২২. মহানিপাতো
[৫৪৩] ৬. ভূৰিদত্তজাতকৱণ্ণনা
নগৰকণ্ডং
যং কিঞ্চি ৰতনং অত্থীতি ইদং সত্থা সাৱত্থিং উপনিস্সায জেতৱনে ৱিহৰন্তো উপোসথিকে উপাসকে আৰব্ভ কথেসি. তে কিৰ উপোসথদিৱসে পাতোৱ উপোসথং অধিট্ঠায দানং দত্ৱা পচ্ছাভত্তং গন্ধমালাদিহত্থা জেতৱনং গন্ত্ৱা ধম্মস্সৱনৱেলায একমন্তং নিসীদিংসু. সত্থা ধম্মসভং আগন্ত্ৱা অলঙ্কতবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং ওলোকেত্ৱা ভিক্খুআদীসু পন যে আৰব্ভ ধম্মকথা সমুট্ঠাতি, তেহি সদ্ধিং তথাগতা সল্লপন্তি, তস্মা অজ্জ উপাসকে আৰব্ভ পুব্বচৰিযপ্পটিসংযুত্তা ধম্মকথা সমুট্ঠহিস্সতীতি ঞত্ৱা উপাসকেহি সদ্ধিং সল্লপন্তো ‘‘উপোসথিকত্থ, উপাসকা’’তি উপাসকে পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘সাধু, উপাসকা, কল্যাণং ৱো কতং, অপিচ অনচ্ছৰিযং খো পনেতং, যং তুম্হে মাদিসং বুদ্ধং ওৱাদদাযকং আচৰিযং লভন্তা উপোসথং কৰেয্যাথ. পোৰাণপণ্ডিতা পন অনাচৰিযকাপি মহন্তং যসং পহায উপোসথং কৰিংসুযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেহি যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো নাম ৰাজা ৰজ্জং কাৰেন্তো পুত্তস্স উপৰজ্জং দত্ৱা তস্স মহন্তং যসং দিস্ৱা ‘‘ৰজ্জম্পি মে গণ্হেয্যা’’তি উপ্পন্নাসঙ্কো ‘‘তাত, ত্ৱং ইতো নিক্খমিত্ৱা যত্থ তে ৰুচ্চতি, তত্থ ৱসিত্ৱা মম অচ্চযেন কুলসন্তকং ৰজ্জং গণ্হাহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পিতৰং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন যমুনং গন্ত্ৱা যমুনায চ সমুদ্দস্স চ পব্বতস্স চ অন্তৰে পণ্ণসালং মাপেত্ৱা ৱনমূলফলাহাৰো পটিৱসতি. তদা সমুদ্দস্স হেট্ঠিমে নাগভৱনে একা মতপতিকা নাগমাণৱিকা অঞ্ঞাসং সপতিকানং যসং ওলোকেত্ৱা কিলেসং নিস্সায নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা সমুদ্দতীৰে ৱিচৰন্তী ৰাজপুত্তস্স পদৱলঞ্জং দিস্ৱা পদানুসাৰেন গন্ত্ৱা তং পণ্ণসালং অদ্দস. তদা ৰাজপুত্তো ফলাফলত্থায গতো হোতি. সা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা কট্ঠত্থৰণঞ্চেৱ সেসপৰিক্খাৰে চ দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘ইদং একস্স পব্বজিতস্স ৱসনট্ঠানং, ৱীমংসিস্সামি নং ‘সদ্ধায পব্বজিতো নু খো নো’তি, সচে হি সদ্ধায পব্বজিতো ভৱিস্সতি নেক্খম্মাধিমুত্তো, ন মে অলঙ্কতসযনং সাদিযিস্সতি. সচে কামাভিৰতো ভৱিস্সতি, ন সদ্ধাপব্বজিতো, মম সযনস্মিংযেৱ নিপজ্জিস্সতি. অথ নং গহেত্ৱা অত্তনো সামিকং কত্ৱা ইধেৱ ৱসিস্সামী’’তি. সা নাগভৱনং গন্ত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি চেৱ দিব্বগন্ধে চ আহৰিত্ৱা দিব্বপুপ্ফসযনং সজ্জেত্ৱা পণ্ণসালাযং পুপ্ফূপহাৰং কত্ৱা গন্ধচুণ্ণং ৱিকিৰিত্ৱা পণ্ণসালং অলঙ্কৰিত্ৱা নাগভৱনমেৱ গতা.
ৰাজপুত্তো সাযন্হসমযং আগন্ত্ৱা পণ্ণসালং পৱিট্ঠো তং পৱত্তিং দিস্ৱা ‘‘কেন নু খো ইমং সযনং সজ্জিত’’ন্তি ফলাফলং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ‘‘অহো সুগন্ধানি পুপ্ফানি, মনাপং ৱত কত্ৱা সযনং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ন সদ্ধাপব্বজিতভাৱেন সোমনস্সজাতো পুপ্ফসযনে পৰিৱত্তিত্ৱা নিপন্নো নিদ্দং ওক্কমিত্ৱা পুনদিৱসে সূৰিযুগ্গমনে উট্ঠায পণ্ণসালং অসম্মজ্জিত্ৱা ফলাফলত্থায অগমাসি. নাগমাণৱিকা তস্মিং খণে আগন্ত্ৱা মিলাতানি পুপ্ফানি দিস্ৱা ‘‘কামাধিমুত্তো এস, ন সদ্ধাপব্বজিতো, সক্কা নং গণ্হিতু’’ন্তি ঞত্ৱা পুৰাণপুপ্ফানি নীহৰিত্ৱা অঞ্ঞানি পুপ্ফানি আহৰিত্ৱা তথেৱ নৱপুপ্ফসযনং সজ্জেত্ৱা পণ্ণসালং অলঙ্কৰিত্ৱা চঙ্কমে পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা নাগভৱনমেৱ গতা. সো তং দিৱসম্পি পুপ্ফসযনে সযিত্ৱা পুনদিৱসে চিন্তেসি ‘‘কো নু খো ইমং পণ্ণসালং অলঙ্কৰোতী’’তি? সো ফলাফলত্থায অগন্ত্ৱা পণ্ণসালতো অৱিদূৰে পটিচ্ছন্নো অট্ঠাসি. ইতৰাপি বহূ গন্ধে চেৱ পুপ্ফানি চ আদায অস্সমপদং অগমাসি. ৰাজপুত্তো উত্তমৰূপধৰং নাগমাণৱিকং দিস্ৱাৱ পটিবদ্ধচিত্তো অত্তানং অদস্সেত্ৱা তস্সা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা সযনং সজ্জনকালে পৱিসিত্ৱা ‘‘কাসি ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘অহং নাগমাণৱিকা, সামী’’তি. ‘‘সসামিকা অস্সামিকাসী’’তি. ‘‘সামি, অহং পুব্বে সসামিকা, ইদানি পন অস্সামিকা ৱিধৱা’’. ‘‘ত্ৱং পন কত্থ ৱাসিকোসী’’তি? ‘‘অহং বাৰাণসিৰঞ্ঞো পুত্তো ব্ৰহ্মদত্তকুমাৰো নাম’’. ‘‘ত্ৱং নাগভৱনং পহায কস্মা ইধ ৱিচৰসী’’তি? ‘‘সামি, অহং তত্থ সসামিকানং নাগমাণৱিকানং যসং ওলোকেত্ৱা কিলেসং নিস্সায উক্কণ্ঠিত্ৱা ততো নিক্খমিত্ৱা সামিকং পৰিযেসন্তী ৱিচৰামী’’তি. ‘‘তেন হি ভদ্দে, সাধু, অহম্পি ন সদ্ধায পব্বজিতো, পিতৰা পন মে নীহৰিতত্তা ইধ ৱসামি, ত্ৱং মা চিন্তযি, অহং তে সামিকো ভৱিস্সামি, উভোপি ইধ সমগ্গৱাসং ৱসিস্সামা’’তি. সা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি. ততো পট্ঠায তে উভোপি তত্থেৱ সমগ্গৱাসং ৱসিংসু. সা অত্তনো আনুভাৱেন মহাৰহং গেহং মাপেত্ৱা মহাৰহং পল্লঙ্কং আহৰিত্ৱা সযনং পঞ্ঞপেসি. ততো পট্ঠায মূলফলাফলং ন খাদি, দিব্বঅন্নপানমেৱ ভুঞ্জিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেসি.
অপৰভাগে নাগমাণৱিকা গব্ভং পটিলভিত্ৱা পুত্তং ৱিজাযি, সাগৰতীৰে জাতত্তা তস্স ‘‘সাগৰব্ৰহ্মদত্তো’’তি নামং কৰিংসু. তস্স পদসা গমনকালে নাগমাণৱিকা ধীতৰং ৱিজাযি, তস্সা সমুদ্দতীৰে জাতত্তা ‘‘সমুদ্দজা’’তি নামং কৰিংসু. অথেকো বাৰাণসিৱাসিকো ৱনচৰকো তং ঠানং পত্ৱা কতপটিসন্থাৰো ৰাজপুত্তং সঞ্জানিত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসিত্ৱা ‘‘দেৱ, অহং তুম্হাকং ইধ ৱসনভাৱং ৰাজকুলস্স আৰোচেস্সামী’’তি তং ৱন্দিত্ৱা নিক্খমিত্ৱা নগৰং অগমাসি. তদা ৰাজা কালমকাসি. অমচ্চা তস্স সৰীৰকিচ্চং কত্ৱা সত্তমে দিৱসে সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অৰাজকং ৰজ্জং নাম ন সণ্ঠাতি, ৰাজপুত্তস্স ৱসনট্ঠানং ৱা অত্থিভাৱং ৱা ন জানাম, ফুস্সৰথং ৱিস্সজ্জেত্ৱা ৰাজানং গণ্হিস্সামা’’তি মন্তযিংসু. তস্মিং খণে ৱনচৰকো নগৰং পত্ৱা তং কথং সুত্ৱা অমচ্চানং সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘অহং ৰাজপুত্তস্স সন্তিকে তযো চত্তাৰো দিৱসে ৱসিত্ৱা আগতোম্হী’’তি তং পৱত্তিং আচিক্খি. অমচ্চা তস্স সক্কাৰং কত্ৱা তেন মগ্গনাযকেন সদ্ধিং তত্থ গন্ত্ৱা কতপটিসন্থাৰা ৰঞ্ঞো কালকতভাৱং আৰোচেত্ৱা ‘‘দেৱ, ৰজ্জং পটিপজ্জাহী’’তি আহংসু.
সো ‘‘নাগমাণৱিকায চিত্তং জানিস্সামী’’তি তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ভদ্দে, পিতা মে কালকতো, অমচ্চা ময্হং ছত্তং উস্সাপেতুং আগতা, গচ্ছাম, ভদ্দে, উভোপি দ্ৱাদসযোজনিকায বাৰাণসিযা ৰজ্জং কাৰেস্সাম, ত্ৱং সোড়সন্নং ইত্থিসহস্সানং জেট্ঠিকা ভৱিস্সসী’’তি আহ. ‘‘সামি, ন সক্কা মযা গন্তু’’ন্তি. ‘‘কিংকাৰণা’’তি? ‘‘মযং ঘোৰৱিসা খিপ্পকোপা অপ্পমত্তকেনপি কুজ্ঝাম, সপত্তিৰোসো চ নাম ভাৰিযো. সচাহং কিঞ্চি দিস্ৱা ৱা সুত্ৱা ৱা কুদ্ধা ওলোকেস্সামি, ভস্মামুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰিস্সতি. ইমিনা কাৰণেন ন সক্কা মযা গন্তু’’ন্তি. ৰাজপুত্তো পুনদিৱসেপি যাচতেৱ. অথ নং সা এৱমাহ – ‘‘অহং তাৱ কেনচি পৰিযাযেন ন গমিস্সামি, ইমে পন মে পুত্তা নাগকুমাৰা তৱ সম্ভৱেন জাতত্তা মনুস্সজাতিকা. সচে তে মযি সিনেহো অত্থি, ইমেসু অপ্পমত্তো ভৱ. ইমে খো পন উদকবীজকা সুখুমালা মগ্গং গচ্ছন্তা ৱাতাতপেন কিলমিত্ৱা মৰেয্যুং, তস্মা একং নাৱং খণাপেত্ৱা উদকস্স পূৰাপেত্ৱা তায দ্ৱে পুত্তকে উদককীড়ং কীড়াপেত্ৱা নগৰেপি অন্তোৱত্থুস্মিংযেৱ পোক্খৰণিংকাৰেয্যাসি, এৱং তে ন কিলমিস্সন্তী’’তি.
সা এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ৰাজপুত্তং ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পুত্তকে আলিঙ্গিত্ৱা থনন্তৰে নিপজ্জাপেত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা ৰাজপুত্তস্স নিয্যাদেত্ৱা ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা তত্থেৱ অন্তৰধাযিত্ৱা নাগভৱনং অগমাসি. ৰাজপুত্তোপি দোমনস্সপ্পত্তো অস্সুপুণ্ণেহি নেত্তেহি নিৱেসনা নিক্খমিত্ৱা অক্খীনি পুঞ্ছিত্ৱা অমচ্চে উপসঙ্কমি. তে তং তত্থেৱ অভিসিঞ্চিত্ৱা ‘‘দেৱ, অম্হাকং নগৰং গচ্ছামা’’তি ৱদিংসু. তেন হি সীঘং নাৱং খণিত্ৱা সকটং আৰোপেত্ৱা উদকস্স পূৰেত্ৱা উদকপিট্ঠে ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি নানাপুপ্ফানি ৱিকিৰথ, মম পুত্তা উদকবীজকা, তে তত্থ কীড়ন্তা সুখং গমিস্সন্তী’’তি. অমচ্চা তথা কৰিংসু. ৰাজা বাৰাণসিং পত্ৱা অলঙ্কতনগৰং পৱিসিত্ৱা সোড়সসহস্সাহি নাটকিত্থীহি অমচ্চাদীহি চ পৰিৱুতো মহাতলে নিসীদিত্ৱা সত্তাহং মহাপানং পিৱিত্ৱা পুত্তানং অত্থায পোক্খৰণিং কাৰেসি. তে নিবদ্ধং তত্থ কীড়িংসু.
অথেকদিৱসং পোক্খৰণিযং উদকে পৱেসিযমানে একো কচ্ছপো পৱিসিত্ৱা নিক্খমনট্ঠানং অপস্সন্তো পোক্খৰণিতলে নিপজ্জিত্ৱা দাৰকানং কীড়নকালে উদকতো উট্ঠায সীসং নীহৰিত্ৱা তে ওলোকেত্ৱা পুন উদকে নিমুজ্জি. তে তং দিস্ৱা ভীতা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘তাত, পোক্খৰণিযং একো যক্খো অম্হে তাসেতী’’তি আহংসু. ৰাজা ‘‘গচ্ছথ নং গণ্হথা’’তি পুৰিসে আণাপেসি. তে জালং খিপিত্ৱা কচ্ছপং আদায ৰঞ্ঞো দস্সেসুং. কুমাৰা তং দিস্ৱা ‘‘এস, তাত, পিসাচো’’তি ৱিৰৱিংসু. ৰাজা পুত্তসিনেহেন কচ্ছপস্স কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘গচ্ছথস্স কম্মকাৰণং কৰোথা’’তি আণাপেসি. তত্ৰ একচ্চে ‘‘অযং ৰাজৱেৰিকো, এতং উদুক্খলে মুসলেহি চুণ্ণৱিচুণ্ণং কাতুং ৱট্টতী’’তি আহংসু, একচ্চে ‘‘তীহি পাকেহি পচিত্ৱা খাদিতুং’’, একচ্চে ‘‘অঙ্গাৰেসু উত্তাপেতুং,’’ একচ্চে ‘‘অন্তোকটাহেযেৱ নং পচিতুং ৱট্টতী’’তি আহংসু. একো পন উদকভীৰুকো অমচ্চো ‘‘ইমং যমুনায আৱট্টে খিপিতুং ৱট্টতি, সো তত্থ মহাৱিনাসং পাপুণিস্সতি. এৱৰূপা হিস্স কম্মকাৰণা নত্থী’’তি আহ. কচ্ছপো তস্স কথং সুত্ৱা সীসং নীহৰিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘অম্ভো, কিং তে মযা অপৰাধো কতো, কেন মং এৱৰূপং কম্মকাৰণং ৱিচাৰেসি. মযা হি সক্কা ইতৰা কম্মকাৰণা সহিতুং, অযং পন অতিকক্খড়ো, মা এৱং অৱচা’’তি. তং সুত্ৱা ৰাজা ‘‘ইমং এতদেৱ কাৰেতুং ৱট্টতী’’তি যমুনায আৱট্টে খিপাপেসি. পুৰিসো তথা অকাসি. সো একং নাগভৱনগামিং উদকৱাহং পত্ৱা নাগভৱনং অগমাসি.
অথ নং তস্মিং উদকৱাহে কীড়ন্তা ধতৰট্ঠনাগৰঞ্ঞো পুত্তা নাগমাণৱকা দিস্ৱা ‘‘গণ্হথ নং দাস’’ন্তি আহংসু. সো চিন্তেসি ‘‘অহং বাৰাণসিৰঞ্ঞো হত্থা মুচ্চিত্ৱা এৱৰূপানং ফৰুসানং নাগানং হত্থং পত্তো, কেন নু খো উপাযেন মুচ্চেয্য’’ন্তি. সো ‘‘অত্থেসো উপাযো’’তি মুসাৱাদং কত্ৱা ‘‘তুম্হে ধতৰট্ঠস্স নাগৰঞ্ঞো সন্তকা হুত্ৱা কস্মা এৱং ৱদেথ, অহং চিত্তচূড়ো নাম কচ্ছপো বাৰাণসিৰঞ্ঞো দূতো, ধতৰট্ঠস্স সন্তিকং আগতো, অম্হাকং ৰাজা ধতৰট্ঠস্স ধীতৰং দাতুকামো মং পহিণি, তস্স মং দস্সেথা’’তি আহ. তে সোমনস্সজাতা তং আদায ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা তমত্থং আৰোচেসুং. ৰাজা ‘‘আনেথ ন’’ন্তি তং পক্কোসাপেত্ৱা দিস্ৱাৱ অনত্তমনো হুত্ৱা ‘‘এৱং লামকসৰীৰো দূতকম্মং কাতুং ন সক্কোতী’’তি আহ. তং সুত্ৱা কচ্ছপো ‘‘কিং পন, মহাৰাজ, দূতেহি নাম তালপ্পমাণেহি ভৱিতব্বং, সৰীৰঞ্হি খুদ্দকং ৱা মহন্তং ৱা অপ্পমাণং, গতগতট্ঠানে কম্মনিপ্ফাদনমেৱ পমাণং. মহাৰাজ, অম্হাকং ৰঞ্ঞো বহূ দূতা. থলে কম্মং মনুস্সা কৰোন্তি, আকাসে পক্খিনো, উদকে অহমেৱ. অহঞ্হি চিত্তচূড়ো নাম কচ্ছপো ঠানন্তৰপ্পত্তো ৰাজৱল্লভো, মা মং পৰিভাসথা’’তি অত্তনো গুণং ৱণ্ণেসি. অথ নং ধতৰট্ঠো পুচ্ছি ‘‘কেন পনত্থেন ৰঞ্ঞা পেসিতোসী’’তি. মহাৰাজ, ৰাজা মং এৱমাহ ‘‘মযা সকলজম্বুদীপে ৰাজূহি সদ্ধিং মিত্তধম্মো কতো, ইদানি ধতৰট্ঠেন নাগৰঞ্ঞা সদ্ধিং মিত্তধম্মং কাতুং মম ধীতৰং সমুদ্দজং দম্মী’’তি ৱত্ৱা মং পহিণি. ‘‘তুম্হে পপঞ্চং অকত্ৱা মযা সদ্ধিংযেৱ পুৰিসং পেসেত্ৱা দিৱসং ৱৱত্থপেত্ৱা দাৰিকং গণ্হথা’’তি. সো তুস্সিত্ৱা তস্স সক্কাৰং কত্ৱা তেন সদ্ধিং চত্তাৰো নাগমাণৱকে পেসেসি ‘‘গচ্ছথ, ৰঞ্ঞো ৱচনং সুত্ৱা দিৱসং ৱৱত্থপেত্ৱা এথা’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা কচ্ছপং গহেত্ৱা নাগভৱনা নিক্খমিংসু.
কচ্ছপো যমুনায বাৰাণসিযা চ অন্তৰে একং পদুমসৰং দিস্ৱা একেনুপাযেন পলাযিতুকামো এৱমাহ – ‘‘ভো নাগমাণৱকা, অম্হাকং ৰাজা পুত্তদাৰা চস্স মং উদকে গোচৰত্তা ৰাজনিৱেসনং আগতং দিস্ৱাৱ পদুমানি নো দেহি, ভিসমূলানি দেহীতি যাচন্তি. অহং তেসং অত্থায তানি গণ্হিস্সামি, এত্থ মং ৱিস্সজ্জেত্ৱা মং অপস্সন্তাপি পুৰেতৰং ৰঞ্ঞো সন্তিকং গচ্ছথ, অহং ৱো তত্থেৱ পস্সিস্সামী’’তি. তে তস্স সদ্দহিত্ৱা তং ৱিস্সজ্জেসুং. সো তত্থ একমন্তে নিলীযি. ইতৰেপি নং অদিস্ৱা ‘‘ৰঞ্ঞো সন্তিকং গতো ভৱিস্সতী’’তি মাণৱকৱণ্ণেন ৰাজানং উপসঙ্কমিংসু. ৰাজা পটিসন্থাৰং কত্ৱা ‘‘কুতো আগতত্থা’’তি পুচ্ছি. ‘‘ধতৰট্ঠস্স সন্তিকা, মহাৰাজা’’তি. ‘‘কিংকাৰণা ইধাগতা’’তি? ‘‘মহাৰাজ, মযং তস্স দূতা, ধতৰট্ঠো ৱো আৰোগ্যং পুচ্ছতি. সচে যং ৱো ইচ্ছথ, তং নো ৱদেথ. তুম্হাকং কিৰ ধীতৰং সমুদ্দজং অম্হাকং ৰঞ্ঞো পাদপৰিচাৰিকং কত্ৱা দেথা’’তি ইমমত্থং পকাসেন্তা পঠমং গাথমাহংসু –
৭৮৪. ‘‘যং কিঞ্চি ৰতনং অত্থি, ধতৰট্ঠনিৱেসনে;
সব্বানি তে উপযন্তু, ধীতৰং দেহি ৰাজিনো’’তি.
তত্থ সব্বানি তে উপযন্তূতি তস্স নিৱেসনে সব্বানি ৰতনানি তৱ নিৱেসনং উপগচ্ছন্তু.
তং সুত্ৱা ৰাজা দুতিযং গাথমাহ –
৭৮৫. ‘‘ন নো ৱিৱাহো নাগেহি, কতপুব্বো কুদাচনং;
তং ৱিৱাহং অসংযুত্তং, কথং অম্হে কৰোমসে’’তি.
তত্থ অসংযুত্তন্তি অযুত্তং তিৰচ্ছানেহি সদ্ধিং সংসগ্গং অননুচ্ছৱিকং. অম্হেতি অম্হে মনুস্সজাতিকা সমানা কথং তিৰচ্ছানগতসম্বন্ধং কৰোমাতি.
তং সুত্ৱা নাগমাণৱকা ‘‘সচে তে ধতৰট্ঠেন সদ্ধিং সম্বন্ধো অননুচ্ছৱিকো, অথ কস্মা অত্তনো উপট্ঠাকং চিত্তচূড়ং নাম কচ্ছপং ‘সমুদ্দজং নাম তে ধীতৰং দম্মী’তি অম্হাকং ৰঞ্ঞো পেসেসি? এৱং পেসেত্ৱা ইদানি তে অম্হাকং ৰাজানং পৰিভৱং কৰোন্তস্স কত্তব্বযুত্তকং মযং জানিস্সাম. মযঞ্হি নাগমাণৱকা’’তি ৱত্ৱা ৰাজানং তজ্জেন্তা দ্ৱে গাথা অভাসিংসু –
৭৮৬. ‘‘জীৱিতং নূন তে চত্তং, ৰট্ঠং ৱা মনুজাধিপ;
ন হি নাগে কুপিতম্হি, চিৰং জীৱন্তি তাদিসা.
৭৮৭. ‘‘যো ত্ৱং দেৱ মনুস্সোসি, ইদ্ধিমন্তং অনিদ্ধিমা;
ৱৰুণস্স নিযং পুত্তং, যামুনং অতিমঞ্ঞসী’’তি.
তত্থ ৰট্ঠং ৱাতি একংসেন তযা জীৱিতং ৱা ৰট্ঠং ৱা চত্তং. তাদিসাতি তুম্হাদিসা এৱং মহানুভাৱে নাগে কুপিতে চিৰং জীৱিতুং ন সক্কোন্তি, অন্তৰাৱ অন্তৰধাযন্তি. যো ত্ৱং, দেৱ, মনুস্সোসীতি দেৱ, যো ত্ৱং মনুস্সো সমানো. ৱৰুণস্সাতি ৱৰুণনাগৰাজস্স. নিযং পুত্তন্তি অজ্ঝত্তিকপুত্তং. যামুনন্তি যমুনায হেট্ঠা জাতং.
ততো ৰাজা দ্ৱে গাথা অভাসি –
৭৮৮. ‘‘নাতিমঞ্ঞামি ৰাজানং, ধতৰট্ঠং যসস্সিনং;
ধতৰট্ঠো হি নাগানং, বহূনমপি ইস্সৰো.
৭৮৯. ‘‘অহি মহানুভাৱোপি, ন মে ধীতৰমাৰহো;
খত্তিযো চ ৱিদেহানং, অভিজাতা সমুদ্দজা’’তি.
তত্থ বহূনমপীতি পঞ্চযোজনসতিকস্স নাগভৱনস্স ইস্সৰভাৱং সন্ধাযেৱমাহ. ন মে ধীতৰমাৰহোতি এৱং মহানুভাৱোপি পন সো অহিজাতিকত্তা মম ধীতৰং অৰহো ন হোতি. ‘‘খত্তিযো চ ৱিদেহান’’ন্তি ইদং মাতিপক্খে ঞাতকে দস্সেন্তো আহ. সমুদ্দজাতি সো চ ৱিদেহৰাজপুত্তো মম ধীতা সমুদ্দজা চাতি উভোপি অভিজাতা. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং সংৱাসং অৰহন্তি. ন হেসা মণ্ডূকভক্খস্স সপ্পস্স অনুচ্ছৱিকাতি আহ.
নাগমাণৱকা তং তত্থেৱ নাসাৱাতেন মাৰেতুকামা হুত্ৱাপি ‘‘অম্হাকং দিৱসং ৱৱত্থাপনত্থায পেসিতা, ইমং মাৰেত্ৱা গন্তুং ন যুত্তং, গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আচিক্খিত্ৱা জানিস্সামা’’তি তত্থেৱ অন্তৰহিতা ‘‘কিং, তাতা, লদ্ধা ৱো ৰাজধীতা’’তি ৰঞ্ঞা পুচ্ছিতা কুজ্ঝিত্ৱা ‘‘কিং, দেৱ, অম্হে অকাৰণা যত্থ ৱা তত্থ ৱা পেসেসি. সচেপি মাৰেতুকামো, ইধেৱ নো মাৰেহি. সো তুম্হে অক্কোসতি পৰিভাসতি, অত্তনো ধীতৰং জাতিমানেন উক্খিপতী’’তি তেন ৱুত্তঞ্চ অৱুত্তঞ্চ ৱত্ৱা ৰঞ্ঞো কোধং উপ্পাদযিংসু. সো অত্তনো পৰিসং সন্নিপাতেতুং আণাপেন্তো আহ –
৭৯০. ‘‘কম্বলস্সতৰা উট্ঠেন্তু, সব্বে নাগে নিৱেদয;
বাৰাণসিং পৱজ্জন্তু, মা চ কঞ্চি ৱিহেঠযু’’ন্তি.
তত্থ কম্বলস্সতৰা উট্ঠেন্তূতি কম্বলস্সতৰা নাম তস্স মাতুপক্খিকা সিনেৰুপাদে ৱসননাগা, তে চ উট্ঠহন্তু. অঞ্ঞে চ চতূসু দিসাসু অনুদিসাসু যত্তকা ৱা ময্হং ৱচনকৰা, তে সব্বে নাগে নিৱেদয, গন্ত্ৱা জানাপেথ, খিপ্পং কিৰ সন্নিপাতেথাতি আণাপেন্তো এৱমাহ. ততো সব্বেহেৱ সীঘং সন্নিপতিতেহি ‘‘কিং কৰোম, দেৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘সব্বেপি তে নাগা বাৰাণসিং পৱজ্জন্তূ’’তি আহ. ‘‘তত্থ গন্ত্ৱা কিং কাতব্বং, দেৱ, তং নাসাৱাতপ্পহাৰেন ভস্মং কৰোমা’’তি চ ৱুত্তে ৰাজধীতৰি পটিবদ্ধচিত্ততায তস্সা ৱিনাসং অনিচ্ছন্তো ‘‘মা চ কঞ্চি ৱিহেঠযু’’ন্তি আহ, তুম্হেসু কোচি কঞ্চি মা ৱিহেঠযাতি অত্থো. অযমেৱ ৱা পাঠো.
অথ নং নাগা ‘‘সচে কোচি মনুস্সো ন ৱিহেঠেতব্বো, তত্থ গন্ত্ৱা কিং কৰিস্সামা’’তি আহংসু. অথ নে ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কৰোথ, অহম্পি ইদং নাম কৰিস্সামী’’তি আচিক্খন্তো গাথাদ্ৱযমাহ –
৭৯১. ‘‘নিৱেসনেসু সোব্ভেসু, ৰথিযা চচ্চৰেসু চ;
ৰুক্খগ্গেসু চ লম্বন্তু, ৱিততা তোৰণেসু চ.
৭৯২. ‘‘অহম্পি সব্বসেতেন, মহতা সুমহং পুৰং;
পৰিক্খিপিস্সং ভোগেহি, কাসীনং জনযং ভয’’ন্তি.
তত্থ সোব্ভেসূতি পোক্খৰণীসু. ৰথিযাতি ৰথিকায. ৱিততাতি ৱিততসৰীৰা মহাসৰীৰা হুত্ৱা এতেসু চেৱ নিৱেসনাদীসু দ্ৱাৰতোৰণেসু চ ওলম্বন্তু, এত্তকং নাগা কৰোন্তু, কৰোন্তা চ নিৱেসনে তাৱ মঞ্চপীঠানং হেট্ঠা চ উপৰি চ অন্তোগব্ভবহিগব্ভাদীসু চ পোক্খৰণিযং উদকপিট্ঠে ৰথিকাদীনং পস্সেসু চেৱ থলেসু চ মহন্তানি সৰীৰানি মাপেত্ৱা মহন্তে ফণে কত্ৱা কম্মাৰগগ্গৰী ৱিয ধমমানা ‘‘সুসূ’’তি সদ্দং কৰোন্তা ওলম্বথ চ নিপজ্জথ চ. অত্তানং পন তৰুণদাৰকানং জৰাজিণ্ণানং গব্ভিনিত্থীনং সমুদ্দজায চাতি ইমেসং চতুন্নং মা দস্সযিত্থ. অহম্পি সব্বসেতেন মহন্তেন সৰীৰেন গন্ত্ৱা সুমহন্তং কাসিপুৰং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিস্সং, মহন্তেন ফণেন নং ছাদেত্ৱা একন্ধকাৰং কত্ৱা কাসীনং ভযং জনযন্তো ‘‘সুসূ’’তি সদ্দং মুঞ্চিস্সামীতি.
অথ সব্বে নাগা তথা অকংসু. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
৭৯৩. ‘‘তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, উৰগানেকৱণ্ণিনো;
বাৰাণসিং পৱজ্জিংসু, ন চ কঞ্চি ৱিহেঠযুং.
৭৯৪. ‘‘নিৱেসনেসু সোব্ভেসু, ৰথিযা চচ্চৰেসু চ;
ৰুক্খগ্গেসু চ লম্বিংসু, ৱিততা তোৰণেসু চ.
৭৯৫. ‘‘তেসু দিস্ৱান লম্বন্তে, পুথূ কন্দিংসু নাৰিযো;
নাগে সোণ্ডিকতে দিস্ৱা, পস্সসন্তে মুহুং মুহুং.
৭৯৬. ‘‘বাৰাণসী পব্যথিতা, আতুৰা সমপজ্জথ;
বাহা পগ্গয্হ পক্কন্দুং, ধীতৰং দেহি ৰাজিনো’’তি.
তত্থ অনেকৱণ্ণিনোতি নীলাদিৱসেন অনেকৱণ্ণা. এৱৰূপানি হি তে ৰূপানি মাপযিংসু. পৱজ্জিংসূতি অড্ঢৰত্তসমযে পৱিসিংসু. লম্বিংসূতি ধতৰট্ঠেন ৱুত্তনিযামেনেৱ তে সব্বেসু ঠানেসু মনুস্সানং সঞ্চাৰং পচ্ছিন্দিত্ৱা ওলম্বিংসু. দূতা হুত্ৱা আগতা পন চত্তাৰো নাগমাণৱকা ৰঞো সযনস্স চত্তাৰো পাদে পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰিসীসে মহন্তে ফণে কত্ৱা তুণ্ডেহি সীসং পহৰন্তা ৱিয দাঠা ৱিৱৰিত্ৱা পস্সসন্তা অট্ঠংসু. ধতৰট্ঠোপি অত্তনা ৱুত্তনিযামেন নগৰং পটিচ্ছাদেসি. পবুজ্ঝমানা পুৰিসা যতো যতো হত্থং ৱা পাদং ৱা পসাৰেন্তি, তত্থ তত্থ সপ্পে ছুপিত্ৱা ‘‘সপ্পো, সপ্পো’’তি ৱিৰৱন্তি. পুথূ কন্দিংসূতি যেসু গেহেসু দীপা জলন্তি, তেসু ইত্থিযো পবুদ্ধা দ্ৱাৰতোৰণগোপানসিযো ওলোকেত্ৱা ওলম্বন্তে নাগে দিস্ৱা বহূ একপ্পহাৰেনেৱ কন্দিংসু. এৱং সকলনগৰং এককোলাহলং অহোসি. সোণ্ডিকতেতি কতফণে.
পক্কন্দুন্তি ৱিভাতায ৰত্তিযা নাগানং অস্সাসৱাতেন সকলনগৰে ৰাজনিৱেসনে চ উপ্পাতিযমানে ৱিয ভীতা মনুস্সা ‘‘নাগৰাজানো কিস্স নো ৱিহেঠথা’’তি ৱত্ৱা তুম্হাকং ৰাজা ‘‘ধীতৰং দস্সামী’’তি ধতৰট্ঠস্স দূতং পেসেত্ৱা পুন তস্স দূতেহি আগন্ত্ৱা ‘‘দেহী’’তি ৱুত্তো অম্হাকং ৰাজানং অক্কোসতি পৰিভাসতি. ‘‘সচে অম্হাকং ৰঞ্ঞো ধীতৰং ন দস্সতি, সকলনগৰস্স জীৱিতং নত্থী’’তি ৱুত্তে ‘‘তেন হি নো, সামি, ওকাসং দেথ, মযং গন্ত্ৱা ৰাজানং যাচিস্সামা’’তি যাচন্তা ওকাসং লভিত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰং গন্ত্ৱা মহন্তেন ৰৱেন পক্কন্তিংসু. ভৰিযাযোপিস্স অত্তনো অত্তনো গব্ভেসু নিপন্নকাৱ ‘‘দেৱ, ধীতৰং ধতৰট্ঠৰঞ্ঞো দেহী’’তি একপ্পহাৰেন কন্দিংসু. তেপি চত্তাৰো নাগমাণৱকা ‘‘দেহী’’তি তুণ্হেহি সীসং পহৰন্তা ৱিয দাঠা ৱিৱৰিত্ৱা পস্সসন্তা অট্ঠংসু.
সো নিপন্নকোৱ নগৰৱাসীনঞ্চ অত্তনো চ ভৰিযানং পৰিদেৱিতসদ্দং সুত্ৱা চতূহি চ নাগমাণৱকেহি তজ্জিতত্তা মৰণভযভীতো ‘‘মম ধীতৰং সমুদ্দজং ধতৰট্ঠস্স দম্মী’’তি তিক্খত্তুং অৱচ. তং সুত্ৱা সব্বেপি নাগৰাজানো তিগাৱুতমত্তং পটিক্কমিত্ৱা দেৱনগৰং ৱিয একং নগৰং মাপেত্ৱা তত্থ ঠিতা ‘‘ধীতৰং কিৰ নো পেসেতূ’’তি পণ্ণাকাৰং পহিণিংসু. ৰাজা তেহি আভতং পণ্ণাকাৰং গহেত্ৱা ‘‘তুম্হে গচ্ছথ, অহং ধীতৰং অমচ্চানং হত্থে পহিণিস্সামী’’তি তে উয্যোজেত্ৱা ধীতৰং পক্কোসাপেত্ৱা উপৰিপাসাদং আৰোপেত্ৱা সীহপঞ্জৰং ৱিৱৰিত্ৱা ‘‘অম্ম, পস্সেতং অলঙ্কতনগৰং, ত্ৱং এত্থ এতস্স ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসী ভৱিস্সসি, ন দূৰে ইতো তং নগৰং, উক্কণ্ঠিতকালেযেৱ ইধ আগন্তুং সক্কা, এত্থ গন্তব্ব’’ন্তি সঞ্ঞাপেত্ৱা সীসং ন্হাপেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰিত্ৱা পটিচ্ছন্নযোগ্গে নিসীদাপেত্ৱা অমচ্চানং হত্থে দত্ৱা পাহেসি. নাগৰাজানো পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা মহাসক্কাৰং কৰিংসু. অমচ্চা নগৰং পৱিসিত্ৱা তং তস্স দত্ৱা বহুং ধনং আদায নিৱত্তিংসু. তে ৰাজধীতৰং পাসাদং আৰোপেত্ৱা অলঙ্কতদিব্বসযনে নিপজ্জাপেসুং. তঙ্খণঞ্ঞেৱ নং নাগমাণৱিকা খুজ্জাদিৱেসং গহেত্ৱা মনুস্সপৰিচাৰিকা ৱিয পৰিৱাৰযিংসু. সা দিব্বসযনে নিপন্নমত্তাৱ দিব্বফস্সং ফুসিত্ৱা নিদ্দং ওক্কমি.
ধতৰট্ঠো তং গহেত্ৱা সদ্ধিং নাগপৰিসায তত্থ অন্তৰহিতো নাগভৱনেযেৱ পাতুৰহোসি. ৰাজধীতা পবুজ্ঝিত্ৱা অলঙ্কতদিব্বসযনং অঞ্ঞে চ সুৱণ্ণপাসাদমণিপাসাদাদযো উয্যানপোক্খৰণিযো অলঙ্কতদেৱনগৰং ৱিয নাগভৱনং দিস্ৱা খুজ্জাদিপৰিচাৰিকাযো পুচ্ছি ‘‘ইদং নগৰং অতিৱিয অলঙ্কতং, ন অম্হাকং নগৰং ৱিয, কস্সেত’’ন্তি. ‘‘সামিকস্স তে সন্তকং, দেৱি, ন অপ্পপুঞ্ঞা এৱৰূপং সম্পত্তিং লভন্তি, মহাপুঞ্ঞতায তে অযং লদ্ধা’’তি. ধতৰট্ঠোপি পঞ্চযোজনসতিকে নাগভৱনে ভেৰিং চৰাপেসি ‘‘যো সমুদ্দজায সপ্পৱণ্ণং দস্সেতি, তস্স ৰাজদণ্ডো ভৱিস্সতী’’তি. তস্মা একোপি তস্সা সপ্পৱণ্ণং দস্সেতুং সমত্থো নাম নাহোসি. সা মনুস্সলোকসঞ্ঞায এৱ তত্থ তেন সদ্ধিং সম্মোদমানা পিযসংৱাসং ৱসি.
নগৰকণ্ডং নিট্ঠিতং.
উপোসথকণ্ডং
সা অপৰভাগে ধতৰট্ঠং পটিচ্চ গব্ভং পটিলভিত্ৱা পুত্তং ৱিজাযি, তস্স পিযদস্সনত্তা ‘‘সুদস্সনো’’তি নামং কৰিংসু. পুনাপৰং পুত্তং ৱিজাযি, তস্স ‘‘দত্তো’’তি নামং অকংসু. সো পন বোধিসত্তো. পুনেকং পুত্তং ৱিজাযি, তস্স ‘‘সুভোগো’’তি নামং কৰিংসু. অপৰম্পি পুত্তং ৱিজাযি, তস্স ‘‘অৰিট্ঠো’’তি নামং কৰিংসু. ইতি সা চত্তাৰো পুত্তে ৱিজাযিত্ৱাপি নাগভৱনভাৱং ন জানাতি. অথেকদিৱসং তৰুণনাগা অৰিট্ঠস্স আচিক্খিংসু ‘‘তৱ মাতা মনুস্সিত্থী, ন নাগিনী’’তি. অৰিট্ঠো ‘‘ৱীমংসিস্সামি ন’’ন্তি একদিৱসং থনং পিৱন্তোৱ সপ্পসৰীৰং মাপেত্ৱা নঙ্গুট্ঠখণ্ডেন মাতু পিট্ঠিপাদে ঘট্টেসি. সা তস্স সপ্পসৰীৰং দিস্ৱা ভীততসিতা মহাৰৱং ৰৱিত্ৱা তং ভূমিযং খিপন্তী নখেন তস্স অক্খিং ভিন্দি. ততো লোহিতং পগ্ঘৰি. ৰাজা তস্সা সদ্দং সুত্ৱা ‘‘কিস্সেসা ৱিৰৱতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা অৰিট্ঠেন কতকিৰিযং সুত্ৱা ‘‘গণ্হথ, নং দাসং গহেত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেথা’’তি তজ্জেন্তো আগচ্ছি. ৰাজধীতা তস্স কুদ্ধভাৱং ঞত্ৱা পুত্তসিনেহেন ‘‘দেৱ, পুত্তস্স মে অক্খি ভিন্নং, খমথেতস্সাপৰাধ’’ন্তি আহ. ৰাজা এতায এৱং ৱদন্তিযা ‘‘কিং সক্কা কাতু’’ন্তি খমি. তং দিৱসং সা ‘‘ইদং নাগভৱন’’ন্তি অঞ্ঞাসি. ততো চ পট্ঠায অৰিট্ঠো কাণাৰিট্ঠো নাম জাতো. চত্তাৰোপি পুত্তা ৱিঞ্ঞুতং পাপুণিংসু.
অথ নেসং পিতা যোজনসতিকং যোজনসতিকং কত্ৱা ৰজ্জমদাসি, মহন্তো যসো অহোসি. সোড়স সোড়স নাগকঞ্ঞাসহস্সানি পৰিৱাৰযিংসু. পিতু একযোজনসতিকমেৱ ৰজ্জং অহোসি. তযো পুত্তা মাসে মাসে মাতাপিতৰো পস্সিতুং আগচ্ছন্তি, বোধিসত্তো পন অন্ৱদ্ধমাসং আগচ্ছতি. নাগভৱনে সমুট্ঠিতং পঞ্হং বোধিসত্তোৱ কথেতি. পিতৰা সদ্ধিং ৱিৰূপক্খমহাৰাজস্সপি উপট্ঠানং গচ্ছতি, তস্স সন্তিকে সমুট্ঠিতং পঞ্হম্পি সোৱ কথেতি. অথেকদিৱসং ৱিৰূপক্খে নাগপৰিসায সদ্ধিং তিদসপুৰং গন্ত্ৱা সক্কং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নে দেৱানং অন্তৰে পঞ্হো সমুট্ঠাসি. তং কোচি কথেতুং নাসক্খি, পল্লঙ্কৱৰগতো পন হুত্ৱা মহাসত্তোৱ কথেসি. অথ নং দেৱৰাজা দিব্বগন্ধপুপ্ফেহি পূজেত্ৱা ‘‘দত্ত, ত্ৱং পথৱিসমায ৱিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতো, ইতো পট্ঠায ভূৰিদত্তো নাম হোহী’’তি ‘‘ভূৰিদত্তো’’ তিস্স নামং অকাসি. সো ততো পট্ঠায সক্কস্স উপট্ঠানং গচ্ছন্তো অলঙ্কতৱেজযন্তপাসাদং দেৱচ্ছৰাহি আকিণ্ণং অতিমনোহৰং সক্কস্স সম্পত্তিং দিস্ৱা দেৱলোকে পিযং কত্ৱা ‘‘কিং মে ইমিনা মণ্ডূকভক্খেন অত্তভাৱেন, নাগভৱনং গন্ত্ৱা উপোসথৱাসং ৱসিত্ৱা ইমস্মিং দেৱলোকে উপ্পত্তিকাৰণং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নাগভৱনং গন্ত্ৱা মাতাপিতৰো আপুচ্ছি ‘‘অম্মতাতা, অহং উপোসথকম্মং কৰিস্সামী’’তি. ‘‘সাধু, তাত, কৰোহি, কৰোন্তো পন বহি অগন্ত্ৱা ইমস্মিঞ্ঞেৱ নাগভৱনে একস্মিং সুঞ্ঞৱিমানে কৰোহি, বহিগতানং পন নাগানং মহন্তং ভয’’ন্তি.
সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা তত্থেৱ সুঞ্ঞৱিমানে ৰাজুয্যানে উপোসথৱাসং ৱসতি. অথ নং নানাতূৰিযহত্থা নাগকঞ্ঞা পৰিৱাৰেন্তি. সো ‘‘ন ময্হং ইধ ৱসন্তস্স উপোসথকম্মং মত্থকং পাপুণিস্সতি, মনুস্সপথং গন্ত্ৱা কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিৱাৰণভযেন মাতাপিতূনং অনাৰোচেত্ৱা অত্তনো ভৰিযাযো আমন্তেত্ৱা ‘‘ভদ্দে, অহং মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা যমুনাতীৰে নিগ্ৰোধৰুক্খো অত্থি, তস্সাৱিদূৰে ৱম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৱা চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং অধিট্ঠায নিপজ্জিত্ৱা উপোসথকম্মং কৰিস্সামি. মযা সব্বৰত্তিং নিপজ্জিত্ৱা উপোসথকম্মে কতে অৰুণুগ্গমনৱেলাযমেৱ তুম্হে দস দস ইত্থিযো আদায ৱাৰেন ৱাৰেন তূৰিযহত্থা মম সন্তিকং আগন্ত্ৱা মং গন্ধেহি চ পুপ্ফেহি চ পূজেত্ৱা গাযিত্ৱা নচ্চিত্ৱা মং আদায নাগভৱনমেৱ আগচ্ছথা’’তি ৱত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱম্মিকমত্থকে ভোগে আভুজিত্ৱা ‘‘যো মম চম্মং ৱা ন্হাৰুং ৱা অট্ঠিং ৱা ৰুহিৰং ৱা ইচ্ছতি, সো আহৰতূ’’তি চতুৰঙ্গসমন্নাগতং উপোসথং অধিট্ঠায নঙ্গলসীসপ্পমাণং সৰীৰং মাপেত্ৱা নিপন্নো উপোসথকম্মমকাসি. অৰুণে উট্ঠহন্তেযেৱ তং নাগমাণৱিকা আগন্ত্ৱা যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জিত্ৱা নাগভৱনং আনেন্তি. তস্স ইমিনা নিযামেন উপোসথং কৰোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৱীতিৱত্তো.
উপোসথখণ্ডং নিট্ঠিতং.
গৰুড়খণ্ডং
তদা একো বাৰাণসিদ্ৱাৰগামৱাসী ব্ৰাহ্মণো সোমদত্তেন নাম পুত্তেন সদ্ধিং অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা সূলযন্তপাসৱাগুৰাদীহি ওড্ডেত্ৱা মিগে ৱধিত্ৱা মংসং কাজেনাহৰিত্ৱা ৱিক্কিণন্তো জীৱিকং কপ্পেসি. সো একদিৱসং অন্তমসো গোধামত্তম্পি অলভিত্ৱা ‘‘তাত সোমদত্ত, সচে তুচ্ছহত্থা গমিস্সাম, মাতা তে কুজ্ঝিস্সতি, যং কিঞ্চি গহেত্ৱা গমিস্সামা’’তি ৱত্ৱা বোধিসত্তস্স নিপন্নৱম্মিকট্ঠানাভিমুখো গন্ত্ৱা পানীযং পাতুং যমুনং ওতৰন্তানং মিগানং পদৱলঞ্জং দিস্ৱা ‘‘তাত, মিগমগ্গো পঞ্ঞাযতি, ত্ৱং পটিক্কমিত্ৱা তিট্ঠাহি, অহং পানীযত্থায আগতং মিগং ৱিজ্ঝিস্সামী’’তি ধনুং আদায মিগং ওলোকেন্তো একস্মিং ৰুক্খমূলে অট্ঠাসি. অথেকো মিগো সাযন্হসমযে পানীযং পাতুং আগতো. সো তং ৱিজ্ঝি. মিগো তত্থ অপতিত্ৱা সৰৱেগেন তজ্জিতো লোহিতেন পগ্ঘৰন্তেন পলাযি. পিতাপুত্তা নং অনুবন্ধিত্ৱা পতিতট্ঠানে মংসং গহেত্ৱা অৰঞ্ঞা নিক্খমিত্ৱা সূৰিযত্থঙ্গমনৱেলায তং নিগ্ৰোধং পত্ৱা ‘‘ইদানি অকালো, ন সক্কা গন্তুং, ইধেৱ ৱসিস্সামা’’তি মংসং একমন্তে ঠপেত্ৱা ৰুক্খং আৰুয্হ ৱিটপন্তৰে নিপজ্জিংসু. ব্ৰাহ্মণো পচ্চূসসমযে পবুজ্ঝিত্ৱা মিগসদ্দসৱনায সোতং ওদহি.
তস্মিং খণে নাগমাণৱিকাযো আগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং. সো অহিসৰীৰং অন্তৰধাপেত্ৱা সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং দিব্বসৰীৰং মাপেত্ৱা সক্কলীলায পুপ্ফাসনে নিসীদি. নাগমাণৱিকাপি নং গন্ধমালাদীহি পূজেত্ৱা দিব্বতূৰিযানি ৱাদেত্ৱা নচ্চগীতং পট্ঠপেসুং. ব্ৰাহ্মণো তং সদ্দং সুত্ৱা ‘‘কো নু খো এস, জানিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘পুত্ত, পুত্তা’’তি ৱত্ৱাপি পুত্তং পবোধেতুং অসক্কোন্তো ‘‘সযতু এস, কিলন্তো ভৱিস্সতি, অহমেৱ গমিস্সামী’’তি ৰুক্খা ওৰুয্হ তস্স সন্তিকং অগমাসি. নাগমাণৱিকা তং দিস্ৱা সদ্ধিং তূৰিযেহি ভূমিযং নিমুজ্জিত্ৱা অত্তনো নাগভৱনমেৱ গতা. বোধিসত্তো এককোৱ অহোসি. ব্ৰাহ্মণো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা পুচ্ছন্তো গাথাদ্ৱযমাহ –
৭৯৭. ‘‘পুপ্ফাভিহাৰস্স ৱনস্স মজ্ঝে, কো লোহিতক্খো ৱিততন্তৰংসো;
কা কম্বুকাযূৰধৰা সুৱত্থা, তিট্ঠন্তি নাৰিযো দস ৱন্দমানা.
৭৯৮. ‘‘কো ত্ৱং ব্ৰহাবাহু ৱনস্স মজ্ঝে, ৱিৰোচসি ঘতসিত্তোৱ অগ্গি;
মহেসক্খো অঞ্ঞতৰোসি যক্খো, উদাহু নাগোসি মহানুভাৱো’’তি.
তত্থ পুপ্ফাভিহাৰস্সাতি বোধিসত্তস্স পূজনত্থায আভতেন দিব্বপুপ্ফাভিহাৰেন সমন্নাগতস্স. কোতি কো নাম ত্ৱং. লোহিতক্খোতি ৰত্তক্খো. ৱিততন্তৰংসোতি পুথুলঅন্তৰংসো. কম্বুকাযূৰধৰাতি সুৱণ্ণালঙ্কাৰধৰা. ব্ৰহাবাহূতি মহাবাহু.
তং সুত্ৱা মহাসত্তো ‘‘সচেপি ‘সক্কাদীসু অঞ্ঞতৰোহমস্মী’তি ৱক্খামি, সদ্দহিস্সতেৱাযং ব্ৰাহ্মণো, অজ্জ পন মযা সচ্চমেৱ কথেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো নাগৰাজভাৱং কথেন্তো আহ –
৭৯৯. ‘‘নাগোহমস্মি ইদ্ধিমা, তেজস্সী দুৰতিক্কমো;
ডংসেয্যং তেজসা কুদ্ধো, ফীতং জনপদং অপি.
৮০০. ‘‘সমুদ্দজা হি মে মাতা, ধতৰট্ঠো চ মে পিতা;
সুদস্সনকনিট্ঠোস্মি, ভূৰিদত্তোতি মং ৱিদূ’’তি.
তত্থ তেজস্সীতি ৱিসতেজেন তেজৱা. দুৰতিক্কমোতি অঞ্ঞেন অতিক্কমিতুং অসক্কুণেয্যো. ডংসেয্যন্তি সচাহং কুদ্ধো ফীতং জনপদং অপি ডংসেয্যং, পথৱিযং মম দাঠায পতিতমত্তায সদ্ধিং পথৱিযা মম তেজেন সো সব্বো জনপদো ভস্মা ভৱেয্যাতি ৱদতি. সুদস্সনকনিট্ঠোস্মীতি অহং মম ভাতু সুদস্সনস্স কনিট্ঠো অস্মি. ৱিদূতি এৱং মমং পঞ্চযোজনসতিকে নাগভৱনে জানন্তীতি.
ইদঞ্চ পন ৱত্ৱা মহাসত্তো চিন্তেসি ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো চণ্ডো ফৰুসো, অহিতুণ্ডিকস্স আৰোচেত্ৱা উপোসথকম্মস্স মে অন্তৰাযম্পি কৰেয্য, যং নূনাহং ইমং নাগভৱনং নেত্ৱা মহন্তং যসং দত্ৱা উপোসথকম্মং অদ্ধনিযং কৰেয্য’’ন্তি. অথ নং আহ ‘‘ব্ৰাহ্মণ, মহন্তং তে যসং দস্সামি, ৰমণীযং নাগভৱনং, এহি তত্থ গচ্ছামা’’তি. ‘‘সামি, পুত্তো মে অত্থি, তস্মিং গচ্ছন্তে আগমিস্সামী’’তি. অথ নং মহাসত্তো ‘‘গচ্ছ, ব্ৰাহ্মণ, আনেহি ন’’ন্তি ৱত্ৱা অত্তনো আৱাসং আচিক্খন্তো আহ –
৮০১. ‘‘যং গম্ভীৰং সদাৱট্টং, ৰহদং ভেস্মং পেক্খসি;
এস দিব্যো মমাৱাসো, অনেকসতপোৰিসো.
৮০২. ‘‘মযূৰকোঞ্চাভিৰুদং, নীলোদং ৱনমজ্ঝতো;
যমুনং পৱিস মা ভীতো, খেমং ৱত্তৱতং সিৱ’’ন্তি.
তত্থ সদাৱট্টন্তি সদা পৱত্তং আৱট্টং. ভেস্মন্তি ভযানকং. পেক্খসীতি যং এৱৰূপং ৰহদং পস্সসি. মযূৰকোঞ্চাভিৰুদন্তি উভোসু তীৰেসু ৱনঘটাযং ৱসন্তেহি মযূৰেহি চ কোঞ্চেহি চ অভিৰুদং উপকূজিতং. নীলোদন্তি নীলসলিলং. ৱনমজ্ঝতোতি ৱনমজ্ঝেন সন্দমানং. পৱিস মা ভীতোতি এৱৰূপং যমুনং অভীতো হুত্ৱা পৱিস. ৱত্তৱতন্তি ৱত্তসম্পন্নানং আচাৰৱন্তানং ৱসনভূমিং পৱিস, গচ্ছ, ব্ৰাহ্মণ, পুত্তং আনেহীতি.
ব্ৰাহ্মণো গন্ত্ৱা পুত্তস্স তমত্থং আৰোচেত্ৱা পুত্তং আনেসি. মহাসত্তো তে উভোপি আদায যমুনাতীৰং গন্ত্ৱা তীৰে ঠিতো আহ –
৮০৩. ‘‘তত্থ পত্তো সানুচৰো, সহ পুত্তেন ব্ৰাহ্মণ;
পূজিতো ময্হং কামেহি, সুখং ব্ৰাহ্মণ ৱচ্ছসী’’তি.
তত্থ তত্থ পত্তোতি ত্ৱং অম্হাকং নাগভৱনং পত্তো হুত্ৱা. ময্হন্তি মম সন্তকেহি কামেহি পূজিতো. ৱচ্ছসীতি তত্থ নাগভৱনে সুখং ৱসিস্সতি.
এৱং ৱত্ৱা মহাসত্তো উভোপি তে পিতাপুত্তে অত্তনো আনুভাৱেন নাগভৱনং আনেসি. তেসং তত্থ দিব্বো অত্তভাৱো পাতুভৱি. অথ নেসং মহাসত্তো দিব্বসম্পত্তিং দত্ৱা চত্তাৰি চত্তাৰি নাগকঞ্ঞাসতানি অদাসি. তে মহাসম্পত্তিং অনুভৱিংসু. বোধিসত্তোপি অপ্পমত্তো উপোসথকম্মং অকাসি. অন্ৱড্ঢমাসং মাতাপিতূনং উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ধম্মকথং কথেত্ৱা ততো চ ব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা আৰোগ্যং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘যেন তে অত্থো, তং ৱদেয্যাসি, অনুক্কণ্ঠমানো অভিৰমা’’তি ৱত্ৱা সোমদত্তেনপি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা অত্তনো নিৱেসনং অগচ্ছি. ব্ৰাহ্মণো একসংৱচ্ছৰং নাগভৱনে ৱসিত্ৱা মন্দপুঞ্ঞতায উক্কণ্ঠিতো মনুস্সলোকং গন্তুকামো অহোসি. নাগভৱনমস্স লোকন্তৰনিৰযো ৱিয অলঙ্কতপাসাদো বন্ধনাগাৰং ৱিয অলঙ্কতনাগকঞ্ঞা যক্খিনিযো ৱিয উপট্ঠহিংসু. সো ‘‘অহং তাৱ উক্কণ্ঠিতো, সোমদত্তস্সপি চিত্তং জানিস্সামী’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা আহ ‘‘কিং, তাত, উক্কণ্ঠসী’’তি? ‘‘কস্মা উক্কণ্ঠিস্সামি ন উক্কণ্ঠামি, ত্ৱং পন উক্কণ্ঠসি, তাতা’’তি? ‘‘আম তাতা’’তি. ‘‘কিংকাৰণা’’তি. ‘‘তৱ মাতু চেৱ ভাতুভগিনীনঞ্চ অদস্সনেন উক্কণ্ঠামি, এহি, তাত সোমদত্ত, গচ্ছামা’’তি. সো ‘‘ন গচ্ছামী’’তি ৱত্ৱাপি পুনপ্পুনং পিতৰা যাচিযমানো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
ব্ৰাহ্মণো ‘‘পুত্তস্স তাৱ মে মনো লদ্ধো, সচে পনাহং ভূৰিদত্তস্স ‘উক্কণ্ঠিতোম্হী’তি ৱক্খামি, অতিৰেকতৰং মে যসং দস্সতি, এৱং মে গমনং ন ভৱিস্সতি. একেন পন উপাযেন তস্স সম্পত্তিং ৱণ্ণেত্ৱা ‘ত্ৱং এৱৰূপং সম্পত্তিং পহায কিংকাৰণা মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা উপোসথকম্মং কৰোসী’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘সগ্গত্থাযা’তি ৱুত্তে ‘ত্ৱং তাৱ এৱৰূপং সম্পত্তিং পহায সগ্গত্থায উপোসথকম্মং কৰোসি, কিমঙ্গং পন মযংযেৱ পৰধনেন জীৱিকং কপ্পেম, অহম্পি মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা ঞাতকে দিস্ৱা পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কৰিস্সামী’তি নং সঞ্ঞাপেস্সামি. অথ মে সো গমনং অনুজানিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা একদিৱসং তেনাগন্ত্ৱা ‘‘কিং, ব্ৰাহ্মণ, উক্কণ্ঠসী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘তুম্হাকং সন্তিকা অম্হাকং ন কিঞ্চি পৰিহাযতী’’তি কিঞ্চি গমনপটিবদ্ধং অৱত্ৱাৱ আদিতো তাৱ তস্স সম্পত্তিং ৱণ্ণেন্তো আহ –
৮০৪. ‘‘সমা সমন্তপৰিতো, পহূততগৰা মহী;
ইন্দগোপকসঞ্ছন্না, সোভতি হৰিতুত্তমা.
৮০৫. ‘‘ৰম্মানি ৱনচেত্যানি, ৰম্মা হংসূপকূজিতা;
ওপুপ্ফপদ্ধা তিট্ঠন্তি, পোক্খৰঞ্ঞো সুনিম্মিতা.
৮০৬. ‘‘অট্ঠংসা সুকতা থম্ভা, সব্বে ৱেড়ুৰিযামযা;
সহস্সথম্ভা পাসাদা, পূৰা কঞ্ঞাহি জোতৰে.
৮০৭. ‘‘ৱিমানং উপপন্নোসি, দিব্যং পুঞ্ঞেহি অত্তনো;
অসম্বাধং সিৱং ৰম্মং, অচ্চন্তসুখসংহিতং.
৮০৮. ‘‘মঞ্ঞে সহস্সনেত্তস্স, ৱিমানং নাভিকঙ্খসি;
ইদ্ধী হি ত্যাযং ৱিপুলা, সক্কস্সেৱ জুতীমতো’’তি.
তত্থ সমা সমন্তপৰিতোতি পৰিসমন্ততো সব্বদিসাভাগেসু অযং তৱ নাগভৱনে মহী সুৱণ্ণৰজতমণি মুত্তাৱালুকাপৰিকিণ্ণা সমতলা. পহূততগৰা মহীতি বহুকেহি তগৰগচ্ছেহি সমন্নাগতা. ইন্দগোপকসঞ্ছন্নাতি সুৱণ্ণইন্দগোপকেহি সঞ্ছন্না. সোভতি হৰিতুত্তমাতি হৰিতৱণ্ণদব্বতিণসঞ্ছন্না সোভতীতি অত্থো. ৱনচেত্যানীতি ৱনঘটা. ওপুপ্ফপদ্ধাতি পুপ্ফিত্ৱা পতিতেহি পদুমপত্তেহি সঞ্ছন্না উদকপিট্ঠা. সুনিম্মিতাতি তৱ পুঞ্ঞসম্পত্তিযা সুট্ঠু নিম্মিতা. অট্ঠংসাতি তৱ ৱসনপাসাদেসু অট্ঠংসা সুকতা ৱেড়ুৰিযমযা থম্ভা. তেহি থম্ভেহি সহস্সথম্ভা তৱ পাসাদা নাগকঞ্ঞাহি পূৰা ৱিজ্জোতন্তি. উপপন্নোসীতি এৱৰূপে ৱিমানে নিব্বত্তোসীতি অত্থো. সহস্সনেত্তস্স ৱিমানন্তি সক্কস্স ৱেজযন্তপাসাদং. ইদ্ধী হি ত্যাযং ৱিপুলাতি যস্মা তৱাযং ৱিপুলা ইদ্ধি, তস্মা ত্ৱং তেন উপোসথকম্মেন সক্কস্স ৱিমানম্পি ন পত্থেসি, অঞ্ঞং ততো উত্তৰি মহন্তং ঠানং পত্থেসীতি মঞ্ঞামি.
তং সুত্ৱা মহাসত্তো ‘‘মা হেৱং, ব্ৰাহ্মণ, অৱচ, সক্কস্স যসং পটিচ্চ অম্হাকং যসো সিনেৰুসন্তিকে সাসপো ৱিয, মযং তস্স পৰিচাৰকেপি ন অগ্ঘামা’’তি ৱত্ৱা গাথমাহ –
৮০৯. ‘‘মনসাপি ন পত্তব্বো, আনুভাৱো জুতীমতো;
পৰিচাৰযমানানং, সইন্দানং ৱসৱত্তিন’’ন্তি.
তস্সত্থো – ব্ৰাহ্মণ, সক্কস্স যসো নাম একং দ্ৱে তযো চত্তাৰো ৱা দিৱসে ‘‘এত্তকো সিযা’’তি মনসা চিন্তেন্তেনপি ন অভিপত্তব্বো. যেপি নং চত্তাৰো মহাৰাজানো পৰিচাৰেন্তি, তেসং দেৱৰাজানং পৰিচাৰযমানানং ইন্দং নাযকং কত্ৱা চৰন্তানং সইন্দানং ৱসৱত্তীনং চতুন্নং লোকপালানং যসস্সপি অম্হাকং তিৰচ্ছানগতানং যসো সোড়সিং কলং নগ্ঘতীতি.
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ‘‘ইদং তে মঞ্ঞে সহস্সনেত্তস্স ৱিমান’’ন্তি ৱচনং সুত্ৱা অহং তং অনুস্সৰিং. ‘‘অহঞ্হি ৱেজযন্তং পত্থেন্তো উপোসথকম্মং কৰোমী’’তি তস্স অত্তনো পত্থনং আচিক্খন্তো আহ –
৮১০. ‘‘তং ৱিমানং অভিজ্ঝায, অমৰানং সুখেসিনং;
উপোসথং উপৱসন্তো, সেমি ৱম্মিকমুদ্ধনী’’তি.
তত্থ অভিজ্ঝাযাতি পত্থেত্ৱা. অমৰানন্তি দীঘাযুকানং দেৱানং. সুখেসিনন্তি এসিতসুখানং সুখে পতিট্ঠিতানং.
কং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণো ‘‘ইদানি মে ওকাসো লদ্ধো’’তি সোমনস্সপ্পত্তো গন্তুং আপুচ্ছন্তো গাথাদ্ৱযমাহ –
৮১১. ‘‘অহঞ্চ মিগমেসানো, সপুত্তো পাৱিসিং ৱনং;
তং মং মতং ৱা জীৱং ৱা, নাভিৱেদেন্তি ঞাতকা.
৮১২. ‘‘আমন্তযে ভূৰিদত্তং, কাসিপুত্তং যসস্সিনং;
তযা নো সমনুঞ্ঞাতা, অপি পস্সেমু ঞাতকে’’তি.
তত্থ নাভিৱেদেন্তীতি ন জানন্তি, কথেন্তোপি নেসং নত্থি. আমন্তযেতি আমন্তযামি. কাসিপুত্তন্তি কাসিৰাজধীতায পুত্তং.
ততো বোধিসত্তো আহ –
৮১৩. ‘‘এসো হি ৱত মে ছন্দো, যং ৱসেসি মমন্তিকে;
ন হি এতাদিসা কামা, সুলভা হোন্তি মানুসে.
৮১৪. ‘‘সচে ত্ৱং নিচ্ছসে ৱত্থুং, মম কামেহি পূজিতো;
মযা ত্ৱং সমনুঞ্ঞাতো, সোত্থিং পস্সাহি ঞাতকে’’তি.
মহাসত্তো গাথাদ্ৱযং ৱত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অযং মণিং নিস্সায সুখং জীৱন্তো কস্সচি নাচিক্খিস্সতি, এতস্স সব্বকামদদং মণিং দস্সামী’’তি. অথস্স তং দদন্তো আহ –
৮১৫. ‘‘ধাৰযিমং মণিং দিব্যং, পসুং পুত্তে চ ৱিন্দতি;
অৰোগো সুখিতো হোতি, গচ্ছেৱাদায ব্ৰাহ্মণা’’তি.
তত্থ পসুং পুত্তে চ ৱিন্দতীতি ইমং মণিং ধাৰযমানো ইমস্সানুভাৱেন পসুঞ্চ পুত্তে চ অঞ্ঞঞ্চ যং ইচ্ছতি, তং সব্বং লভতি.
ততো ব্ৰাহ্মণো গাথমাহ –
৮১৬. ‘‘কুসলং পটিনন্দামি, ভূৰিদত্ত ৱচো তৱ;
পব্বজিস্সামি জিণ্ণোস্মি, ন কামে অভিপত্থযে’’তি.
তস্সত্থো – ভূৰিদত্ত, তৱ ৱচনং কুসলং অনৱজ্জং, তং পটিনন্দামি ন পটিক্খিপামি. অহং পন জিণ্ণো অস্মি, তস্মা পব্বজিস্সামি, ন কামে অভিপত্থযামি, কিং মে মণিনাতি.
বোধিসত্তো আহ –
৮১৭. ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযস্স চে ভঙ্গো, হোতি ভোগেহি কাৰিযং;
অৱিকম্পমানো এয্যাসি, বহুং দস্সামি তে ধন’’ন্তি.
তত্থ চে ভঙ্গোতি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো নাম দুক্কৰো, অনভিৰতস্স ব্ৰহ্মচৰিযস্স চে ভঙ্গো হোতি, তদা গিহিভূতস্স ভোগেহি কাৰিযং হোতি, এৱৰূপে কালে ত্ৱং নিৰাসঙ্কো হুত্ৱা মম সন্তিকং আগচ্ছেয্যাসি, বহুং তে ধনং দস্সামীতি.
ব্ৰাহ্মণো আহ –
৮১৮. ‘‘কুসলং পটিনন্দামি, ভূৰিদত্ত ৱচো তৱ;
পুনপি আগমিস্সামি, সচে অত্থো ভৱিস্সতী’’তি.
তত্থ পুনপীতি পুন অপি, অযমেৱ ৱা পাঠো.
অথস্স তত্থ অৱসিতুকামতং ঞত্ৱা মহাসত্তো নাগমাণৱকে আণাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণং মনুস্সলোকং পাপেসি. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
৮১৯. ‘‘ইদং ৱত্ৱা ভূৰিদত্তো, পেসেসি চতুৰো জনে;
এথ গচ্ছথ উট্ঠেথ, খিপ্পং পাপেথ ব্ৰাহ্মণং.
৮২০. ‘‘তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, উট্ঠায চতুৰো জনা;
পেসিতা ভূৰিদত্তেন, খিপ্পং পাপেসু ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি.
তত্থ পাপেসূতি যমুনাতো উত্তাৰেত্ৱা বাৰাণসিমগ্গং পাপযিংসু, পাপযিত্ৱা চ পন ‘‘তুম্হে গচ্ছথা’’তি ৱত্ৱা নাগভৱনমেৱ পচ্চাগমিংসু.
ব্ৰাহ্মণোপি ‘‘তাত সোমদত্ত, ইমস্মিং ঠানে মিগং ৱিজ্ঝিম্হা, ইমস্মিং সূকৰ’’ন্তি পুত্তস্স আচিক্খন্তো অন্তৰামগ্গে পোক্খৰণিং দিস্ৱা ‘‘তাত সোমদত্ত, ন্হাযামা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সাধু, তাতা’’তি ৱুত্তে উভোপি দিব্বাভৰণানি চেৱ দিব্বৱত্থানি চ ওমুঞ্চিত্ৱা ভণ্ডিকং কত্ৱা পোক্খৰণীতীৰে ঠপেত্ৱা ওতৰিত্ৱা ন্হাযিংসু. তস্মিং খণে তানি অন্তৰধাযিত্ৱা নাগভৱনমেৱ অগমংসু. পঠমং নিৱত্থকাসাৱপিলোতিকাৱ নেসং সৰীৰে পটিমুঞ্চিংসু, ধনুসৰসত্তিযোপি পাকতিকাৱ অহেসুং. সোমদত্তো ‘‘নাসিতাম্হা তযা, তাতা’’তি পৰিদেৱি. অথ নং পিতা ‘‘মা চিন্তযি, মিগেসু সন্তেসু অৰঞ্ঞে মিগে ৱধিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেস্সামা’’তি অস্সাসেসি. সোমদত্তস্স মাতা তেসং আগমনং সুত্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা ঘৰং নেত্ৱা অন্নপানেন সন্তপ্পেসি. ব্ৰাহ্মণো ভুঞ্জিত্ৱা নিদ্দং ওক্কমি. ইতৰা পুত্তং পুচ্ছি ‘‘তাত, এত্তকং কালং কুহিং গতত্থা’’তি? ‘‘অম্ম, ভূৰিদত্তনাগৰাজেন অম্হে নাগভৱনং নীতা, ততো উক্কণ্ঠিত্ৱা ইদানি আগতা’’তি. ‘‘কিঞ্চি পন ৱো ৰতনং আভত’’ন্তি. ‘‘নাভতং অম্মা’’তি. ‘‘কিং তুম্হাকং তেন কিঞ্চি ন দিন্ন’’ন্তি. ‘‘অম্ম, ভূৰিদত্তেন মে পিতু সব্বকামদদো মণি দিন্নো অহোসি, ইমিনা পন ন গহিতো’’তি. ‘‘কিংকাৰণা’’তি. ‘‘পব্বজিস্সতি কিৰা’’তি. সা ‘‘এত্তকং কালং দাৰকে মম ভাৰং কৰোন্তো নাগভৱনে ৱসিত্ৱা ইদানি কিৰ পব্বজিস্সতী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা ৱীহিভঞ্জনদব্বিযা পিট্ঠিং পোথেন্তী ‘‘অৰে, দুট্ঠব্ৰাহ্মণ, পব্বজিস্সামীতি কিৰ মণিৰতনং ন গণ্হসি, অথ কস্মা অপব্বজিত্ৱা ইধাগতোসি, নিক্খম মম ঘৰা সীঘ’’ন্তি সন্তজ্জেসি. অথ নং ‘‘ভদ্দে, মা কুজ্ঝি, অৰঞ্ঞে মিগেসু সন্তেসু অহং তং পোসেস্সামী’’তি ৱত্ৱা পুত্তেন সদ্ধিং অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা পুৰিমনিযামেনেৱ জীৱিকং কপ্পেসি.
তদা দক্খিণমহাসমুদ্দস্স দিসাভাগে সিম্বলিৱাসী একো গৰুড়ো পক্খৱাতেহি সমুদ্দে উদকং ৱিযূহিত্ৱা একং নাগৰাজানং সীসে গণ্হি. তদাহি সুপণ্ণা নাগং গহেতুং অজাননকাযেৱ, পচ্ছা পণ্ডৰজাতকে জানিংসু. সো পন তং সীসে গহেত্ৱাপি উদকে অনোত্থৰন্তেযেৱ উক্খিপিত্ৱা ওলম্বন্তং আদায হিমৱন্তমত্থকেন পাযাসি. তদা চেকো কাসিৰট্ঠৱাসী ব্ৰাহ্মণো ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তপ্পদেসে পণ্ণসালং মাপেত্ৱা পটিৱসতি. তস্স চঙ্কমনকোটিযং মহানিগ্ৰোধৰুক্খো অত্থি. সো তস্স মূলে দিৱাৱিহাৰং কৰোতি. সুপণ্ণো নিগ্ৰোধমত্থকেন নাগং হৰতি. নাগো ওলম্বন্তো মোক্খত্থায নঙ্গুট্ঠেন নিগ্ৰোধৱিটপং ৱেঠেসি. সুপণ্ণো তং অজানন্তোৱ মহব্বলতায আকাসে পক্খন্দিযেৱ. নিগ্ৰোধৰুক্খো সমূলো উপ্পাটিতো. সুপণ্ণো নাগং সিম্বলিৱনং নেত্ৱা তুণ্ডেন পহৰিত্ৱা কুচ্ছিং ফালেত্ৱা নাগমেদং খাদিত্ৱা সৰীৰং সমুদ্দকুচ্ছিম্হি ছড্ডেসি. নিগ্ৰোধৰুক্খো পতন্তো মহাসদ্দমকাসি. সুপণ্ণো ‘‘কিস্স এসো সদ্দো’’তি অধো ওলোকেন্তো নিগ্ৰোধৰুক্খং দিস্ৱা ‘‘কুতো এস মযা উপ্পাটিতো’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘তাপসস্স চঙ্কমনকোটিযা নিগ্ৰোধো এসো’’তি তথতো ঞত্ৱা ‘‘অযং তস্স বহূপকাৰো, ‘অকুসলং নু খো মে পসুতং, উদাহু নো’তি তমেৱ পুচ্ছিত্ৱা জানিস্সামী’’তি মাণৱকৱেসেন তস্স সন্তিকং অগমাসি.
তস্মিং খণে তাপসো তং ঠানং সমং কৰোতি. সুপণ্ণৰাজা তাপসং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো অজানন্তো ৱিয ‘‘কিস্স ঠানং, ভন্তে, ইদ’’ন্তি পুচ্ছি. ‘‘উপাসক, একো সুপণ্ণো ভোজনত্থায নাগং হৰন্তো নাগেন মোক্খত্থায নিগ্ৰোধৱিটপং নঙ্গুট্ঠেন ৱেঠিতাযপি অত্তনো মহব্বলতায পক্খন্তিত্ৱা গতো, অথ নিগ্ৰোধৰুক্খো উপ্পাটিতো, ইদং তস্স উপ্পাটিতট্ঠান’’ন্তি. ‘‘কিং পন, ভন্তে, তস্স সুপণ্ণস্স অকুসলং হোতি, উদাহু নো’’তি? ‘‘সচে ন জানাতি, অচেতনকম্মং নাম অকুসলং ন হোতী’’তি. ‘‘কিং নাগস্স পন, ভন্তে’’তি? ‘‘সো ইমং নাসেতুং ন গণ্হি, মোক্খত্থায গণ্হি, তস্মা তস্সপি ন হোতিযেৱা’’তি. সুপণ্ণো তাপসস্স তুস্সিত্ৱা ‘‘ভন্তে, অহং সো সুপণ্ণৰাজা, তুম্হাকঞ্হি পঞ্হৱেয্যাকৰণেন তুট্ঠো. তুম্হে অৰঞ্ঞে ৱসথ, অহঞ্চেকং অলম্পাযনমন্তং জানামি, অনগ্ঘো মন্তো. তমহং তুম্হাকং আচৰিযভাগং কত্ৱা দম্মি, পটিগ্গণ্হথ ন’’ন্তি আহ. ‘‘অলং ময্হং মন্তেন, গচ্ছথ তুম্হে’’তি. সো তং পুনপ্পুনং যাচিত্ৱা সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা মন্তং দত্ৱা ওসধানি আচিক্খিত্ৱা পক্কামি.
গৰুড়কণ্ডং নিট্ঠিতং.
কীড়নকণ্ডং
তস্মিং কালে বাৰাণসিযং একো দলিদ্দব্ৰাহ্মণো বহুং ইণং গহেত্ৱা ইণসামিকেহি চোদিযমানো ‘‘কিং মে ইধ ৱাসেন, অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা মতং সেয্যো’’তি নিক্খমিত্ৱা ৱনং পৱিসিত্ৱা অনুপুব্বেন তং অস্সমপদং পত্ৱা তাপসং ৱত্তসম্পদায আৰাধেসি. তাপসো ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো ময্হং অতিৱিয উপকাৰকো, সুপণ্ণৰাজেন দিন্নং দিব্বমন্তমস্স দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, অহং অলম্পাযনমন্তং জানামি, তং তে দম্মি, গণ্হাহি ন’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘অলং, ভন্তে, ন ময্হং মন্তেনত্থো’’তি ৱুত্তেপি পুনপ্পুনং ৱত্ৱা নিপ্পীড়েত্ৱা সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা অদাসিযেৱ. তস্স চ মন্তস্স অনুচ্ছৱিকানি ওসধানি চেৱ মন্তুপচাৰঞ্চ সব্বং কথেসি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘লদ্ধো মে জীৱিতুপাযো’’তি কতিপাহং ৱসিত্ৱা ‘‘ৱাতাবাধো মে, ভন্তে, বাধতী’’তি অপদেসং কত্ৱা তাপসেন ৱিস্সজ্জিতো তং ৱন্দিত্ৱা খমাপেত্ৱা অৰঞ্ঞা নিক্খমিত্ৱা অনুপুব্বেন যমুনায তীৰং পত্ৱা তং মন্তং সজ্ঝাযন্তো মহামগ্গং গচ্ছতি.
তস্মিং কালে সহস্সমত্তা ভূৰিদত্তস্স পৰিচাৰিকা নাগমাণৱিকা তং সব্বকামদদং মণিৰতনং আদায নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা যমুনাতীৰে ৱালুকৰাসিম্হি ঠপেত্ৱা তস্স ওভাসেন সব্বৰত্তিং উদককীড়ং কীড়িত্ৱা অৰুণুগ্গমনে সব্বালঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা মণিৰতনং পৰিৱাৰেত্ৱা সিৰিং পৱেসযমানা নিসীদিংসু. ব্ৰাহ্মণোপি মন্তং সজ্ঝাযন্তো তং ঠানং পাপুণি. তা মন্তসদ্দং সুত্ৱাৱ ‘‘ইমিনা সুপণ্ণেন ভৱিতব্ব’’ন্তি মৰণভযতজ্জিতা মণিৰতনং অগ্গহেত্ৱা পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা নাগভৱনং অগমিংসু. ব্ৰাহ্মণোপি মণিৰতনং দিস্ৱা ‘‘ইদানেৱ মে মন্তো সমিদ্ধো’’তি তুট্ঠমানসো মণিৰতনং আদায পাযাসি. তস্মিং খণে নেসাদব্ৰাহ্মণো সোমদত্তেন সদ্ধিং মিগৱধায অৰঞ্ঞং পৱিসন্তো তস্স হত্থে তং মণিৰতনং দিস্ৱা পুত্তং আহ ‘‘তাত, ননু এসো অম্হাকং ভূৰিদত্তেন দিন্নো মণী’’তি? ‘‘আম, তাত, এসো মণী’’তি. ‘‘তেন হিস্স অগুণং কথেত্ৱা ইমং ব্ৰাহ্মণং ৱঞ্চেত্ৱা গণ্হামেতং মণিৰতন’’ন্তি. ‘‘তাত, পুব্বে ভূৰিদত্তেন দীযমানং ন গণ্হি, ইদানি পনেস ব্ৰাহ্মণো তঞ্ঞেৱ ৱঞ্চেস্সতি, তুণ্হী হোহী’’তি. ব্ৰাহ্মণো ‘‘হোতু, তাত, পস্সসি এতস্স ৱা মম ৱা ৱঞ্চনভাৱ’’ন্তি অলম্পাযনেন সদ্ধিং সল্লপন্তো আহ –
৮২১. ‘‘মণিং পগ্গয্হ মঙ্গল্যং, সাধুৱিত্তং মনোৰমং;
সেলং ব্যঞ্জনসম্পন্নং, কো ইমং মণিমজ্ঝগা’’তি.
তত্থ মঙ্গল্যন্তি মঙ্গলসম্মতং সব্বকামদদং. কো ইমন্তি কুহিং ইমং মণিং অধিগতোসি.
ততো অলম্পাযনো গাথমাহ –
৮২২. ‘‘লোহিতক্খসহস্সাহি, সমন্তা পৰিৱাৰিতং;