি তং দসবলস্স সন্তিকং নেস্সামা’’তি তং আদায সত্থু সন্তিকং অগমংসু.

সত্থা দিস্ৱাৱ ‘‘কিং নু খো, ভিক্খৱে, অনিচ্ছমানকংযেৱ ভিক্খুং গণ্হিত্ৱা আগতত্থা’’তি আহ. ‘‘ভন্তে, অযং ভিক্খু বহুভণ্ডো বহুপৰিক্খাৰো’’তি. ‘‘সচ্চং কিৰ ত্ৱং ভিক্খু বহুভণ্ডো’’তি? ‘‘সচ্চং, ভগৱা’’তি. ‘‘কস্মা পন ত্ৱং ভিক্খু বহুভণ্ডো জাতো’’? ‘‘ননু অহং অপ্পিচ্ছতায সন্তুট্ঠিতায পৱিৱেকস্স ৱীৰিযাৰম্ভস্স ৱণ্ণং ৱদামী’’তি. সো সত্থু ৱচনং সুত্ৱা কুপিতো ‘‘ইমিনা দানি নীহাৰেন চৰিস্সামী’’তি পাৰুপনং ছড্ডেত্ৱা পৰিসমজ্ঝে একচীৱৰো অট্ঠাসি.

অথ নং সত্থা উপত্থম্ভযমানো ‘‘ননু ত্ৱং ভিক্খু পুব্বে হিৰোত্তপ্পগৱেসকো দকৰক্খসকালেপি হিৰোত্তপ্পং গৱেসমানো দ্ৱাদস সংৱচ্ছৰানি ৱিহাসি, অথ কস্মা ইদানি এৱং গৰুকে বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৱা চতুপৰিসমজ্ঝে পাৰুপনং ছড্ডেত্ৱা হিৰোত্তপ্পং পহায ঠিতোসী’’তি? সো সত্থু ৱচনং সুত্ৱা হিৰোত্তপ্পং পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা তং চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি. ভিক্খূ তস্সত্থস্স আৱিভাৱত্থং ভগৱন্তং যাচিংসু, ভগৱা ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নং কাৰণং পাকটং অকাসি.

অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো নাম ৰাজা অহোসি. তদা বোধিসত্তো তস্স অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স নামগ্গহণদিৱসে ‘‘মহিসাসকুমাৰো’’তি নামং অকংসু. তস্স আধাৱিত্ৱা পৰিধাৱিত্ৱা ৱিচৰণকালে ৰঞ্ঞো অঞ্ঞোপি পুত্তো জাতো, তস্স ‘‘চন্দকুমাৰো’’তি নামং অকংসু. তস্স পন আধাৱিত্ৱা পৰিধাৱিত্ৱা ৱিচৰণকালে বোধিসত্তস্স মাতা কালমকাসি, ৰাজা অঞ্ঞং অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠপেসি. সা ৰঞ্ঞো পিযা অহোসি মনাপা, সাপি সংৱাসমন্ৱায একং পুত্তং ৱিজাযি, ‘‘সূৰিযকুমাৰো’’তিস্স নামং অকংসু. ৰাজা পুত্তং দিস্ৱা তুট্ঠচিত্তো ‘‘ভদ্দে, পুত্তস্স তে ৱৰং দম্মী’’তি আহ. দেৱী, ৱৰং ইচ্ছিতকালে গহেতব্বং কত্ৱা ঠপেসি. সা পুত্তে ৱযপ্পত্তে ৰাজানং আহ – ‘‘দেৱেন ময্হং পুত্তস্স জাতকালে ৱৰো দিন্নো, পুত্তস্স মে ৰজ্জং দেহী’’তি. ৰাজা ‘‘ময্হং দ্ৱে পুত্তা অগ্গিক্খন্ধা ৱিয জলমানা ৱিচৰন্তি, ন সক্কা তৱ পুত্তস্স ৰজ্জং দাতু’’ন্তি পটিক্খিপিত্ৱাপি তং পুনপ্পুনং যাচমানমেৱ দিস্ৱা ‘‘অযং ময্হং পুত্তানং পাপকম্পি চিন্তেয্যা’’তি পুত্তে পক্কোসাপেত্ৱা আহ – ‘‘তাতা, অহং সূৰিযকুমাৰস্স জাতকালে ৱৰং অদাসিং. ইদানিস্স মাতা ৰজ্জং যাচতি, অহং তস্স ন দাতুকামো, মাতুগামো নাম পাপো, তুম্হাকং পাপকম্পি চিন্তেয্য, তুম্হে অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা মম অচ্চযেন কুলসন্তকে নগৰে ৰজ্জং কৰেয্যাথা’’তি ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা উয্যোজেসি. তে পিতৰং ৱন্দিত্ৱা পাসাদা ওতৰন্তে ৰাজঙ্গণে কীড়মানো সূৰিযকুমাৰো দিস্ৱা তং কাৰণং ঞত্ৱা ‘‘অহম্পি ভাতিকেহি সদ্ধিং গমিস্সামী’’তি তেহি সদ্ধিংযেৱ নিক্খমি. তে হিমৱন্তং পৱিসিংসু.

বোধিসত্তো মগ্গা ওক্কম্ম ৰুক্খমূলে নিসীদিত্ৱা সূৰিযকুমাৰং আমন্তেসি ‘‘তাত সূৰিযকুমাৰ, এতং সৰং গন্ত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পদুমিনিপণ্ণেহি অম্হাকম্পি পানীযং আনেহী’’তি. তং পন সৰং ৱেস্সৱণস্স সন্তিকা একেন দকৰক্খসেন লদ্ধং হোতি, ৱেস্সৱণো চ তং আহ – ‘‘ঠপেত্ৱা দেৱধম্মজাননকে যে অঞ্ঞে ইমং সৰং ওতৰন্তি, তে খাদিতুং লভসি. অনোতিণ্ণে ন লভসী’’তি. ততো পট্ঠায সো ৰক্খসো যে তং সৰং ওতৰন্তি, তে দেৱধম্মে পুচ্ছিত্ৱা যে ন জানন্তি, তে খাদতি. অথ খো সূৰিযকুমাৰো তং সৰং গন্ত্ৱা অৱীমংসিত্ৱাৱ ওতৰি. অথ নং সো ৰক্খসো গহেত্ৱা ‘‘দেৱধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছি. সো ‘‘দেৱধম্মা নাম চন্দিমসূৰিযা’’তি আহ. অথ নং ‘‘ত্ৱং দেৱধম্মে ন জানাসী’’তি ৱত্ৱা উদকং পৱেসেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানে ঠপেসি. বোধিসত্তোপি তং অতিচিৰাযন্তং দিস্ৱা চন্দকুমাৰং পেসেসি. ৰক্খসো তম্পি গহেত্ৱা ‘‘দেৱধম্মে জানাসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘আম জানামি, দেৱধম্মা নাম চতস্সো দিসা’’তি. ৰক্খসো ‘‘ন ত্ৱং দেৱধম্মে জানাসী’’তি তম্পি গহেত্ৱা তত্থেৱ ঠপেসি.

বোধিসত্তো তস্মিম্পি চিৰাযন্তে ‘‘একেন অন্তৰাযেন ভৱিতব্ব’’ন্তি সযং তত্থ গন্ত্ৱা দ্ৱিন্নম্পি ওতৰণপদৱড়ঞ্জং দিস্ৱা ‘‘ৰক্খসপৰিগ্গহিতেন ইমিনা সৰেন ভৱিতব্ব’’ন্তি খগ্গং সন্নয্হিত্ৱা ধনুং গহেত্ৱা অট্ঠাসি. দকৰক্খসো বোধিসত্তং উদকং অনোতৰন্তং দিস্ৱা ৱনকম্মিকপুৰিসো ৱিয হুত্ৱা বোধিসত্তং আহ – ‘‘ভো, পুৰিস, ত্ৱং মগ্গকিলন্তো কস্মা ইমং সৰং ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা পিৱিত্ৱা ভিসমুড়ালং খাদিত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধিত্ৱা যথাসুখং ন গচ্ছসী’’তি? বোধিসত্তো তং দিস্ৱা ‘‘এসো যক্খো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘তযা মে ভাতিকা গহিতা’’তি আহ. ‘‘আম, গহিতা’’তি. ‘‘কিং কাৰণা’’তি? ‘‘অহং ইমং সৰং ওতিণ্ণকে লভামী’’তি. ‘‘কিং পন সব্বেৱ লভসী’’তি? ‘‘যে দেৱধম্মে জানন্তি, তে ঠপেত্ৱা অৱসেসে লভামী’’তি. ‘‘অত্থি পন তে দেৱধম্মেহি অত্থো’’তি? ‘‘আম, অত্থী’’তি. ‘‘যদি এৱং অহং তে দেৱধম্মে কথেস্সামী’’তি. ‘‘তেন হি কথেহি, অহং দেৱধম্মে সুণিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো আহ ‘‘অহং দেৱধম্মে কথেয্যং, কিলিট্ঠগত্তো পনম্হী’’তি. যক্খো বোধিসত্তং ন্হাপেত্ৱা ভোজনং ভোজেত্ৱা পানীযং পাযেত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধাপেত্ৱা গন্ধেহি ৱিলিম্পাপেত্ৱা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে পল্লঙ্কং অত্থৰিত্ৱা অদাসি.

বোধিসত্তো আসনে নিসীদিত্ৱা যক্খং পাদমূলে নিসীদাপেত্ৱা ‘‘তেন হি ওহিতসোতো সক্কচ্চং দেৱধম্মে সুণাহী’’তি ইমং গাথমাহ –

৬. ‘‘হিৰিওত্তপ্পসম্পন্না, সুক্কধম্মসমাহিতা;

সন্তো সপ্পুৰিসা লোকে, দেৱধম্মাতি ৱুচ্চৰে’’তি.

তত্থ হিৰিওত্তপ্পসম্পন্নাতি হিৰিযা চ ওত্তপ্পেন চ সমন্নাগতা. তেসু কাযদুচ্চৰিতাদীহি হিৰিযতীতি হিৰী, লজ্জাযেতং অধিৱচনং. তেহিযেৱ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং, পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৱচনং. তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী, বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং. অত্তাধিপতেয্যা হিৰী, লোকাধিপতেয্যং ওত্তপ্পং. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং.

তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি – জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. কথং? ‘‘পাপকৰণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৱট্টাদীনং কম্মং, মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং তাৱ জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকৰণং নামেতং দহৰেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৱযে ঠিতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, মাদিসস্স সূৰভাৱসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং, মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’’ন্তি এৱং বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি. সমুট্ঠাপেত্ৱা চ পন অত্তনো চিত্তে হিৰিং পৱেসেত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং হিৰী অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা নাম হোতি.

কথং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং নাম? ‘‘সচে ত্ৱং পাপকম্মং কৰিস্সসি, চতূসু পৰিসাসু গৰহপ্পত্তো ভৱিস্সসি.

‘‘গৰহিস্সন্তি তং ৱিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগৰিকো যথা;

ৱজ্জিতো সীলৱন্তেহি, কথং ভিক্খু কৰিস্সসী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১ বলৰাসিৱণ্ণনা) –

এৱং পচ্চৱেক্খন্তো হি বহিদ্ধাসমুট্ঠিতেন ওত্তপ্পেন পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং ওত্তপ্পং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং নাম হোতি.

কথং হিৰী অত্তাধিপতেয্যা নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ‘‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতঙ্গধৰস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’’ন্তি পাপং ন কৰোতি. এৱং হিৰী অত্তাধিপতেয্যা নাম হোতি. তেনাহ ভগৱা –

‘‘সো অত্তানংযেৱ অধিপতিং কত্ৱা অকুসলং পজহতি, কুসলং ভাৱেতি. সাৱজ্জং পজহতি, অনৱজ্জং ভাৱেতি. সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).