২২. মহানিপাতো
[৫৩৮] ১. মূগপক্খজাতকৱণ্ণনা
মা পণ্ডিচ্চযং ৱিভাৱযাতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো মহাভিনিক্খমনং আৰব্ভ কথেসি. একদিৱসঞ্হি ভিক্খূ ধম্মসভাযং সন্নিসিন্না ভগৱতো নেক্খম্মপাৰমিং ৱণ্ণযন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৱা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে ‘‘ভিক্খৱে, ইদানি মম পূৰিতপাৰমিস্স ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা মহাভিনিক্খমনং নাম অনচ্ছৰিযং. অহঞ্হি পুব্বে অপৰিপক্কে ঞাণে পাৰমিযো পূৰেন্তোপি ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা নিক্খন্তোযেৱা’’তি ৱত্ৱা তেহি যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে কাসিৰট্ঠে বাৰাণসিযং কাসিৰাজা নাম ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেসি. তস্স সোড়সসহস্সা ইত্থিযো অহেসুং. তাসু একাপি পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা ন লভি. নাগৰা ‘‘অম্হাকং ৰঞ্ঞো ৱংসানুৰক্খকো একোপি পুত্তো নত্থী’’তি ৰাজঙ্গণে সন্নিপতিত্ৱা কুসজাতকে (জা. ২.২০.১ আদযো) আগতনযেনেৱ ৰাজানং এৱমাহংসু ‘‘দেৱ, পুত্তং পত্থেথা’’তি. ৰাজা তেসং ৱচনং সুত্ৱা সোড়সসহস্সা ইত্থিযো ‘‘তুম্হে পুত্তং পত্থেথা’’তি আণাপেসি. তা চন্দাদীনং দেৱতানং আযাচনউপট্ঠানাদীনি কত্ৱা পত্থেন্তিযোপি পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা ন লভিংসু. অগ্গমহেসী পনস্স মদ্দৰাজধীতা চন্দাদেৱী নাম সীলসম্পন্না অহোসি. ৰাজা ‘‘ভদ্দে, ত্ৱম্পি পুত্তং পত্থেহী’’তি আহ. সা পুণ্ণমদিৱসে উপোসথং সমাদিযিত্ৱা চূড়সযনে নিপন্নাৱ অত্তনো সীলং আৱজ্জেত্ৱা ‘‘সচাহং অখণ্ডসীলা ইমিনা মে সচ্চেন পুত্তো উপ্পজ্জতূ’’তি সচ্চকিৰিযং অকাসি.
তস্সা সীলতেজেন সক্কস্স ভৱনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো আৱজ্জেন্তো তং কাৰণং ঞত্ৱা ‘‘চন্দাদেৱী পুত্তং পত্থেতি, হন্দাহং পুত্তং দস্সামী’’তি তস্সানুচ্ছৱিকং পুত্তং উপধাৰেন্তো বোধিসত্তং পস্সি. বোধিসত্তোপি তদাৱীসতিৱস্সানি বাৰাণসিযং ৰজ্জং কাৰেত্ৱা ততো চুতো উস্সদনিৰযে নিব্বত্তিত্ৱা অসীতিৱস্সসহস্সানি তত্থ পচ্চিত্ৱা ততো চৱিত্ৱা তাৱতিংসভৱনে নিব্বত্তি. তত্থাপি যাৱতাযুকং ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা উপৰিদেৱলোকং গন্তুকামো অহোসি. সক্কো তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মাৰিস, তযি মনুস্সলোকে উপ্পন্নে পাৰমিযো চ তে পূৰিস্সন্তি, মহাজনস্স ৱুড্ঢি চ ভৱিস্সতি, অযং কাসিৰঞ্ঞো চন্দাদেৱী নাম অগ্গমহেসী পুত্তং পত্থেতি, তস্সা কুচ্ছিযং উপ্পজ্জাহী’’তি ৱত্ৱা অঞ্ঞেসঞ্চ চৱনধম্মানং পঞ্চসতানং দেৱপুত্তানং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা সকট্ঠানমেৱ অগমাসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পঞ্চহি দেৱপুত্তসতেহি সদ্ধিং দেৱলোকতো চৱিত্ৱা সযং চন্দাদেৱিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. ইতৰে পন দেৱপুত্তা অমচ্চভৰিযানং কুচ্ছীসু পটিসন্ধিং গণ্হিংসু.
তদা চন্দাদেৱিযা কুচ্ছি ৱজিৰপুণ্ণা ৱিয অহোসি. সা গব্ভস্স পতিট্ঠিতভাৱং ঞত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. তং সুত্ৱা ৰাজা গব্ভস্স পৰিহাৰং দাপেসি. সা পৰিপুণ্ণগব্ভা দসমাসচ্চযেন ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নং পুত্তং ৱিজাযি. তং দিৱসমেৱ অমচ্চগেহেসু পঞ্চ কুমাৰসতানি জাযিংসু. তস্মিং খণে ৰাজা অমচ্চগণপৰিৱুতো মহাতলে নিসিন্নো অহোসি. অথস্স ‘‘পুত্তো, তে দেৱ, জাতো’’তি আৰোচযিংসু. তেসং ৱচনং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো পুত্তপেমং উপ্পজ্জিত্ৱা ছৱিযাদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি, অব্ভন্তৰে পীতি উপ্পজ্জি, হদযং সীতলং জাতং. সো অমচ্চে পুচ্ছি ‘‘তুট্ঠা নু খো তুম্হে, মম পুত্তো জাতো’’তি? ‘‘কিং কথেথ, দেৱ, মযং পুব্বে অনাথা, ইদানি পন সনাথা জাতা, সামিকো নো লদ্ধো’’তি আহংসু. ৰাজা মহাসেনগুত্তং পক্কোসাপেত্ৱা আণাপেসি ‘‘মম পুত্তস্স পৰিৱাৰো লদ্ধুং ৱট্টতি, গচ্ছ ত্ৱং অমচ্চগেহেসু অজ্জ জাতা দাৰকা কিত্তকা নামাতি ওলোকেহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা অমচ্চগেহানি গন্ত্ৱা ওলোকেন্তো পঞ্চ কুমাৰসতানি দিস্ৱা পুনাগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি.
ৰাজা পঞ্চন্নং দাৰকসতানং কুমাৰপসাধনানি পেসেত্ৱা পুন পঞ্চ ধাতিসতানি চ দাপেসি. মহাসত্তস্স পন অতিদীঘাদিদোসৱজ্জিতা অলম্বত্থনিযো মধুৰথঞ্ঞাযো চতুসট্ঠি ধাতিযো অদাসি. অতিদীঘায হি ইত্থিযা পস্সে নিসীদিত্ৱা থঞ্ঞং পিৱতো দাৰকস্স গীৱা দীঘা হোতি, অতিৰস্সায পস্সে নিসীদিত্ৱা থঞ্ঞং পিৱন্তো দাৰকো নিপ্পীড়িতখন্ধট্ঠিকো হোতি, অতিকিসায পস্সে নিসীদিত্ৱা থঞ্ঞং পিৱতো দাৰকস্স ঊৰূ ৰুজ্জন্তি, অতিথূলায পস্সে নিসীদিত্ৱা থঞ্ঞং পিৱন্তো দাৰকো পক্খপাদো হোতি, অতিকাড়িকায খীৰং অতিসীতলং হোতি, অতিওদাতায খীৰং অতিউণ্হং হোতি, লম্বত্থনিযা পস্সে নিসীদিত্ৱা থঞ্ঞং পিৱন্তো দাৰকো নিপ্পীড়িতনাসিকো হোতি. কাসানঞ্চ পন ইত্থীনং খীৰং অতিঅম্বিলং হোতি, সাসানঞ্চ পন ইত্থীনং খীৰং অতিকটুকাদিভেদং হোতি, তস্মা তে সব্বেপি দোসে ৱিৱজ্জেত্ৱা অলম্বত্থনিযো মধুৰথঞ্ঞাযো চতুসট্ঠি ধাতিযো দত্ৱা মহন্তং সক্কাৰং কত্ৱা চন্দাদেৱিযাপি ৱৰং অদাসি. সাপি গহিতকং কত্ৱা ঠপেসি.
ৰাজা কুমাৰস্স নামগ্গহণদিৱসে লক্খণপাঠকে ব্ৰাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৱা তেসং মহন্তং সক্কাৰং কত্ৱা কুমাৰস্স অন্তৰাযাভাৱং পুচ্ছি. তে তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নো অযং কুমাৰো, তিট্ঠতু একদীপো, দ্ৱিসহস্সপৰিৱাৰানং চতুন্নম্পি মহাদীপানং ৰজ্জং কাৰেতুং সমত্থো হোতি, নাস্স কোচি অন্তৰাযো পঞ্ঞাযতী’’তি ৱদিংসু. ৰাজা তেসং ৱচনং সুত্ৱা তুস্সিত্ৱা কুমাৰস্স নামং কৰোন্তো যস্মা কুমাৰস্স জাতদিৱসে সকলকাসিৰট্ঠে দেৱো ৱস্সি, যস্মা চ ৰঞ্ঞো চেৱ অমচ্চানঞ্চ হদযং সীতলং জাতং, যস্মা চ তেমযমানো জাতো, তস্মা ‘‘তেমিযকুমাৰো’’তিস্স নামং অকাসি. অথ নং ধাতিযো একমাসিকং অলঙ্কৰিত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং আনযিংসু. ৰাজা পিযপুত্তং আলিঙ্গিত্ৱা সীসে চুম্বিত্ৱা অঙ্কে নিসীদাপেত্ৱা ৰমযমানো নিসীদি.
তস্মিং খণে চত্তাৰো চোৰা আনীতা. ৰাজা তে দিস্ৱা ‘‘তেসু একস্স চোৰস্স সকণ্টকাহি কসাহি পহাৰসহস্সং কৰোথ, একস্স সঙ্খলিকায বন্ধিত্ৱা বন্ধনাগাৰপৱেসনং কৰোথ, একস্স সৰীৰে সত্তিপহাৰং কৰোথ, একস্স সূলাৰোপনং কৰোথা’’তি আণাপেসি. অথ মহাসত্তো পিতু ৱচনং সুত্ৱা ভীততসিতো হুত্ৱা ‘‘অহো মম পিতা ৰজ্জং নিস্সায অতিভাৰিযং নিৰযগামিকম্মং অকাসী’’তি চিন্তেসি. পুনদিৱসে পন তং সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা অলঙ্কতসিৰিসযনে নিপজ্জাপেসুং. সো থোকং নিদ্দাযিত্ৱা পবুদ্ধো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা সেতচ্ছত্তং ওলোকেন্তো মহন্তং সিৰিৱিভৱং পস্সি. অথস্স পকতিযাপি ভীততসিতস্স অতিৰেকতৰং ভযং উপ্পজ্জি. সো ‘‘কুতো নু খো অহং ইমং চোৰগেহং আগতোম্হী’’তি উপধাৰেন্তো জাতিস্সৰঞাণেন দেৱলোকতো আগতভাৱং ঞত্ৱা ততো পৰং ওলোকেন্তো উস্সদনিৰযে পক্কভাৱং পস্সি, ততো পৰং ওলোকেন্তো তস্মিংযেৱ নগৰে ৰাজভাৱং অঞ্ঞাসি.
অথস্স ‘‘অহং ৱীসতিৱস্সানি বাৰাণসিযং ৰজ্জং কাৰেত্ৱা অসীতিৱস্সসহস্সানি উস্সদনিৰযে পচ্চিং, ইদানি পুনপি ইমস্মিংযেৱ চোৰগেহে নিব্বত্তোম্হি, পিতা মে হিয্যো চতূসু চোৰেসু আনীতেসু তথাৰূপং ফৰুসং নিৰযসংৱত্তনিকং কথং কথেসি, সচাহং ৰজ্জং কাৰেস্সামি, পুনপি নিৰযে নিব্বত্তিত্ৱা মহাদুক্খং অনুভৱিস্সামী’’তি আৱজ্জেন্তস্স মহন্তং ভযং উপ্পজ্জি. বোধিসত্তস্স কঞ্চনৱণ্ণং সৰীৰং হত্থেন পৰিমদ্দিতং পদুমং ৱিয মিলাতং দুব্বণ্ণং অহোসি. সো ‘‘কথং নু খো ইমম্হা চোৰগেহা মুচ্চেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো নিপজ্জি. অথ নং একস্মিং অত্তভাৱে মাতুভূতপুব্বা ছত্তে অধিৱত্থা দেৱধীতা অস্সাসেত্ৱা ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, মা ভাযি, মা সোচি, মা চিন্তযি. সচে ইতো মুচ্চিতুকামোসি, ত্ৱং অপীঠসপ্পীপি পীঠসপ্পী ৱিয হোহি, অবধিৰোপি বধিৰো ৱিয হোহি, অমূগোপি মূগো ৱিয হোহি, ইমানি তীণি অঙ্গানি অধিট্ঠায অত্তনো পণ্ডিতভাৱং মা পকাসেহী’’তি ৱত্ৱা পঠমং গাথমাহ –
১. ‘‘মা পণ্ডিচ্চযং ৱিভাৱয, বালমতো ভৱ সব্বপাণিনং;
সব্বো তং জনো ওচিনাযতু, এৱং তৱ অত্থো ভৱিস্সতী’’তি.
তত্থ পণ্ডিচ্চযন্তি পণ্ডিচ্চং, অযমেৱ ৱা পাঠো. বালমতোতি বালো ইতি সম্মতো. সব্বো জনোতি সকলো অন্তোজনো চেৱ বহিজনো চ. ওচিনাযতূতি ‘‘নীহৰথেতং কাড়কণ্ণি’’ন্তি অৱমঞ্ঞতু, অৱজানাতূতি অত্থো.
সো তস্সা ৱচনেন অস্সাসং পটিলভিত্ৱা –
২. ‘‘কৰোমি তে তং ৱচনং, যং মং ভণসি দেৱতে;
অত্থকামাসি মে অম্ম, হিতকামাসি দেৱতে’’তি. –
ইমং গাথং ৱত্ৱা তানি তীণি অঙ্গানি অধিট্ঠাসি. সা চ দেৱধীতা অন্তৰধাযি. ৰাজা পুত্তস্স অনুক্কণ্ঠনত্থায তানি পঞ্চ কুমাৰসতানি তস্স সন্তিকেযেৱ ঠপেসি. তে দাৰকা থঞ্ঞত্থায ৰোদন্তি পৰিদেৱন্তি. মহাসত্তো পন নিৰযভযতজ্জিতো ‘‘ৰজ্জতো মে সুস্সিত্ৱা মতমেৱ সেয্যো’’তি ন ৰোদতি ন পৰিদেৱতি. অথস্স ধাতিযো তং পৱত্তিং ঞত্ৱা চন্দাদেৱিযা আৰোচযিংসু. সাপি ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা নেমিত্তকে ব্ৰাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি. অথ ব্ৰাহ্মণা আহংসু ‘‘দেৱ, কুমাৰস্স পকতিৱেলং অতিক্কমিত্ৱা থঞ্ঞং দাতুং ৱট্টতি, এৱং সো ৰোদমানো থনং দড়্হং গহেত্ৱা সযমেৱ পিৱিস্সতী’’তি. ততো পট্ঠায ধাতিযো কুমাৰস্স পকতিৱেলং অতিক্কমিত্ৱা থঞ্ঞং দেন্তি. দদমানা চ কদাচি একৱাৰং অতিক্কমিত্ৱা দেন্তি, কদাচি সকলদিৱসং খীৰং ন দেন্তি.
ৱীমংসনকণ্ডং
সো নিৰযভযতজ্জিতো সুস্সন্তোপি থঞ্ঞত্থায ন ৰোদতি, ন পৰিদেৱতি. অথ নং অৰোদন্তম্পি দিস্ৱা ‘‘পুত্তো মে ছাতো’’তি মাতা ৱা থঞ্ঞং পাযেতি, কদাচি ধাতিযো ৱা পাযেন্তি. সেসদাৰকা থঞ্ঞং অলদ্ধৱেলাযমেৱ ৰোদন্তি পৰিদেৱন্তি. মহাসত্তো পন নিৰযভযতজ্জিতো ন ৰোদতি, ন পৰিদেৱতি, ন নিদ্দাযতি, ন হত্থপাদে সমিঞ্জতি, ন সদ্দং কৰোতি. অথস্স ধাতিযো ‘‘পীঠসপ্পীনং হত্থপাদা নাম ন এৱৰূপা হোন্তি, মূগানং হনুকপৰিযোসানং নাম ন এৱৰূপং হোতি, বধিৰানং কণ্ণসোতানি নাম ন এৱৰূপানি হোন্তি, ভৱিতব্বমেত্থ কাৰণেন, ৱীমংসিস্সাম ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ‘‘খীৰেন তাৱ নং ৱীমংসিস্সামা’’তি সকলদিৱসং খীৰং ন দেন্তি. সো সুস্সন্তোপি খীৰত্থায সদ্দং ন কৰোতি. অথস্স মাতা ‘‘পুত্তো মে ছাতো’’তি সযমেৱ থঞ্ঞং পাযেতি. এৱং অন্তৰন্তৰা খীৰং অদত্ৱা একসংৱচ্ছৰং ৱীমংসন্তাপিস্স অন্তৰং ন পস্সিংসু.
ততো অমচ্চাদযো ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং ‘‘একৱস্সিকদাৰকা নাম পূৱখজ্জকং পিযাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি পঞ্চ কুমাৰসতানি তস্স সন্তিকেযেৱ নিসীদাপেত্ৱা নানাপূৱখজ্জকানি উপনামেত্ৱা বোধিসত্তস্স অৱিদূৰে ঠপেত্ৱা ‘‘যথাৰুচি তানি পূৱখজ্জকানি গণ্হথা’’তি পটিচ্ছন্নট্ঠানে তিট্ঠন্তি. সেসদাৰকা কলহং কৰোন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং পহৰন্তা তং তং গহেত্ৱা খাদন্তি. মহাসত্তো পন অত্তানং ওৱদিত্ৱা ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, নিৰযভযং ইচ্ছন্তো পূৱখজ্জকং ইচ্ছাহী’’তি নিৰযভযতজ্জিতো পূৱখজ্জকং ন ওলোকেসি. এৱং পূৱখজ্জকেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘দ্ৱিৱস্সিকদাৰকা নাম ফলাফলং পিযাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি নানাফলানি উপনামেত্ৱা বোধিসত্তস্স অৱিদূৰে ঠপেত্ৱা ৱীমংসিংসু. সেসদাৰকা কলহং কত্ৱা যুজ্ঝন্তা তং তং গহেত্ৱা খাদন্তি. সো নিৰযভযতজ্জিতো তম্পি ন ওলোকেসি. এৱং ফলাফলেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘তিৱস্সিকদাৰকা নাম কীড়নভণ্ডকং পিযাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি নানাসুৱণ্ণমযানি হত্থিঅস্সৰূপকাদীনি কাৰাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স অৱিদূৰে ঠপেসুং. সেসদাৰকা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিলুম্পন্তা গণ্হিংসু. মহাসত্তো পন ন কিঞ্চি ওলোকেসি. এৱং কীড়নভণ্ডকেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘চতুৱস্সিকদাৰকা নাম ভোজনং পিযাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি নানাভোজনানি উপনামেসুং. সেসদাৰকা তং পিণ্ডং পিণ্ডং কত্ৱা ভুঞ্জন্তি. মহাসত্তো পন অত্তানং ওৱদিত্ৱা ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, অলদ্ধভোজনানং তে অত্তভাৱানং গণনা নাম নত্থী’’তি নিৰযভযতজ্জিতো তম্পি ন ওলোকেসি. অথস্স মাতা সযমেৱ হদযেন ভিজ্জমানেন ৱিয অসহন্তেন সহত্থেন ভোজনং ভোজেসি. এৱং ভোজনেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘পঞ্চৱস্সিকদাৰকা নাম অগ্গিনো ভাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি ৰাজঙ্গণে অনেকদ্ৱাৰযুত্তং মহন্তং গেহং কাৰেত্ৱা তালপণ্ণেহি ছাদেত্ৱা তং সেসদাৰকেহি পৰিৱুতং তস্স মজ্ঝে নিসীদাপেত্ৱা অগ্গিং দেন্তি. সেসদাৰকা অগ্গিং দিস্ৱা ৱিৰৱন্তা পলাযিংসু. মহাসত্তো পন চিন্তেসি ‘‘নিৰযঅগ্গিসন্তাপনতো ইদমেৱ অগ্গিসন্তাপনং সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন ৱৰতৰ’’ন্তি নিৰোধসমাপন্নো মহাথেৰো ৱিয নিচ্চলোৱ অহোসি. অথ নং অগ্গিম্হি আগচ্ছন্তে গহেত্ৱা অপনেন্তি. এৱং অগ্গিনাপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘ছৱস্সিকদাৰকা নাম মত্তহত্থিনো ভাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি একং হত্থিং সুসিক্খিতং সিক্খাপেত্ৱা বোধিসত্তং সেসদাৰকেহি পৰিৱুতং ৰাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৱা তং হত্থিং মুঞ্চন্তি. সো কোঞ্চনাদং নদন্তো সোণ্ডায ভূমিযং পোথেন্তো ভযং দস্সেন্তো আগচ্ছতি. সেসদাৰকা তং দিস্ৱা মৰণভযভীতা দিসাৱিদিসাসু পলাযিংসু. মহাসত্তো পন মত্তহত্থিং আগচ্ছন্তং দিস্ৱা চিন্তেসি ‘‘চণ্ডনিৰযে পচ্চনতো চণ্ডহত্থিনো হত্থে মৰণমেৱ সেয্যো’’তি নিৰযভযতজ্জিতো তত্থেৱ নিসীদি. সুসিক্খিতো হত্থী মহাসত্তং পুপ্ফকলাপং ৱিয উক্খিপিত্ৱা অপৰাপৰং কত্ৱা অকিলমেত্ৱাৱ গচ্ছতি. এৱং হত্থিনাপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘সত্তৱস্সিকদাৰকা নাম সপ্পস্স ভাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি বোধিসত্তং সেসদাৰকেহি সদ্ধিং ৰাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৱা উদ্ধটদাঠে কতমুখবন্ধে সপ্পে ৱিস্সজ্জেসুং. সেসদাৰকা তে দিস্ৱা ৱিৰৱন্তা পলাযিংসু. মহাসত্তো পন নিৰযভযং আৱজ্জেত্ৱা ‘‘চণ্ডসপ্পস্স মুখে ৱিনাসমেৱ ৱৰতৰ’’ন্তি নিৰোধসমাপন্নো মহাথেৰো ৱিয নিচ্চলোৱ অহোসি. অথস্স সপ্পো সকলসৰীৰং ৱেঠেত্ৱা মত্থকে ফণং কত্ৱা অচ্ছি. তদাপি সো নিচ্চলোৱ অহোসি. এৱং সপ্পেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘অট্ঠৱস্সিকদাৰকা নাম নটসমজ্জং পিযাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি তং পঞ্চদাৰকসতেহি সদ্ধিং ৰাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৱা নটসমজ্জং কাৰাপেসুং. সেসদাৰকা তং নটসমজ্জং দিস্ৱা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ৱদন্তা মহাহসিতং হসন্তি. মহাসত্তো পন ‘‘নিৰযে নিব্বত্তকালে তৱ খণমত্তম্পি হাসো ৱা সোমনস্সং ৱা নত্থী’’তি নিৰযভযং আৱজ্জেত্ৱা নিচ্চলোৱ অহোসি, তং ন ওলোকেসি. এৱং নটসমজ্জেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো ‘‘নৱৱস্সিকদাৰকা নাম অসিনো ভাযন্তি, তেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি তং পঞ্চদাৰকসতেহি সদ্ধিং ৰাজঙ্গণে নিসীদাপেত্ৱা দাৰকানং কীড়নকালে একো পুৰিসো ফলিকৱণ্ণং অসিং গহেত্ৱা পৰিব্ভমন্তো নদন্তো ৱগ্গন্তো তাসেন্তো লঙ্ঘন্তো অপ্ফোটেন্তো মহাসদ্দং কৰোন্তো ‘‘কাসিৰঞ্ঞো কিৰ কাড়কণ্ণী একো পুত্তো অত্থি, সো কুহিং, সীসমস্স ছিন্দিস্সামী’’তি অভিধাৱতি. তং পুৰিসং দিস্ৱা সেসদাৰকা ভীততসিতা হুত্ৱা ৱিৰৱন্তা দিসাৱিদিসাসু পলাযিংসু. মহাসত্তো পন নিৰযভযং আৱজ্জেত্ৱা অজানন্তো ৱিয নিসীদি. অথ নং সো পুৰিসো অসিনা সীসে পৰামসিত্ৱা ‘‘সীসং তে ছিন্দিস্সামী’’তি তাসেন্তোপি তাসেতুং অসক্কোন্তো অপগমি. এৱং খগ্গেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো দসৱস্সিককালে পনস্স বধিৰভাৱৱীমংসনত্থং সিৰিসযনে নিসীদাপেত্ৱা সাণিযা পৰিক্খিপাপেত্ৱা চতূসু পস্সেসু ছিদ্দানি কত্ৱা তস্স অদস্সেত্ৱা হেট্ঠাসযনে সঙ্খধমকে নিসীদাপেত্ৱা একপ্পহাৰেনেৱ সঙ্খে ধমাপেন্তি, একনিন্নাদং অহোসি. অমচ্চা চতূসু পস্সেসু ঠত্ৱা সাণিযা ছিদ্দেহি ওলোকেন্তাপি মহাসত্তস্স একদিৱসম্পি সতিসম্মোসং ৱা হত্থপাদৱিকাৰং ৱা ফন্দনমত্তং ৱা ন পস্সিংসু. এৱং একসংৱচ্ছৰং সঙ্খসদ্দেনপি অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো পৰম্পি একাদসৱস্সিককালে একসংৱচ্ছৰং তথেৱ ভেৰিসদ্দেন ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো দ্ৱাদসৱস্সিককালে ‘‘দীপেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি ‘‘ৰত্তিভাগে অন্ধকাৰে হত্থং ৱা পাদং ৱা ফন্দাপেতি নু খো, নো’’তি ঘটেসু দীপে জালেত্ৱা সেসদীপে নিব্বাপেত্ৱা থোকং অন্ধকাৰে সযাপেত্ৱা ঘটেহি দীপে উক্খিপিত্ৱা একপ্পহাৰেনেৱ আলোকং কত্ৱা ইৰিযাপথং উপধাৰেন্তি. এৱং দীপেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স কিঞ্চি ফন্দনমত্তম্পি ন পস্সিংসু.
ততো তেৰসৱস্সিককালে ‘‘ফাণিতেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি সকলসৰীৰং ফাণিতেন মক্খেত্ৱা বহুমক্খিকে ঠানে নিপজ্জাপেসুং. মক্খিকা উট্ঠহন্তি, তা তস্স সকলসৰীৰং পৰিৱাৰেত্ৱা সূচীহি ৱিজ্ঝমানা ৱিয খাদন্তি. সো নিৰোধসমাপন্নো মহাথেৰো ৱিয নিচ্চলোৱ অহোসি. এৱং ফাণিতেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স কিঞ্চি ফন্দনমত্তম্পি ন পস্সিংসু.
অথস্স চুদ্দসৱস্সিককালে ‘‘ইদানি পনেস মহল্লকো জাতো সুচিকামো অসুচিজিগুচ্ছকো, অসুচিনা নং ৱীমংসিস্সামা’’তি ততো পট্ঠায নং নেৱ ন্হাপেন্তি ন চ আচমাপেন্তি. সো উচ্চাৰপস্সাৱং কত্ৱা তত্থেৱ পলিপন্নো সযতি. দুগ্গন্ধভাৱেন পনস্স অন্তৰুধীনং নিক্খমনকালো ৱিয অহোসি, অসুচিগন্ধেন মক্খিকা খাদন্তি. সো নিচ্চলোৱ অহোসি. অথ নং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা ধাতিযো আহংসু ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, ত্ৱং মহল্লকো জাতো, কো তং সব্বদা পটিজগ্গিস্সতি, কিং ন লজ্জসি, কস্মা নিপন্নোসি, উট্ঠায তে সৰীৰং পটিজগ্গাহী’’তি অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি. সো তথাৰূপে পটিকূলে গূথৰাসিম্হি নিমুগ্গোপি দুগ্গন্ধভাৱেন যোজনসতমত্থকে ঠিতানম্পি হদযুপ্পতনসমত্থস্স গূথনিৰযস্স দুগ্গন্ধভাৱং আৱজ্জেত্ৱা নিচ্চলোৱ অহোসি. এৱং অসুচিনাপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
ততো পন্নৰসৱস্সিককালে ‘‘অঙ্গাৰেন নং ৱীমংসিস্সামা’’তি অথস্স হেট্ঠামঞ্চকে অগ্গিকপল্লানি ঠপযিংসু ‘‘অপ্পেৱ নাম উণ্হেন পীড়িতো দুক্খৱেদনং অসহন্তো ৱিপ্ফন্দনাকাৰং দস্সেয্যা’’তি. অথস্স সৰীৰে ফোটানি উট্ঠহন্তি. মহাসত্তো ‘‘অৱীচিনিৰযসন্তাপো যোজনসতমত্থকে ফৰতি, তম্হা দুক্খতো ইদং দুক্খং সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন ৱৰতৰ’’ন্তি অধিৱাসেত্ৱা নিচ্চলোৱ অহোসি. অথস্স মাতাপিতৰো ভিজ্জমানহদযা ৱিয মনুস্সে পটিক্কমাপেত্ৱা তং ততো অগ্গিসন্তাপনতো অপনেত্ৱা ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, মযং তৱ অপীঠসপ্পিআদিভাৱং জানাম. ন হি এতেসং এৱৰূপানি হত্থপাদকণ্ণসোতানি হোন্তি, ত্ৱং অম্হেহি পত্থেত্ৱা লদ্ধপুত্তকো, মা নো নাসেহি, সকলজম্বুদীপে ৱসন্তানং ৰাজূনং সন্তিকে গৰহতো নো মোচেহী’’তি যাচিংসু. এৱং সো তেহি যাচিতোপি অসুণন্তো ৱিয হুত্ৱা নিচ্চলোৱ নিপজ্জি. অথস্স মাতাপিতৰো ৰোদমানা পৰিদেৱমানা পটিক্কমন্তি. একদা মাতা একিকা উপসঙ্কমিত্ৱা যাচতি, একদা পিতা এককোৱ উপসঙ্কমিত্ৱা যাচতি. এৱং একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
অথস্স সোড়সৱস্সিককালে অমচ্চব্ৰাহ্মণাদযো চিন্তযিংসু ‘‘পীঠসপ্পী ৱা হোতু, মূগো ৱা বধিৰো ৱা হোতু, ৱযে পৰিণতে ৰজনীযে অৰজ্জন্তা নাম নত্থি, দুস্সনীযে অদুস্সন্তা নাম নত্থি, সমযে সম্পত্তে পুপ্ফৱিকসনং ৱিয হি ধম্মতা এসা, নাটকানম্পিস্স পচ্চুপট্ঠাপেত্ৱা তাহি নং ৱীমংসিস্সামা’’তি. ততো উত্তমৰূপধৰা দেৱকঞ্ঞাযো ৱিয ৱিলাসসম্পন্না নাটকিত্থিযো পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘যা কুমাৰং হসাপেতুং ৱা কিলেসেহি বন্ধিতুং ৱা সক্কোতি, সা তস্স অগ্গমহেসী ভৱিস্সতী’’তি ৱত্ৱা কুমাৰং গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা দেৱপুত্তং ৱিয অলঙ্কৰিত্ৱা দেৱৱিমানসদিসে সিৰিগব্ভে সুপঞ্ঞত্তে সিৰিসযনে আৰোপেত্ৱা গন্ধদামপুপ্ফদামধূমৱাসচুণ্ণাদীহি অন্তোগব্ভং একগন্ধসমোদকং কত্ৱা পটিক্কমিংসু. অথ নং তা ইত্থিযো পৰিৱাৰেত্ৱা নচ্চগীতেহি চেৱ মধুৰৱচনাদীহি চ নানপ্পকাৰেহি অভিৰমাপেতুং ৱাযমিংসু. সো বুদ্ধিসম্পন্নতায তা ইত্থিযো অনোলোকেত্ৱা ‘‘ইমা ইত্থিযো মম সৰীৰসম্ফস্সং মা ৱিন্দন্তূ’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা অস্সাসপস্সাসে সন্নিৰুম্ভি, অথস্স সৰীৰং থদ্ধং অহোসি. তা তস্স সৰীৰসম্ফস্সং অৱিন্দন্তিযো হুত্ৱা ‘‘থদ্ধসৰীৰো এস, নাযং মনুস্সো, যক্খো ভৱিস্সতী’’তি ভীততসিতা হুত্ৱা অত্তানং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তিযো পলাযিংসু. এৱং নাটকেনপি একসংৱচ্ছৰং অন্তৰন্তৰা ৱীমংসন্তাপিস্স নেৱ অন্তৰং পস্সিংসু.
এৱং সোড়স সংৱচ্ছৰানি সোড়সহি মহাৱীমংসাহি চেৱ অনেকাহি খুদ্দকৱীমংসাহি চ ৱীমংসমানাপি তস্স চিত্তং পৰিগ্গণ্হিতুং নাসক্খিংসু.
ৱীমংসনকণ্ডং নিট্ঠিতং.
ৰজ্জযাচনকণ্ডং
ততো ৰাজা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা লক্খণপাঠকে ব্ৰাহ্মণে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তুম্হে কুমাৰস্স জাতকালে ‘ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণসম্পন্নো অযং কুমাৰো, নাস্স কোচি অন্তৰাযো পঞ্ঞাযতী’তি মে কথযিত্থ, ইদানি পন সো পীঠসপ্পী মূগবধিৰো জাতো, কথা ৱো ন সমেতী’’তি আহ. ব্ৰাহ্মণা ৱদিংসু ‘‘মহাৰাজ, আচৰিযেহি অদিট্ঠকং নাম নত্থি, অপিচ খো পন, দেৱ, ‘ৰাজকুলেহি পত্থেত্ৱা লদ্ধপুত্তকো কাড়কণ্ণী’তি ৱুত্তে ‘তুম্হাকং দোমনস্সং সিযা’তি ন কথযিম্হা’’তি. অথ নে ৰাজা এৱমাহ ‘‘ইদানি পন কিং কাতুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘মহাৰাজ, ইমস্মিং কুমাৰে ইমস্মিং গেহে ৱসন্তে তযো অন্তৰাযা পঞ্ঞাযিস্সন্তি – জীৱিতস্স ৱা অন্তৰাযো, সেতচ্ছত্তস্স ৱা অন্তৰাযো, অগ্গমহেসিযা ৱা অন্তৰাযো’’তি. ‘‘তস্মা, দেৱ, পপঞ্চং অকত্ৱা অৱমঙ্গলৰথে অৱমঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৱা তত্থ নং নিপজ্জাপেত্ৱা পচ্ছিমদ্ৱাৰেন নীহৰিত্ৱা আমকসুসানে চতুব্ভিত্তিকং আৱাটং খণিত্ৱা নিখণিতুং ৱট্টতী’’তি. ৰাজা অন্তৰাযভযেন ভীতো তেসং ৱচনং ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছি.
তদা চন্দাদেৱী তং পৱত্তিং সুত্ৱা তুৰিততুৰিতাৱ একিকা ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘দেৱ, তুম্হেহি ময্হং ৱৰো দিন্নো, মযা চ গহিতকো কত্ৱা ঠপিতো, ইদানি তং মে দেথা’’তি যাচি. ‘‘গণ্হাহি, দেৱী’’তি. ‘‘দেৱ, পুত্তস্স মে ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘কিংকাৰণা, দেৱা’’তি. ‘‘পুত্তো, তে দেৱি, কাড়কণ্ণী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, যাৱজীৱং অদদন্তাপি সত্ত ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, ছ ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, পঞ্চ ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, চত্তাৰি ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, তীণি ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, দ্ৱে ৱস্সানি দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, একৱস্সং ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, সত্ত মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, ছ মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, পঞ্চ মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, চত্তাৰি মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, তীণি মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, দ্ৱে মাসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, একমাসং ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, অড্ঢমাসং ৰজ্জং দেথা’’তি. ‘‘ন সক্কা, দেৱী’’তি. ‘‘তেন হি, দেৱ, সত্ত দিৱসানি ৰজ্জং দেথা’’তি. ৰাজা ‘‘সাধু, দেৱি, গণ্হাহী’’তি আহ. সা তস্মিং খণে পুত্তং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা ‘‘তেমিযকুমাৰস্স ইদং ৰজ্জ’’ন্তি নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা সকলনগৰং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা পুত্তং হত্থিক্খন্ধং আৰোপেত্ৱা সেতচ্ছত্তং তস্স মত্থকে কাৰাপেত্ৱা নগৰং পদক্খিণং কত্ৱা পুন আগন্ত্ৱা অন্তোনগৰং পৱেসেত্ৱা তং সিৰিসযনে নিপজ্জাপেত্ৱা পিযপুত্তং সব্বৰত্তিং যাচি ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, তং নিস্সায সোড়স ৱস্সানি নিদ্দং অলভিত্ৱা ৰোদমানায মে অক্খীনি উপক্কানি, সোকেন মে হদযং ভিজ্জমানং ৱিয অহোসি, অহং তৱ অপীঠসপ্পিআদিভাৱং জানামি, মা মং অনাথং কৰী’’তি. সা ইমিনা উপাযেনেৱ পুনদিৱসেপি পুনদিৱসেপীতি পঞ্চ দিৱসানি যাচি.
ৰজ্জযাচনকণ্ডং নিট্ঠিতং.
অথ ছট্ঠে দিৱসে ৰাজা সুনন্দং নাম সাৰথিং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তাত, সুনন্দসাৰথি স্ৱে পাতোৱ অৱমঙ্গলৰথে অৱমঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৱা কুমাৰং তত্থ নিপজ্জাপেত্ৱা পচ্ছিমদ্ৱাৰেন নীহৰিত্ৱা আমকসুসানে চতুব্ভিত্তিকং আৱাটং খণিত্ৱা তত্থ নং পক্খিপিত্ৱা কুদ্দালপিট্ঠেন মত্থকং ভিন্দিত্ৱা জীৱিতক্খযং পাপেত্ৱা উপৰি পংসুং দত্ৱা পথৱিৱড্ঢনকম্মং কত্ৱা ন্হত্ৱা এহী’’তি আণাপেসি. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি সম্পটিচ্ছি. অথ ছট্ঠম্পি ৰত্তিং দেৱী কুমাৰং যাচিত্ৱা ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, তৱ পিতা কাসিৰাজা তং স্ৱে পাতোৱ আমকসুসানে নিখণিতুং আণাপেসি, স্ৱে পাতোৱ মৰণং পাপুণিস্সসি পুত্তা’’তি আহ. তং সুত্ৱা মহাসত্তস্স ‘‘তাত তেমিযকুমাৰ, সোড়স ৱস্সানি তযা কতো ৱাযামো ইদানি মত্থকং পক্কো’’তি চিন্তেন্তস্স অব্ভন্তৰে পীতি উপ্পজ্জি. মাতুযা পনস্স হদযং ভিজ্জমানং ৱিয অহোসি, এৱং সন্তেপি ‘‘মনোৰথো মত্থকং পাপুণিস্সতী’’তি মাতুযা সদ্ধিং নালপি.
অথস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পাতোৱ সুনন্দো সাৰথি ৰথং যোজেন্তো দেৱতানুভাৱেন মহাসত্তস্স পাৰমিতানুভাৱেন চ মঙ্গলৰথে মঙ্গলঅস্সে যোজেত্ৱা ৰথং ৰাজদ্ৱাৰে ঠপেত্ৱা মহাতলং অভিৰুহিত্ৱা সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা দেৱিং ৱন্দিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘দেৱি, ময্হং মা কুজ্ঝ, ৰঞ্ঞো আণা’’তি ৱত্ৱা পুত্তং আলিঙ্গিত্ৱা নিপন্নং দেৱিং পিট্ঠিহত্থেন অপনেত্ৱা পুপ্ফকলাপং ৱিয কুমাৰং উক্খিপিত্ৱা পাসাদা ওতৰি. তদা চন্দাদেৱী উৰং পহৰিত্ৱা মহন্তেন সদ্দেন পৰিদেৱিত্ৱা মহাতলে ওহীযি. অথ নং মহাসত্তো ওলোকেত্ৱা ‘‘মযি অকথেন্তে মাতা হদযেন ফলিতেন মৰিস্সতী’’তি কথেতুকামো হুত্ৱাপি ‘‘সচে অহং কথেস্সামি, সোড়স ৱস্সানি কতো ৱাযামো মে মোঘো ভৱিস্সতি, অকথেন্তো পনাহং অত্তনো চ মাতাপিতূনঞ্চ মহাজনস্স চ পচ্চযো ভৱিস্সামী’’তি অধিৱাসেসি.
অথ নং সাৰথি ৰথং আৰোপেত্ৱা ‘‘পচ্ছিমদ্ৱাৰাভিমুখং ৰথং পেসেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ৰথং পেসেসি. তদা মহাসত্তস্স পাৰমিতানুভাৱেন দেৱতাৱিগ্গহিতো হুত্ৱা ৰথং নিৱত্তাপেত্ৱা পাচীনদ্ৱাৰাভিমুখং ৰথং পেসেসি, অথ ৰথচক্কং উম্মাৰে পতিহঞ্ঞি. মহাসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘মনোৰথো মে মত্থকং পত্তো’’তি সুট্ঠুতৰং তুট্ঠচিত্তো অহোসি. ৰথো নগৰা নিক্খমিত্ৱা দেৱতানুভাৱেন তিযোজনিকং ঠানং গতো. তত্থ ৱনঘটং সাৰথিস্স আমকসুসানং ৱিয উপট্ঠাসি. সো ‘‘ইদং ঠানং ফাসুক’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা ৰথং মগ্গা ওক্কমাপেত্ৱা মগ্গপস্সে ঠপেত্ৱা ৰথা ওৰুয্হ মহাসত্তস্স আভৰণভণ্ডং ওমুঞ্চিত্ৱা ভণ্ডিকং কত্ৱা একমন্তং ঠপেত্ৱা কুদ্দালং আদায ৰথস্স অৱিদূৰে ঠানে চতুব্ভিত্তিকং আৱাটং খণিতুং আৰভি.
ততো বোধিসত্তো চিন্তেসি ‘‘অযং মে ৱাযামকালো, অহঞ্হি সোড়স ৱস্সানি হত্থপাদে ন চালেসিং, কিং নু খো মে বলং অত্থি, উদাহু নো’’তি. সো উট্ঠায ৱামহত্থেন দক্খিণহত্থং, দক্খিণহত্থেন ৱামহত্থং পৰামসন্তো উভোহি হত্থেহি পাদে সম্বাহিত্ৱা ৰথা ওতৰিতুং চিত্তং উপ্পাদেসি. তাৱদেৱস্স পাদপতিতট্ঠানে ৱাতপুণ্ণভস্তচম্মং ৱিয মহাপথৱী অব্ভুগ্গন্ত্ৱা ৰথস্স পচ্ছিমন্তং আহচ্চ অট্ঠাসি. মহাসত্তো ৰথা ওতৰিত্ৱা কতিপযে ৱাৰে অপৰাপৰং চঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইমিনাৱ নিযামেন একদিৱসং যোজনসতম্পি মে গন্তুং বলং অত্থী’’তি ঞত্ৱা ‘‘সচে, সাৰথি, মযা সদ্ধিং ৱিৰুজ্ঝেয্য, অত্থি নু খো মে তেন সহ পটিৱিৰুজ্ঝিতুং বল’’ন্তি উপধাৰেন্তো ৰথস্স পচ্ছিমন্তং গহেত্ৱা কুমাৰকানং কীড়নযানকং ৱিয উক্খিপিত্ৱা ৰথং পৰিব্ভমেন্তো অট্ঠাসি. অথস্স ‘‘অত্থি মে তেন সহ পটিৱিৰুজ্ঝিতুং বল’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা পসাধনত্থায চিত্তং উপ্পজ্জি.
তংখণঞ্ঞেৱ সক্কস্স ভৱনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো আৱজ্জেন্তো তং কাৰণং ঞত্ৱা ‘‘তেমিযকুমাৰস্স মনোৰথো মত্থকং পত্তো, ইদানি পসাধনত্থায চিত্তং উপ্পন্নং, কিং এতস্স মানুসকেন পসাধনেনা’’তি দিব্বপসাধনং গাহাপেত্ৱা ৱিস্সকম্মদেৱপুত্তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তাত ৱিস্সকম্ম দেৱপুত্ত, ত্ৱং গচ্ছ, কাসিৰাজস্স পুত্তং তেমিযকুমাৰং অলঙ্কৰোহী’’তি আণাপেসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তাৱতিংসভৱনতো ওতৰিত্ৱা তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা দসহি দুস্সসহস্সেহি ৱেঠনং কত্ৱা দিব্বেহি চেৱ মানুসকেহি চ অলঙ্কাৰেহি সক্কং ৱিয তং অলঙ্কৰিত্ৱা সকট্ঠানমেৱ গতো. সো দেৱৰাজলীলায সাৰথিস্স খণনোকাসং গন্ত্ৱা আৱাটতীৰে ঠত্ৱা পুচ্ছন্তো ততিযং গাথমাহ –
৩. ‘‘কিং নু সন্তৰমানোৱ, কাসুং খণসি সাৰথি;
পুট্ঠো মে সম্ম অক্খাহি, কিং কাসুযা কৰিস্সসী’’তি.
তত্থ কাসুন্তি আৱাটং.
তং সুত্ৱা সাৰথি আৱাটং খণন্তো উদ্ধং অনোলোকেত্ৱাৱ চতুত্থং গাথামাহ –
৪. ‘‘ৰঞ্ঞো মূগো চ পক্খো চ, পুত্তো জাতো অচেতসো;
সোম্হি ৰঞ্ঞা সমজ্ঝিট্ঠো, পুত্তং মে নিখণং ৱনে’’তি.
তত্থ পক্খোতি পীঠসপ্পী. ‘‘মূগো’’তি ৱচনেনেৱ পনস্স বধিৰভাৱোপি সিজ্ঝতি বধিৰস্স হি পটিৱচনং কথেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. অচেতসোতি অচিত্তকো ৱিয জাতো. সোড়স ৱস্সানি অকথিতত্তা এৱমাহ. সমজ্ঝিট্ঠোতি আণত্তো, পেসিতোতি অত্থো. নিখণং ৱনেতি ৱনে নিখণেয্যাসি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
৫. ‘‘ন বধিৰো ন মূগোস্মি, ন পক্খো ন চ ৱীকলো;
অধম্মং সাৰথি কযিৰা, মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে.
৬. ‘‘ঊৰূ বাহুঞ্চ মে পস্স, ভাসিতঞ্চ সুণোহি মে;
অধম্মং সাৰথি কযিৰা, মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে’’তি.
তত্থ ন বধিৰোতি সম্ম সাৰথি, সচে তং ৰাজা এৱৰূপং পুত্তং মাৰাপেতুং আণাপেসি, অহং পন এৱৰূপো ন ভৱামীতি দীপেতুং এৱমাহ. মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনেতি সচে বধিৰভাৱাদিৱিৰহিতং এৱৰূপং মং ৱনে নিখণেয্যাসি, অধম্মং কম্মং কৰেয্যাসীতি অত্থো. ‘‘ঊৰূ’’তি ইদং সো পুৰিমগাথং সুত্ৱাপি নং অনোলোকেন্তমেৱ দিস্ৱা ‘‘অলঙ্কতসৰীৰমস্স দস্সেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা আহ. তস্সত্থো – সম্ম সাৰথি, ইমে কঞ্চনকদলিক্খন্ধসদিসে ঊৰূ, কনকচ্ছৱিং বাহুঞ্চ মে পস্স, মধুৰৱচনঞ্চ মে সুণাহীতি.
ততো সাৰথি এৱং চিন্তেসি ‘‘কো নু খো এস, আগতকালতো পট্ঠায অত্তানমেৱ ৱণ্ণেতী’’তি. সো আৱাটখণনং পহায উদ্ধং ওলোকেন্তো তস্স ৰূপসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘অযং পুৰিসো কো নু খো, মনুস্সো ৱা দেৱো ৱা’’তি অজানন্তো ইমং গাথমাহ –
৭. ‘‘দেৱতা নুসি গন্ধব্বো, অদু সক্কো পুৰিন্দদো;
কো ৱা ত্ৱং কস্স ৱা পুত্তো, কথং জানেমু তং ময’’ন্তি.
অথস্স মহাসত্তো অত্তানং আচিক্খিত্ৱা ধম্মং দেসেন্তো আহ –
৮. ‘‘নম্হি দেৱো ন গন্ধব্বো, নম্হি সক্কো পুৰিন্দদো;
কাসিৰঞ্ঞো অহং পুত্তো, যং কাসুযা নিহঞ্ঞসি.
৯. ‘‘তস্স ৰঞ্ঞো অহং পুত্তো, যং ত্ৱং সম্মূপজীৱসি;
অধম্মং সাৰথি কযিৰা, মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে.
১০. ‘‘যস্স ৰুক্খস্স ছাযায, নিসীদেয্য সযেয্য ৱা;
ন তস্স সাখং ভঞ্জেয্য, মিত্তদুব্ভো হি পাপকো.
১১. ‘‘যথা ৰুক্খো তথা ৰাজা, যথা সাখা তথা অহং;
যথা ছাযূপগো পোসো, এৱং ত্ৱমসি সাৰথি;
অধম্মং সাৰথি কযিৰা, মং চে ত্ৱং নিখণং ৱনে’’তি.
তত্থ নিহঞ্ঞসীতি নিহনিস্সসি. যং ত্ৱং এত্থ নিহনিস্সামীতি সঞ্ঞায কাসুং খণসি, সো অহন্তি দীপেতি. সো ‘‘ৰাজপুত্তো অহ’’ন্তি ৱুত্তেপি ন সদ্দহতিযেৱ, মধুৰকথায পনস্স বজ্ঝিত্ৱা ধম্মং সুণন্তো অট্ঠাসি. মিত্তদুব্ভোতি পৰিভুত্তছাযস্স ৰুক্খস্স পত্তং ৱা সাখং ৱা অঙ্কুৰং ৱা ভঞ্জন্তো মিত্তঘাতকো হোতি লামকপুৰিসো, কিমঙ্গং পন সামিপুত্তঘাতকো. ছাযূপগোতি পৰিভোগত্থায ছাযং উপগতো পুৰিসো ৱিয ৰাজানং নিস্সায জীৱমানো ত্ৱন্তি ৱদতি.
সো এৱং কথেন্তেপি বোধিসত্তে ন সদ্দহতিযেৱ. অথ মহাসত্তো ‘‘সদ্দহাপেস্সামি ন’’ন্তি দেৱতানং সাধুকাৰেন চেৱ অত্তনো ঘোসেন চ ৱনঘটং উন্নাদেন্তো দস মিত্তপূজগাথা নাম আৰভি –
১২. ‘‘পহূতভক্খো ভৱতি, ৱিপ্পৱুট্ঠো সকংঘৰা;
বহূ নং উপজীৱন্তি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৩. ‘‘যং যং জনপদং যাতি, নিগমে ৰাজধানিযো;
সব্বত্থ পূজিতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৪. ‘‘নাস্স চোৰা পসাহন্তি, নাতিমঞ্ঞন্তি খত্তিযা;
সব্বে অমিত্তে তৰতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৫. ‘‘অক্কুদ্ধো সঘৰং এতি, সভাযং পটিনন্দিতো;
ঞাতীনং উত্তমো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৬. ‘‘সক্কত্ৱা সক্কতো হোতি, গৰু হোতি সগাৰৱো;
ৱণ্ণকিত্তিভতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৭. ‘‘পূজকো লভতে পূজং, ৱন্দকো পটিৱন্দনং;
যসোকিত্তিঞ্চ পপ্পোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৮. ‘‘অগ্গি যথা পজ্জলতি, দেৱতাৱ ৱিৰোচতি;
সিৰিযা অজহিতো হোতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
১৯. ‘‘গাৱো তস্স পজাযন্তি, খেত্তে ৱুত্তং ৱিৰূহতি;
ৱুত্তানং ফলমস্নাতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
২০. ‘‘দৰিতো পব্বতাতো ৱা, ৰুক্খতো পতিতো নৰো;
চুতো পতিট্ঠং লভতি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতি.
২১. ‘‘ৱিৰূড়্হমূলসন্তানং, নিগ্ৰোধমিৱ মালুতো;
অমিত্তা নপ্পসাহন্তি, যো মিত্তানং ন দুব্ভতী’’তি.
তত্থ সকং ঘৰাতি সকঘৰা, অযমেৱ ৱা পাঠো. ন দুব্ভতীতি ন দুস্সতি. মিত্তানন্তি বুদ্ধাদীনং কল্যাণমিত্তানং ন দুব্ভতি. ‘‘সব্বত্থ পূজিতো হোতী’’তি ইদং সীৱলিৱত্থুনা ৱণ্ণেতব্বং. ন পসাহন্তীতি পসয্হকাৰং কাতুং ন সক্কোন্তি. ইদং সংকিচ্চসামণেৰৱত্থুনা দীপেতব্বং. ‘‘নাতিমঞ্ঞন্তি খত্তিযা’’তি ইদং জোতিকসেট্ঠিৱত্থুনা দীপেতব্বং. তৰতীতি অতিক্কমতি. সঘৰন্তি অত্তঘৰং. মিত্তানং দুব্ভন্তো অত্তনো ঘৰং আগচ্ছন্তোপি ঘট্টিতচিত্তো কুদ্ধোৱ আগচ্ছতি, অযং পন অকুদ্ধোৱ সকঘৰং এতি. পটিনন্দিতোতি বহূনং সন্নিপাতট্ঠানে অমিত্তদুব্ভিনো গুণকথং কথেন্তি, তায সো পটিনন্দিতো হোতি পমুদিতচিত্তো.
সক্কত্ৱা সক্কতো হোতীতি পৰং সক্কত্ৱা সযম্পি পৰেহি সক্কতো হোতি. গৰু হোতি সগাৰৱোতি পৰেসু সগাৰৱো সযম্পি পৰেহি গৰুকো হোতি. ৱণ্ণকিত্তিভতোতি ভতৱণ্ণকিত্তি, গুণঞ্চেৱ কিত্তিসদ্দঞ্চ উক্খিপিত্ৱা চৰন্তো নাম হোতীতি অত্থো. পূজকোতি মিত্তানং পূজকো হুত্ৱা সযম্পি পূজং লভতি. ৱন্দকোতি বুদ্ধাদীনং কল্যাণমিত্তানং ৱন্দকো হুত্ৱা পুনব্ভৱে পটিৱন্দনং লভতি. যসোকিত্তিঞ্চাতি ইস্সৰিযপৰিৱাৰঞ্চেৱ গুণকিত্তিঞ্চ পপ্পোতি. ইমায গাথায চিত্তগহপতিনো ৱত্থু (ধ. প. ৭৩-৭৪) কথেতব্বং.
পজ্জলতীতি ইস্সৰিযপৰিৱাৰেন পজ্জলতি. সিৰিযা অজহিতো হোতীতি এত্থ অনাথপিণ্ডিকস্স ৱত্থু (ধ. প. ১১৯-১২০) কথেতব্বং. অস্নাতীতি পৰিভুঞ্জতি. ‘‘পতিট্ঠং লভতী’’তি ইদং চূড়পদুমজাতকেন (জা. ১.২.৮৫-৮৬) দীপেতব্বং. ৱিৰূড়্হমূলসন্তানন্তি ৱড্ঢিতমূলপাৰোহং. অমিত্তা নপ্পসাহন্তীতি এত্থ কুৰৰঘৰিযসোণত্থেৰস্স মাতু গেহং পৱিট্ঠচোৰৱত্থু কথেতব্বং.
সুনন্দো সাৰথি এত্তকাহি গাথাহি ধম্মং দেসেন্তম্পি তং অসঞ্জানিত্ৱা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি আৱাটখণনং পহায ৰথসমীপং গন্ত্ৱা তত্থ তঞ্চ পসাধনভণ্ডঞ্চ উভযং অদিস্ৱা পুন আগন্ত্ৱা ওলোকেন্তো তং সঞ্জানিত্ৱা তস্স পাদেসু পতিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ যাচন্তো ইমং গাথমাহ –
২২. ‘‘এহি তং পটিনেস্সামি, ৰাজপুত্ত সকং ঘৰং;
ৰজ্জং কাৰেহি ভদ্দন্তে, কিং অৰঞ্ঞে কৰিস্সসী’’তি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
২৩. ‘‘অলং মে তেন ৰজ্জেন, ঞাতকেহি ধনেন ৱা;
যং মে অধম্মচৰিযায, ৰজ্জং লব্ভেথ সাৰথী’’তি.
তত্থ অলন্তি পটিক্খেপৱচনং.
সাৰথি আহ –
২৪. ‘‘পুণ্ণপত্তং মং লাভেহি, ৰাজপুত্ত ইতো গতো;
পিতা মাতা চ মে দজ্জুং, ৰাজপুত্ত তযী গতে.
২৫. ‘‘ওৰোধা চ কুমাৰা চ, ৱেসিযানা চ ব্ৰাহ্মণা;
তেপি অত্তমনা দজ্জুং, ৰাজপুত্ত তযী গতে.
২৬. ‘‘হত্থাৰোহা অনীকট্ঠা, ৰথিকা পত্তিকাৰকা;
তেপি অত্তমনা দজ্জুং, ৰাজপুত্ত তযী গতে.
২৭. ‘‘বহুধঞ্ঞা জানপদা, নেগমা চ সমাগতা;
উপাযনানি মে দজ্জুং, ৰাজপুত্ত তযী গতে’’তি.
তত্থ পুণ্ণপত্তন্তি তুট্ঠিদাযং. দজ্জুন্তি সত্তৰতনৱস্সং ৱস্সন্তা ৱিয মম অজ্ঝাসযপূৰণং তুট্ঠিদাযং দদেয্যুং. ইদং সো ‘‘অপ্পেৱ নাম মযি অনুকম্পায গচ্ছেয্যা’’তি চিন্তেত্ৱা আহ. ৱেসিযানা চাতি ৱেস্সা চ. উপাযনানীতি পণ্ণাকাৰানি.
অথ নং মহাসত্তো আহ –
২৮. ‘‘পিতু মাতু চহং চত্তো, ৰট্ঠস্স নিগমস্স চ;
অথো সব্বকুমাৰানং, নত্থি ময্হং সকং ঘৰং.
২৯. ‘‘অনুঞ্ঞাতো অহং মত্যা, সঞ্চত্তো পিতৰা মহং;
একোৰঞ্ঞে পব্বজিতো, ন কামে অভিপত্থযে’’তি.
তত্থ পিতু মাতু চাতি পিতৰা চ মাতৰা চ অহং চত্তো. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. মত্যাতি সম্ম সাৰথি, অহং সত্তাহং ৰজ্জং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱৰং গণ্হন্তিযা মাতৰা অনুঞ্ঞাতো নাম. সঞ্ছত্তোতি সুট্ঠু চত্তো. পব্বজিতোতি পব্বজিত্ৱা অৰঞ্ঞে ৱসনত্থায নিক্খন্তোতি অত্থো.
এৱং মহাসত্তস্স অত্তনো গুণে কথেন্তস্স পীতি উপ্পজ্জি, ততো পীতিৱেগেন উদানং উদানেন্তো আহ –
৩০. ‘‘অপি অতৰমানানং, ফলাসাৱ সমিজ্ঝতি;
ৱিপক্কব্ৰহ্মচৰিযোস্মি, এৱং জানাহি সাৰথি.
৩১. ‘‘অপি অতৰমানানং, সম্মদত্থো ৱিপচ্চতি;
ৱিপক্কব্ৰহ্মচৰিযোস্মি, নিক্খন্তো অকুতোভযো’’তি.
তত্থ ফলাসাৱাতি অতৰমানস্স মম সোড়সৱস্সেহি কতৱাযামস্স সমিদ্ধং অজ্ঝাসযফলং দস্সেতুং এৱমাহ. ৱিপক্কব্ৰহ্মচৰিযোস্মীতি নিট্ঠপ্পত্তমনোৰথো. সম্মদত্থো ৱিপচ্চতীতি সম্মা উপাযেন কাৰণেন কত্তব্বকিচ্চং সম্পজ্জতি.
সাৰথি আহ –
৩২. ‘‘এৱং ৱগ্গুকথো সন্তো, ৱিসট্ঠৱচনো চসি;
কস্মা পিতু চ মাতুচ্চ, সন্তিকে ন ভণী তদা’’তি.
তত্থ ৱগ্গুকথোতি সখিলকথো.
ততো মহাসত্তো আহ –
৩৩. ‘‘নাহং অসন্ধিতা পক্খো, ন বধিৰো অসোততা;
নাহং অজিৱ্হতা মূগো, মা মং মূগমধাৰযি.
৩৪. ‘‘পুৰিমং সৰামহং জাতিং, যত্থ ৰজ্জমকাৰযিং;
কাৰযিত্ৱা তহিং ৰজ্জং, পাপত্থং নিৰযং ভুসং.
৩৫. ‘‘ৱীসতিঞ্চেৱ ৱস্সানি, তহিং ৰজ্জমকাৰযিং;
অসীতিৱস্সসহস্সানি, নিৰযম্হি অপচ্চিসং.
৩৬. ‘‘তস্স ৰজ্জস্সহং ভীতো, মা মং ৰজ্জাভিসেচযুং;
তস্মা পিতু চ মাতুচ্চ, সন্তিকে ন ভণিং তদা.
৩৭. ‘‘উচ্ছঙ্গে মং নিসাদেত্ৱা, পিতা অত্থানুসাসতি;
একং হনথ বন্ধথ, একং খাৰাপতচ্ছিকং;
একং সূলস্মিং উপ্পেথ, ইচ্চস্স মনুসাসতি.
৩৮. ‘‘তাযাহং ফৰুসং সুত্ৱা, ৱাচাযো সমুদীৰিতা;
অমূগো মূগৱণ্ণেন, অপক্খো পক্খসম্মতো;
সকে মুত্তকৰীসস্মিং, অচ্ছাহং সম্পৰিপ্লুতো.
৩৯. ‘‘কসিৰঞ্চ পৰিত্তঞ্চ, তঞ্চ দুক্খেন সংযুতং;
কোমং জীৱিতমাগম্ম, ৱেৰং কযিৰাথ কেনচি.
৪০. ‘‘পঞ্ঞায চ অলাভেন, ধম্মস্স চ অদস্সনা;
কোমং জীৱিতমাগম্ম, ৱেৰং কযিৰাথ কেনচি.
৪১. ‘‘অপি অতৰমানানং, ফলাসাৱ সমিজ্ঝতি;