১৭. চত্তালীসনিপাতো
[৫২১] ১. তেসকুণজাতকৱণ্ণনা
ৱেস্সন্তৰং তং পুচ্ছামীতি ইদং সত্থা জেতৱনে ৱিহৰন্তো কোসলৰঞ্ঞো ওৱাদৱসেন কথেসি. তঞ্হি ৰাজানং ধম্মস্সৱনত্থায আগতং সত্থা আমন্তেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেতব্বং, যস্মিঞ্হি সমযে ৰাজানো অধম্মিকা হোন্তি, ৰাজযুত্তাপি তস্মিং সমযে অধম্মিকা হোন্তী’’তি চতুক্কনিপাতে (অ. নি. ৪.৭০) আগতসুত্তনযেন ওৱদিত্ৱা অগতিগমনে অগতিঅগমনে চ আদীনৱঞ্চ আনিসংসঞ্চ কথেত্ৱা ‘‘সুপিনকূপমা কামা’’তিআদিনা নযেন কামেসু আদীনৱং ৱিত্থাৰেত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, ইমেসঞ্হি সত্তানং –
‘মচ্চুনা সঙ্গৰো নত্থি, লঞ্জগ্গাহো ন ৱিজ্জতি;
যুদ্ধং নত্থি জযো নত্থি, সব্বে মচ্চুপৰাযণা’.
তেসং পৰলোকং গচ্ছন্তানং ঠপেত্ৱা অত্তনা কতং কল্যাণকম্মং অঞ্ঞা পতিট্ঠা নাম নত্থি. এৱং ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানং অৱস্সং পহাতব্বং, ন যসং নিস্সায পমাদং কাতুং ৱট্টতি, অপ্পমত্তেনেৱ হুত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেতুং ৱট্টতি. পোৰাণকৰাজানো অনুপ্পন্নেপি বুদ্ধে পণ্ডিতানং ওৱাদে ঠত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা দেৱনগৰং পূৰযমানা গমিংসূ’’তি ৱত্ৱা তেন যাচিতো অতীতং আহৰি.
অতীতে বাৰাণসিযং ব্ৰহ্মদত্তো ৰজ্জং কাৰেন্তো অপুত্তকো অহোসি, পত্থেন্তোপি পুত্তং ৱা ধীতৰং ৱা ন লভি. সো একদিৱসং মহন্তেন পৰিৱাৰেন উয্যানং গন্ত্ৱা দিৱসভাগং উয্যানে কীড়িত্ৱা মঙ্গলসালৰুক্খমূলে সযনং অত্থৰাপেত্ৱা থোকং নিদ্দাযিত্ৱা পবুদ্ধো সালৰুক্খং ওলোকেত্ৱা তত্থ সকুণকুলাৱকং পস্সি, সহ দস্সনেনেৱস্স সিনেহো উপ্পজ্জি. সো একং পুৰিসং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ইমং ৰুক্খং অভিৰুহিত্ৱা এতস্মিং কুলাৱকে কস্সচি অত্থিতং ৱা নত্থিতং ৱা জানাহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৱত্ৱা অভিৰুহিত্ৱা তত্থ তীণি অণ্ডকানি দিস্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা ‘‘তেন হি এতেসং উপৰি নাসৱাতং মা ৱিস্সজ্জেসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘চঙ্কোটকে কপ্পাসপিচুং অত্থৰিত্ৱা তত্থেৱ তানি অণ্ডকানি ঠপেত্ৱা সণিকং ওতৰাহী’’তি ওতাৰাপেত্ৱা চঙ্কোটকং হত্থেন গহেত্ৱা ‘‘কতৰসকুণণ্ডকানি নামেতানী’’তি অমচ্চে পুচ্ছি. তে ‘‘মযং ন জানাম, নেসাদা জানিস্সন্তী’’তি ৱদিংসু. ৰাজা নেসাদে পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি. নেসাদা, ‘‘মহাৰাজ, তেসু একং উলূকঅণ্ডং, একং সালিকাঅণ্ডং, একং সুৱকঅণ্ড’’ন্তি কথযিংসু. কিং পন একস্মিং কুলাৱকে তিণ্ণং সকুণিকানং অণ্ডানি হোন্তীতি. আম, দেৱ, পৰিপন্থে অসতি সুনিক্খিত্তানি ন নস্সন্তীতি. ৰাজা তুস্সিত্ৱা ‘‘ইমে মম পুত্তা ভৱিস্সন্তী’’তি তানি তীণি অণ্ডানি তযো অমচ্চে পটিচ্ছাপেত্ৱা ‘‘ইমে ময্হং পুত্তা ভৱিস্সন্তি, তুম্হে সাধুকং পটিজগ্গিত্ৱা অণ্ডকোসতো নিক্খন্তকালে মমাৰোচেয্যাথা’’তি আহ. তে তানি সাধুকং ৰক্খিংসু.
তেসু পঠমং উলূকঅণ্ডং ভিজ্জি. অমচ্চো একং নেসাদং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘ত্ৱং ইত্থিভাৱং ৱা পুৰিসভাৱং ৱা জানাহী’’তি ৱত্ৱা তেন তং ৱীমংসিত্ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱুত্তে ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘পুত্তো তে, দেৱ, জাতো’’তি আহ. ৰাজা তুট্ঠো তস্স বহুং ধনং দত্ৱা ‘‘পুত্তকং মে সাধুকং পটিজগ্গ, ‘ৱেস্সন্তৰো’তি চস্স নামং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. সো তথা অকাসি. ততো কতিপাহচ্চযেন সালিকাঅণ্ডং ভিজ্জি. সোপি অমচ্চো তং নেসাদেন ৱীমংসাপেত্ৱা ‘‘ইত্থী’’তি সুত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘ধীতা তে, দেৱ, জাতা’’তি আহ. ৰাজা তুট্ঠো তস্সপি বহুং ধনং দত্ৱা ‘‘ধীতৰং মে সাধুকং পটিজগ্গ, ‘কুণ্ডলিনী’তি চস্সা নামং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. সোপি তথা অকাসি. পুন কতিপাহচ্চযেন সুৱকঅণ্ডং ভিজ্জি. সোপি অমচ্চো নেসাদেন তং ৱীমংসিত্ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱুত্তে ৰঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘পুত্তো তে, দেৱ, জাতো’’তি আহ. ৰাজা তুট্ঠো তস্সপি বহুং ধনং দত্ৱা ‘‘পুত্তস্স মে মহন্তেন পৰিৱাৰেন মঙ্গলং কত্ৱা ‘জম্বুকো’তিস্স নামং কৰোহী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. সোপি তথা অকাসি. তে তযোপি সকুণা তিণ্ণং অমচ্চানং গেহেসু ৰাজকুমাৰপৰিহাৰেনেৱ ৱড্ঢন্তি. ৰাজা ‘‘মম পুত্তো, মম ধীতা’’তি ৱোহৰতি. অথস্স অমচ্চা অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱহসন্তি ‘‘পস্সথ, ভো, ৰঞ্ঞো কিৰিযং, তিৰচ্ছানগতেপি ‘পুত্তো মে, ধীতা মে’তি ৱদন্তো ৱিচৰতী’’তি.
তং সুত্ৱা ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘ইমে অমচ্চা এতেসং মম পুত্তানং পঞ্ঞাসম্পদং ন জানন্তি, পাকটং নেসং কৰিস্সামী’’তি. অথেকং অমচ্চং ৱেস্সন্তৰস্স সন্তিকং পেসেসি – ‘‘তুম্হাকং পিতা পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো, কদা কিৰ আগন্ত্ৱা পুচ্ছতূ’’তি. সো অমচ্চো গন্ত্ৱা ৱেস্সন্তৰং ৱন্দিত্ৱা তং সাসনং আৰোচেসি. তং সুত্ৱা ৱেস্সন্তৰো অত্তনো পটিজগ্গকং অমচ্চং পক্কোসিত্ৱা ‘‘ময্হং কিৰ পিতা মং পঞ্হং পুচ্ছিতুকামো, তস্স ইধাগতস্স সক্কাৰং কাতুং ৱট্টতি, কদা আগচ্ছতূ’’তি পুচ্ছি. অমচ্চো ‘‘ইতো সত্তমে দিৱসে তৱ পিতা আগচ্ছতূ’’তি আহ. তং সুত্ৱা ৱেস্সন্তৰো ‘‘পিতা মে ইতো সত্তমে দিৱসে আগচ্ছতূ’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. সো আগন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আচিক্খি. ৰাজা সত্তমে দিৱসে নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা পুত্তস্স নিৱেসনং অগমাসি. ৱেস্সন্তৰো ৰঞ্ঞো মহন্তং সক্কাৰং কাৰেসি, অন্তমসো দাসকম্মকাৰানম্পি সক্কাৰং কাৰেসি. ৰাজা ৱেস্সন্তৰসকুণস্স গেহে ভুঞ্জিত্ৱা মহন্তং যসং অনুভৱিত্ৱা সকং নিৱেসনং আগন্ত্ৱা ৰাজঙ্গণে মহন্তং মণ্ডপং কাৰাপেত্ৱা নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা অলঙ্কতমণ্ডপমজ্ঝে মহাজনপৰিৱাৰো নিসীদিত্ৱা ‘‘ৱেস্সন্তৰং আনেতূ’’তি অমচ্চস্স সন্তিকং পেসেসি. অমচ্চো ৱেস্সন্তৰং সুৱণ্ণপীঠে নিসীদাপেত্ৱা আনেসি. ৱেস্সন্তৰসকুণো পিতু অঙ্কে নিসীদিত্ৱা পিতৰা সহ কীড়িত্ৱা গন্ত্ৱা তত্থেৱ সুৱণ্ণপীঠে নিসীদি. অথ নং ৰাজা মহাজনমজ্ঝে ৰাজধম্মং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
১. ‘‘ৱেস্সন্তৰং তং পুচ্ছামি, সকুণ ভদ্দমত্থু তে;
ৰজ্জং কাৰেতুকামেন, কিং সু কিচ্চং কতং ৱৰ’’ন্তি.
তত্থ সকুণাতি তং আলপতি. কিং সূতি কতৰং কিচ্চং কতং ৱৰং উত্তমং হোতি, কথেহি মে, তাত, সকলং ৰাজধম্মন্তি এৱং কিৰ তং সো পুচ্ছি.
তং সুত্ৱা ৱেস্সন্তৰো পঞ্হং অকথেত্ৱাৱ ৰাজানং তাৱ পমাদেন চোদেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
২. ‘‘চিৰস্সং ৱত মং তাতো, কংসো বাৰাণসিগ্গহো;
পমত্তো অপ্পমত্তং মং, পিতা পুত্তং অচোদযী’’তি.
তত্থ তাতোতি পিতা. কংসোতি ইদং তস্স নামং. বাৰাণসিগ্গহোতি চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি বাৰাণসিং সঙ্গহেত্ৱা ৱত্তন্তো. পমত্তোতি এৱৰূপানং পণ্ডিতানং সন্তিকে ৱসন্তো পঞ্হস্স অপুচ্ছনেন পমত্তো. অপ্পমত্তং মন্তি সীলাদিগুণযোগেন মং অপ্পমত্তং. পিতাতি পোসকপিতা. অচোদযীতি অমচ্চেহি ‘‘তিৰচ্ছানগতে পুত্তে কত্ৱা ৱোহৰতী’’তি অৱহসিযমানো পমাদং আপজ্জিত্ৱা চিৰস্সং অজ্জ চোদেসি, পঞ্হং পুচ্ছীতি ৱদতি.
এৱং সো ইমায গাথায চোদেত্ৱা ‘‘মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম তীসু ধম্মেসু ঠত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ৰাজধম্মং কথেন্তো ইমা গাথাযো আহ –
৩. ‘‘পঠমেনেৱ ৱিতথং, কোধং হাসং নিৱাৰযে;
ততো কিচ্চানি কাৰেয্য, তং ৱতং আহু খত্তিয.
৪. ‘‘যং ত্ৱং তাত তপোকম্মং, পুব্বে কতমসংসযং;
ৰত্তো দুট্ঠো চ যং কযিৰা, ন তং কযিৰা ততো পুন.
৫. ‘‘খত্তিযস্স পমত্তস্স, ৰট্ঠস্মিং ৰট্ঠৱড্ঢন;
সব্বে ভোগা ৱিনস্সন্তি, ৰঞ্ঞো তং ৱুচ্চতে অঘং.
৬. ‘‘সিৰী তাত অলক্খী চ, পুচ্ছিতা এতদব্ৰৱুং;
উট্ঠানৱীৰিযে পোসে, ৰমাহং অনুসূযকে.
৭. ‘‘উসূযকে দুহদযে, পুৰিসে কম্মদুস্সকে;
কাড়কণ্ণী মহাৰাজ, ৰমতি চক্কভঞ্জনী.
৮. ‘‘সো ত্ৱং সব্বে সুহদযো, সব্বেসং ৰক্খিতো ভৱ;
অলক্খিং নুদ মহাৰাজ, লক্খ্যা ভৱ নিৱেসনং.
৯. ‘‘স লক্খীধিতিসম্পন্নো, পুৰিসো হি মহগ্গতো;
অমিত্তানং কাসিপতি, মূলং অগ্গঞ্চ ছিন্দতি.
১০. ‘‘সক্কোপি হি ভূতপতি, উট্ঠানে নপ্পমজ্জতি;
স কল্যাণে ধিতিং কত্ৱা, উট্ঠানে কুৰুতে মনো.
১১. ‘‘গন্ধব্বা পিতৰো দেৱা, সাজীৱা হোন্তি তাদিনো;
উট্ঠাহতো অপ্পমজ্জতো, অনুতিট্ঠন্তি দেৱতা.
১২. ‘‘সো অপ্পমত্তো অক্কুদ্ধো, তাত কিচ্চানি কাৰয;
ৱাযমস্সু চ কিচ্চেসু, নালসো ৱিন্দতে সুখং.
১৩. ‘‘তত্থেৱ তে ৱত্তপদা, এসাৱ অনুসাসনী;
অলং মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তানং দুখায চা’’তি.
তত্থ পঠমেনেৱ ৱিতথন্তি, তাত, ৰাজা নাম আদিতোৱ মুসাৱাদং নিৱাৰযে. মুসাৱাদিনো হি ৰঞ্ঞো ৰট্ঠং নিৰোজং হোতি, পথৱিযা ওজা কম্মকৰণট্ঠানতো সত্তৰতনমত্তং হেট্ঠা ভস্সতি, ততো আহাৰে ৱা তেলমধুফাণিতাদীসু ৱা ওসধেসু ওজা ন হোতি. নিৰোজাহাৰভোজনা মনুস্সা বহ্ৱাবাধা হোন্তি, ৰট্ঠে থলজলপথেসু আযো নুপ্পজ্জতি, তস্মিং অনুপ্পজ্জন্তে ৰাজানো দুগ্গতা হোন্তি. তে সেৱকে সঙ্গণ্হিতুং ন সক্কোন্তি, অসঙ্গহিতা সেৱকা ৰাজানং গৰুচিত্তেন ন ওলোকেন্তি. এৱং, তাত, মুসাৱাদো নামেস নিৰোজো, ন সো জীৱিতহেতুপি কাতব্বো, সচ্চং পন সাদুতৰং ৰসানন্তি তদেৱ পটিগ্গহেতব্বং. অপিচ মুসাৱাদো নাম গুণপৰিধংসকো ৱিপত্তিপৰিযোসানো, দুতিযচিত্তৱাৰে অৱীচিপৰাযণং কৰোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘ধম্মো হৱে হতো হন্তী’’তি চেতিযজাতকং (জা. ১.৮.৪৫ আদযো) কথেতব্বং.
কোধন্তি, তাত, ৰাজা নাম পঠমমেৱ কুজ্ঝনলক্খণং কোধম্পি নিৱাৰেয্য. তাত, অঞ্ঞেসঞ্হি কোধো খিপ্পং মত্থকং ন পাপুণাতি, ৰাজূনং পাপুণাতি. ৰাজানো নাম ৱাচাৱুধা কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকিতমত্তেনাপি পৰং ৱিনাসেন্তি, তস্মা ৰঞ্ঞা অঞ্ঞেহি মনুস্সেহি অতিৰেকতৰং নিক্কোধেন ভৱিতব্বং, খন্তিমেত্তানুদ্দযাসম্পন্নেন অত্তনো পিযপুত্তং ৱিয লোকং ৱোলোকেন্তেন ভৱিতব্বং. তাত, অতিকোধনো নাম ৰাজা উপ্পন্নং যসং ৰক্খিতুং ন সক্কোতি. ইমস্স পনত্থস্স দীপনত্থং খন্তিৱাদিজাতক- (জা. ১.৪.৪৯ আদযো) চূড়ধম্মপালজাতকানি (জা. ১.৫.৪৪ আদযো) কথেতব্বানি. চূড়ধম্মপালজাতকস্মিঞ্হি মহাপতাপনো নাম ৰাজা পুত্তং ঘাতেত্ৱা পুত্তসোকেন হদযেন ফলিতেন মতায দেৱিযা সযম্পি দেৱিং অনুসোচন্তো হদযেন ফলিতেনেৱ মৰি. অথ তে তযোপি একআড়াহনেৱ ঝাপেসুং. তস্মা ৰঞ্ঞা পঠমমেৱ মুসাৱাদং ৱজ্জেত্ৱা দুতিযং কোধো ৱজ্জেতব্বো.
হাসন্তি হস্সং, অযমেৱ ৱা পাঠো. তেসু তেসু কিচ্চেসু উপ্পিলাৱিতচিত্ততায কেড়িসীলতং পৰিহাসং নিৱাৰেয্য. তাত, ৰঞ্ঞা নাম কেড়িসীলেন ন ভৱিতব্বং, অপৰপত্তিযেন হুত্ৱা সব্বানি কিচ্চানি অত্তপচ্চক্খেনেৱ কাতব্বানি. উপ্পিলাৱিতচিত্তো হি ৰাজা অতুলেত্ৱা কম্মানি কৰোন্তো লদ্ধং যসং ৱিনাসেতি. ইমস্মিং পনত্থে সৰভঙ্গজাতকে (জা. ২.১৭.৫০ আদযো) পুৰোহিতস্স ৱচনং গহেত্ৱা দণ্ডকিৰঞ্ঞো কিসৱচ্ছে অপৰজ্ঝিত্ৱা সহ ৰট্ঠেন উচ্ছিজ্জিত্ৱা কুক্কুড়নিৰযে নিব্বত্তভাৱো চ মাতঙ্গজাতকে (জা. ১.১৫.১ আদযো) মজ্ঝৰঞ্ঞো ব্ৰাহ্মণানং কথং গহেত্ৱা মাতঙ্গতাপসে অপৰজ্ঝিত্ৱা সহ ৰট্ঠেন উচ্ছিজ্জিত্ৱা নিৰযে নিব্বত্তভাৱো চ ঘটপণ্ডিতজাতকে (জা. ১.১০.১৬৫ আদযো) দসভাতিকৰাজদাৰকানং মোহমূড়্হানং ৱচনং গহেত্ৱা কণ্হদীপাযনে অপৰজ্ঝিত্ৱা ৱাসুদেৱকুলস্স নাসিতভাৱো চ কথেতব্বো.
ততো কিচ্চানি কাৰেয্যাতি এৱং, তাত, পঠমং মুসাৱাদং দুতিযং কোধং ততিযং অধম্মহাসং ৱজ্জেত্ৱা ততো পচ্ছা ৰাজা ৰট্ঠৱাসীনং কত্তব্বকিচ্চানি কাৰেয্য. তং ৱতং আহু খত্তিযাতি, খত্তিযমহাৰাজ, যং মযা ৱুত্তং, এতং ৰঞ্ঞো ৱতসমাদানন্তি পোৰাণকপণ্ডিতা কথযিংসু.
ন তং কযিৰাতি যং তযা ৰাগাদিৱসেন পচ্ছা তাপকৰং কম্মং কতং হোতি, ততো পুব্বে কততো পুন তাদিসং কম্মং ন কযিৰা, মা কৰেয্যাসি, তাতাতি. ৱুচ্চতেতি তং ৰঞ্ঞো অঘন্তি ৱুচ্চতি, এৱং পোৰাণকপণ্ডিতা কথযিংসু. সিৰীতি ইদং ৱেস্সন্তৰসকুণো পুব্বে বাৰাণসিযং পৱত্তিতকাৰণং আহৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ. তত্থ অব্ৰৱুন্তি সুচিপৰিৱাৰসেট্ঠিনা পুচ্ছিতা কথযিংসু. উট্ঠানৱীৰিযেতি যো পোসো উট্ঠানে ৱীৰিযে চ পতিট্ঠিতো, ন চ পৰেসং সম্পত্তিং দিস্ৱা উসূযতি, তস্মিং অহং অভিৰমামীতি আহ. এৱং তাৱ তাত সিৰী কথেসি. উসূযকেতি অলক্খী পন, তাত, পুচ্ছিতা অহং পৰসম্পত্তিউসূযকে দুহদযে দুচিত্তে কল্যাণকম্মদূসকে যো কল্যাণকম্মং দুস্সন্তো অপ্পিযাযন্তো অট্টীযন্তো ন কৰোতি, তস্মিং অভিৰমামীতি আহ. এৱং সা কাড়কণ্ণী, মহাৰাজ, ৰমতি পতিৰূপদেসৱাসাদিনো কুসলচক্কস্স ভঞ্জনী.
সুহদযোতি সুন্দৰচিত্তো হিতচিত্তকো. নুদাতি নীহৰ. নিৱেসনন্তি লক্খিযা পন নিৱেসনং ভৱ পতিট্ঠা হোহি. স লক্খীধিতিসম্পন্নোতি, মহাৰাজ, কাসিপতি সো পুৰিসো পঞ্ঞায চেৱ ৱীৰিযেন চ সম্পন্নো. মহগ্গতোতি মহজ্ঝাসযো চোৰানং পচ্চযভূতে গণ্হন্তো অমিত্তানং মূলং চোৰে গণ্হন্তো অমিত্তানং অগ্গং ছিন্দতীতি ৱদতি. সক্কোতি ইন্দো. ভূতপতীতি ৰাজানং আলপতি. উট্ঠানেতি উট্ঠানৱীৰিযে. নপ্পমজ্জতীতি ন পমজ্জতি, সব্বকিচ্চানি কৰোতি. স কল্যাণেতি সো দেৱৰাজা উট্ঠানৱীৰিযে মনং কৰোন্তো পাপকম্মং অকত্ৱা কল্যাণে পুঞ্ঞকম্মস্মিঞ্ঞেৱ ধিতিং কত্ৱা অপ্পমত্তো উট্ঠানে মনং কৰোতি, তস্স পন কল্যাণকম্মে ৱীৰিযকৰণভাৱদস্সনত্থং সৰভঙ্গজাতকে দ্ৱীসু দেৱলোকেসু দেৱতাহি সদ্ধিং কপিট্ঠাৰামং আগন্ত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ধম্মস্স সুতভাৱো, মহাকণ্হজাতকে (জা. ১.১২.৬১ আদযো) অত্তনো আনুভাৱেন জনং তাসেত্ৱা ওসক্কন্তস্স সাসনস্স পৱত্তিতভাৱো চাতি এৱমাদীনি ৱত্থূনি কথেতব্বানি.
গন্ধব্বাতি চাতুমহাৰাজিকানং হেট্ঠা চতুযোনিকা দেৱা, চতুযোনিকত্তাযেৱ কিৰ তে গন্ধব্বা নাম জাতা. পিতৰোতি ব্ৰহ্মানো. দেৱাতি উপপত্তিদেৱৱসেন ছ কামাৱচৰদেৱা. তাদিনোতি তথাৱিধস্স কুসলাভিৰতস্স ৰঞ্ঞো. সাজীৱা হোন্তীতি সমানজীৱিকা উপজীৱিতব্বা. তাদিসা হি ৰাজানো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কৰোন্তা দেৱতানং পত্তিং দেন্তি, তা তং পত্তিং অনুমোদিত্ৱা সম্পটিচ্ছিত্ৱা দিব্বযসেন ৱড্ঢন্তি. অনুতিট্ঠন্তীতি তাদিসস্স ৰঞ্ঞো ৱীৰিযং কৰোন্তস্স অপ্পমাদং আপজ্জন্তস্স দেৱতা অনুতিট্ঠন্তি অনুগচ্ছন্তি, ধম্মিকং ৰক্খং সংৱিদহন্তীতি অত্থো.
সোতি সো ত্ৱং. ৱাযমস্সূতি তানি ৰট্ঠকিচ্চানি কৰোন্তো তুলনৱসেন তীৰণৱসেন পচ্চক্খকম্মৱসেন তেসু তেসু কিচ্চেসু ৱীৰিযং কৰস্সু. তত্থেৱ তে ৱত্তপদাতি, তাত, যং মং ত্ৱং কিংসু কিচ্চং কতং ৱৰন্তি পুচ্ছি, তত্থ তৱ পঞ্হেযেৱ এতে মযা ‘‘পঠমেনেৱ ৱিতথ’’ন্তিআদযো ৱুত্তা, এতে ৱত্তপদা ৱত্তকোট্ঠাসা, এৱং তত্থ ৱত্তস্সু. এসাতি যা তে মযা কথিতা, এসাৱ তৱ অনুসাসনী. অলন্তি এৱং ৱত্তমানো হি ৰাজা অত্তনো মিত্তে সুখাপেতুং, অমিত্তানঞ্চ দুক্খায অলং পৰিযত্তো সমত্থোতি.
এৱং ৱেস্সন্তৰসকুণেন একায গাথায ৰঞ্ঞো পমাদং চোদেত্ৱা একাদসহি গাথাহি ধম্মে কথিতে ‘‘বুদ্ধলীড়ায পঞ্হো কথিতো’’তি মহাজনো অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো সাধুকাৰসতানি পৱত্তেসি. ৰাজা সোমনস্সপ্পত্তো অমচ্চে আমন্তেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভোন্তো! অমচ্চা মম পুত্তেন ৱেস্সন্তৰেন এৱং কথেন্তেন কেন কত্তব্বং কিচ্চং কত’’ন্তি. মহাসেনগুত্তেন, দেৱাতি. ‘‘তেন হিস্স মহাসেনগুত্তট্ঠানং দম্মী’’তি ৱেস্সন্তৰং ঠানন্তৰে ঠপেসি. সো ততো পট্ঠায মহাসেনগুত্তট্ঠানে ঠিতো পিতু কম্মং অকাসীতি.
ৱেস্সন্তৰপঞ্হো নিট্ঠিতো.
পুন ৰাজা কতিপাহচ্চযেন পুৰিমনযেনেৱ কুণ্ডলিনিযা সন্তিকং দূতং পেসেত্ৱা সত্তমে দিৱসে তত্থ গন্ত্ৱা পচ্চাগন্ত্ৱা তত্থেৱ মণ্ডপমজ্ঝে নিসীদিত্ৱা কুণ্ডলিনিং আহৰাপেত্ৱা সুৱণ্ণপীঠে নিসিন্নং ৰাজধম্মং পুচ্ছন্তো গাথমাহ –
১৪. ‘‘সক্খিসি ত্ৱং কুণ্ডলিনি, মঞ্ঞসি খত্তবন্ধুনি;
ৰজ্জং কাৰেতুকামেন, কিং সু কিচ্চং কতং ৱৰ’’ন্তি.
তত্থ সক্খিসীতি মযা পুট্ঠপঞ্হং কথেতুং সক্খিস্সসীতি পুচ্ছতি. কুণ্ডলিনীতি তস্সা সলিঙ্গতো আগতনামেনালপতি. তস্সা কিৰ দ্ৱীসু কণ্ণপিট্ঠেসু কুণ্ডলসণ্ঠানা দ্ৱে লেখা অহেসুং, তেনস্সা ‘‘কুণ্ডলিনী’’তি নামং কাৰেসি. মঞ্ঞসীতি জানিস্সসি মযা পুট্ঠপঞ্হস্স অত্থন্তি. খত্তবন্ধুনীতি খত্তস্স মহাসেনগুত্তস্স ভগিনিভাৱেন নং এৱং আলপতি. কস্মা পনেস ৱেস্সন্তৰসকুণং এৱং অপুচ্ছিত্ৱা ইমমেৱ পুচ্ছতীতি? ইত্থিভাৱেন. ইত্থিযো হি পৰিত্তপঞ্ঞা, তস্মা ‘‘সচে সক্কোতি, পুচ্ছিস্সামি, নো চে, ন পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱীমংসনৱসেন এৱং পুচ্ছিত্ৱা তঞ্ঞেৱ পঞ্হং পুচ্ছি.
সা এৱং ৰঞ্ঞা ৰাজধম্মে পুচ্ছিতে, ‘‘তাত, ত্ৱং মং ‘ইত্থিকা নাম কিং কথেস্সতী’তি ৱীমংসসি মঞ্ঞে, সকলং তে ৰাজধম্মং দ্ৱীসুযেৱ পদেসু পক্খিপিত্ৱা কথেস্সামী’’তি ৱত্ৱা আহ –
১৫. ‘‘দ্ৱেৱ তাত পদকানি, যত্থ সব্বং পতিট্ঠিতং;
অলদ্ধস্স চ যো লাভো, লদ্ধস্স চানুৰক্খণা.
১৬. ‘‘অমচ্চে তাত জানাহি, ধীৰে অত্থস্স কোৱিদে;
অনক্খাকিতৱে তাত, অসোণ্ডে অৱিনাসকে.
১৭. ‘‘যো চ তং তাত ৰক্খেয্য, ধনং যঞ্চেৱ তে সিযা;
সূতোৱ ৰথং সঙ্গণ্হে, সো তে কিচ্চানি কাৰযে.
১৮. ‘‘সুসঙ্গহিতন্তজনো, সযং ৱিত্তং অৱেক্খিয;
নিধিঞ্চ ইণদানঞ্চ, ন কৰে পৰপত্তিযা.
১৯. ‘‘সযং আযং ৱযং জঞ্ঞা, সযং জঞ্ঞা কতাকতং;
নিগ্গণ্হে নিগ্গহাৰহং, পগ্গণ্হে পগ্গহাৰহং.
২০. ‘‘সযং জানপদং অত্থং, অনুসাস ৰথেসভ;
মা তে অধম্মিকা যুত্তা, ধনং ৰট্ঠঞ্চ নাসযুং.
২১. ‘‘মা চ ৱেগেন কিচ্চানি, কৰোসি কাৰযেসি ৱা;
ৱেগসা হি কতং কম্মং, মন্দো পচ্ছানুতপ্পতি.
২২. ‘‘মা তে অধিসৰে মুঞ্চ, সুবাড়্হমধিকোপিতং;
কোধসা হি বহূ ফীতা, কুলা অকুলতং গতা.
২৩. ‘‘‘মা তাত ইস্সৰোম্হী’তি, অনত্থায পতাৰযি;
ইত্থীনং পুৰিসানঞ্চ, মা তে আসি দুখুদ্ৰযো.
২৪. ‘‘অপেতলোমহংসস্স, ৰঞ্ঞো কামানুসাৰিনো;
সব্বে ভোগা ৱিনস্সন্তি, ৰঞ্ঞো তং ৱুচ্চতে অঘং.
২৫. ‘‘তত্থেৱ তে ৱত্তপদা, এসাৱ অনুসাসনী;
দক্খস্সুদানি পুঞ্ঞকৰো, অসোণ্ডো অৱিনাসকো;
সীলৱাস্সু মহাৰাজ, দুস্সীলো ৱিনিপাতিকো’’তি.
তত্থ পদকানীতি কাৰণপদানি. যত্থাতি যেসু দ্ৱীসু পদেসু সব্বং অত্থজাতং হিতসুখং পতিট্ঠিতং. অলদ্ধস্সাতি যো চ পুব্বে অলদ্ধস্স লাভস্স লাভো, যা চ লদ্ধস্স অনুৰক্খণা. তাত, অনুপ্পন্নস্স হি লাভস্স উপ্পাদনং নাম ন ভাৰো, উপ্পন্নস্স পন অনুৰক্খণমেৱ ভাৰো. একচ্চো হি যসং উপ্পাদেত্ৱাপি যসে পমত্তো পমাদং উপ্পাদেত্ৱা পাণাতিপাতাদীনি কৰোতি, মহাচোৰো হুত্ৱা ৰট্ঠং ৱিলুম্পমানো চৰতি. অথ নং ৰাজানো গাহাপেত্ৱা মহাৱিনাসং পাপেন্তি. অথ ৱা উপ্পন্নৰূপাদীসু কামগুণেসু পমত্তো অযোনিসো ধনং নাসেন্তো সব্বসাপতেয্যে খীণে কপণো হুত্ৱা চীৰকৱসনো কপালমাদায চৰতি. পব্বজিতো ৱা পন গন্থধুৰাদিৱসেন লাভসক্কাৰং নিব্বত্তেত্ৱা পমত্তো হীনাযাৱত্ততি. অপৰো পঠমঝানাদীনি নিব্বত্তেত্ৱাপি মুট্ঠস্সতিতায তথাৰূপে আৰম্মণে বজ্ঝিত্ৱা ঝানা পৰিহাযতি. এৱং উপ্পন্নস্স যসস্স ৱা ঝানাদিলাভস্স ৱা ৰক্খণমেৱ দুক্কৰং. তদত্থদীপনত্থং পন দেৱদত্তস্স ৱত্থু চ, মুদুলক্খণ- (জা. ১.১.৬৬) লোমসকস্সপ- (জা. ১.৯.৬০ আদযো) হৰিতচজাতক- (জা. ১.৯.৪০ আদযো) সঙ্কপ্পজাতকাদীনি (জা. ১.৩.১ আদযো) চ কথেতব্বানি. একো পন লাভসক্কাৰং উপ্পাদেত্ৱা অপ্পমাদে ঠত্ৱা কল্যাণকম্মং কৰোতি, তস্স সো যসো সুক্কপক্খে চন্দো ৱিয ৱড্ঢতি, তস্মা ত্ৱং, মহাৰাজ, অপ্পমত্তো পযোগসম্পত্তিযা ঠত্ৱা ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেন্তো তৱ উপ্পন্নং যসং অনুৰক্খাহীতি.
জানাহীতি ভণ্ডাগাৰিককম্মাদীনং কৰণত্থং উপধাৰেহি. অনক্খাকিতৱেতি অনক্খে অকিতৱে অজুতকৰে চেৱ অকেৰাটিকে চ. অসোণ্ডেতি পূৱসুৰাগন্ধমালাসোণ্ডভাৱৰহিতে. অৱিনাসকেতি তৱ সন্তকানং ধনধঞ্ঞাদীনং অৱিনাসকে. যোতি যো অমচ্চো. যঞ্চেৱাতি যঞ্চ তে ঘৰে ধনং সিযা, তং ৰক্খেয্য. সূতোৱাতি ৰথসাৰথি ৱিয. যথা সাৰথি ৱিসমমগ্গনিৱাৰণত্থং অস্সে সঙ্গণ্হন্তো ৰথং সঙ্গণ্হেয্য, এৱং যো সহ ভোগেহি তং ৰক্খিতুং সক্কোতি, সো তে অমচ্চো নাম তাদিসং সঙ্গহেত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকাদিকিচ্চানি কাৰযে.
সুসঙ্গহিতন্তজনোতি, তাত, যস্স হি ৰঞ্ঞো অত্তনো অন্তোজনো অত্তনো ৱলঞ্জনকপৰিজনো চ দানাদীহি অসঙ্গহিতো হোতি, তস্স অন্তোনিৱেসনে সুৱণ্ণহিৰঞ্ঞাদীনি তেসং অসঙ্গহিতমনুস্সানং ৱসেন নস্সন্তি, অন্তোজনা বহি গচ্ছন্তি, তস্মা ত্ৱং সুট্ঠুসঙ্গহিতঅন্তোজনো হুত্ৱা ‘‘এত্তকং নাম মে ৱিত্ত’’ন্তি সযং অত্তনো ধনং অৱেক্খিত্ৱা ‘‘অসুকট্ঠানে নাম নিধিং নিধেম, অসুকস্স ইণং দেমা’’তি ইদং উভযম্পি ন কৰে পৰপত্তিযা, পৰপত্তিযাপি ত্ৱং মা কৰি, সব্বং অত্তপচ্চক্খমেৱ কৰেয্যাসীতি ৱদতি.
আযং ৱযন্তি ততো উপ্পজ্জনকং আযঞ্চ তেসং তেসং দাতব্বং ৱযঞ্চ সযমেৱ জানেয্যাসীতি. কতাকতন্তি সঙ্গামে ৱা নৱকম্মে ৱা অঞ্ঞেসু ৱা কিচ্চেসু ‘‘ইমিনা ইদং নাম ময্হং কতং, ইমিনা ন কত’’ন্তি এতম্পি সযমেৱ জানেয্যাসি, মা পৰপত্তিযো হোহি. নিগ্গণ্হেতি, তাত, ৰাজা নাম সন্ধিচ্ছেদাদিকাৰকং নিগ্গহাৰহং আনেত্ৱা দস্সিতং উপপৰিক্খিত্ৱা সোধেত্ৱা পোৰাণকৰাজূহি ঠপিতদণ্ডং ওলোকেত্ৱা দোসানুৰূপং নিগ্গণ্হেয্য. পগ্গণ্হেতি যো পন পগ্গহাৰহো হোতি, অভিন্নস্স ৱা পৰবলস্স ভেদেতা, ভিন্নস্স ৱা সকবলস্স আৰাধকো, অলদ্ধস্স ৱা ৰজ্জস্স আহৰকো, লদ্ধস্স ৱা থাৱৰকাৰকো, যেন ৱা পন জীৱিতং দিন্নং হোতি, এৱৰূপং পগ্গহাৰহং পগ্গহেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং কৰেয্য. এৱং হিস্স কিচ্চেসু অঞ্ঞেপি উৰং দত্ৱা কত্তব্বং কৰিস্সন্তি.
জানপদন্তি জনপদৱাসীনং অত্থং সযং অত্তপচ্চক্খেনেৱ অনুসাস. অধম্মিকা যুত্তাতি অধম্মিকা তত্থ তত্থ নিযুত্তা আযুত্তকা লঞ্জং গহেত্ৱা ৱিনিচ্ছযং ভিন্দন্তা তৱ ধনঞ্চ ৰট্ঠঞ্চ মা নাসযুং. ইমিনা কাৰণেন অপ্পমত্তো হুত্ৱা সযমেৱ অনুসাস. ৱেগেনাতি সহসা অতুলেত্ৱা অতীৰেত্ৱা. ৱেগসাতি অতুলেত্ৱা অতীৰেত্ৱা ছন্দাদিৱসেন সহসা কতং কম্মঞ্হি ন সাধু ন সুন্দৰং. কিংকাৰণা? তাদিসঞ্হি কত্ৱা মন্দো পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰৱসেন ইধ লোকে অপাযদুক্খং অনুভৱন্তো পৰলোকে চ অনুতপ্পতি. অযং পনেত্থ অত্থো ‘‘ইসীনমন্তৰং কত্ৱা, ভৰুৰাজাতি মে সুত’’ন্তি ভৰুজাতকেন (জা. ১.২.১২৫-১২৬) দীপেতব্বো.
মা তে অধিসৰে মুঞ্চ, সুবাড়্হমধিকোপিতন্তি, তাত, তৱ হদযং কুসলং অধিসৰিত্ৱা অতিক্কমিত্ৱা পৱত্তে পৰেসং অকুসলকম্মে সুট্ঠু বাড়্হং অধিকোপিতং কুজ্ঝাপিতং হুত্ৱা মা মুঞ্চ, মা পতিট্ঠাযতূতি অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – তাত, যদা তে ৱিনিচ্ছযে ঠিতস্স ইমিনা পুৰিসো ৱা হতো সন্ধি ৱা ছিন্নোতি চোৰং দস্সেন্তি, তদা তে পৰেসং ৱচনেহি সুট্ঠু কোপিতম্পি হদযং কোধৱসেন মা মুঞ্চ, অপৰিগ্গহেত্ৱা মা দণ্ডং পণেহি. কিংকাৰণা? অচোৰম্পি হি ‘‘চোৰো’’তি গহেত্ৱা আনেন্তি, তস্মা অকুজ্ঝিত্ৱা উভিন্নং অত্তপচ্চত্থিকানং কথং সুত্ৱা সুট্ঠু সোধেত্ৱা অত্তপচ্চক্খেন তস্স চোৰভাৱং ঞত্ৱা পৱেণিযা ঠপিতদণ্ডৱসেন কত্তব্বং কৰোহি. ৰঞ্ঞা হি উপ্পন্নেপি কোধে হদযং সীতলং অকত্ৱা কম্মং ন কাতব্বং. যদা পনস্স হদযং নিব্বুতং হোতি মুদুকং, তদা ৱিনিচ্ছযকম্মং কাতব্বং. ফৰুসে হি চিত্তে পক্কুথিতে উদকে মুখনিমিত্তং ৱিয কাৰণং ন পঞ্ঞাযতি. কোধসা হীতি, তাত, কোধেন হি বহূনি ফীতানি ৰাজকুলানি অকুলভাৱং গতানি মহাৱিনাসমেৱ পত্তানীতি. ইমস্স পনত্থস্স দীপনত্থং খন্তিৱাদিজাতক- (জা. ১.৪.৪৯ আদযো) নাড়িকেৰৰাজৱত্থুসহস্সবাহুঅজ্জুনৱত্থুআদীনি কথেতব্বানি.
মা, তাত, ইস্সৰোম্হীতি, অনত্থায পতাৰযীতি, তাত, ‘‘অহং পথৱিস্সৰো’’তি মা মহাজনং কাযদুচ্চৰিতাদিঅনত্থায পতাৰযি মা ওতাৰযি, যথা তং অনত্থং সমাদায ৱত্ততি, মা এৱমকাসীতি অত্থো. মা তে আসীতি, তাত, তৱ ৱিজিতে মনুস্সজাতিকানং ৱা তিৰচ্ছানজাতিকানং ৱা ইত্থিপুৰিসানং দুখুদ্ৰযো দুক্খুপ্পত্তি মা আসি. যথা হি অধম্মিকৰাজূনং ৱিজিতে মনুস্সা কাযদুচ্চৰিতাদীনি কত্ৱা নিৰযে উপ্পজ্জন্তি, তৱ ৰট্ঠৱাসীনং তং দুক্খং যথা ন হোতি, তথা কৰোহীতি অত্থো.
অপেতলোমহংসস্সাতি অত্তানুৱাদাদিভযেহি নিব্ভযস্স. ইমিনা ইমং দস্সেতি – তাত, যো ৰাজা কিস্মিঞ্চি আসঙ্কং অকত্ৱা অত্তনো কামমেৱ অনুস্সৰতি, ছন্দৱসেন যং যং ইচ্ছতি, তং তং কৰোতি, ৱিস্সট্ঠযট্ঠি ৱিয অন্ধো নিৰঙ্কুসো ৱিয চ চণ্ডহত্থী হোতি, তস্স সব্বে ভোগা ৱিনস্সন্তি, তস্স তং ভোগব্যসনং অঘং দুক্খন্তি ৱুচ্চতি.
তত্থেৱ তে ৱত্তপদাতি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. দক্খস্সুদানীতি, তাত, ত্ৱং ইমং অনুসাসনিং সুত্ৱা ইদানি দক্খো অনলসো পুঞ্ঞানং কৰণেন পুঞ্ঞকৰো সুৰাদিপৰিহৰণেন. অসোণ্ডো দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকস্স অত্থস্স অৱিনাসনেন অৱিনাসকো ভৱেয্যাসীতি. সীলৱাস্সূতি সীলৱা আচাৰসম্পন্নো ভৱ, দসসু ৰাজধম্মেসু পতিট্ঠায ৰজ্জং কাৰেহি. দুস্সীলো ৱিনিপাতিকোতি দুস্সীলো হি, মহাৰাজ, অত্তানং নিৰযে ৱিনিপাতেন্তো ৱিনিপাতিকো নাম হোতীতি.
এৱং কুণ্ডলিনীপি একাদসহি গাথাহি ধম্মং দেসেসি. ৰাজা তুট্ঠো অমচ্চে আমন্তেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভোন্তো! অমচ্চা মম ধীতায কুণ্ডলিনিযা এৱং কথযমানায কেন কত্তব্বং কিচ্চং কত’’ন্তি. ভণ্ডাগাৰিকেন, দেৱাতি. ‘‘তেন হিস্সা ভণ্ডাগাৰিকট্ঠানং দম্মী’’তি কুণ্ডলিনিং ঠানন্তৰে ঠপেসি. সা ততো পট্ঠায ভণ্ডাগাৰিকট্ঠানে ঠত্ৱা পিতু কম্মং অকাসীতি.
কুণ্ডলিনিপঞ্হো নিট্ঠিতো.
পুন ৰাজা কতিপাহচ্চযেন পুৰিমনযেনেৱ জম্বুকপণ্ডিতস্স সন্তিকং দূতং পেসেত্ৱা সত্তমে দিৱসে তত্থ গন্ত্ৱা সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা পচ্চাগতো তত্থেৱ মণ্ডপমজ্ঝে নিসীদি. অমচ্চো জম্বুকপণ্ডিতং কঞ্চনভদ্দপীঠে নিসীদাপেত্ৱা পীঠং সীসেনাদায আগচ্ছি. পণ্ডিতো পিতু অঙ্কে নিসীদিত্ৱা কীড়িত্ৱা গন্ত্ৱা কঞ্চনপীঠেযেৱ নিসীদি. অথ নং ৰাজা পঞ্হং পুচ্ছন্তো গাথমাহ –
২৬. ‘‘অপুচ্ছিম্হ কোসিযগোত্তং, কুণ্ডলিনিং তথেৱ চ;
ত্ৱং দানি ৱদেহি জম্বুক, বলানং বলমুত্তম’’ন্তি.
তস্সত্থো – তাত, জম্বুক, অহং তৱ ভাতৰং কোসিযগোত্তং ৱেস্সন্তৰং ভগিনিঞ্চ তে কুণ্ডলিনিং ৰাজধম্মং অপুচ্ছিং, তে অত্তনো বলেন কথেসুং, যথা পন তে পুচ্ছিং, তথেৱ ইদানি, পুত্ত জম্বুক, তং পুচ্ছামি, ত্ৱং মে ৰাজধম্মঞ্চ বলানং উত্তমং বলঞ্চ কথেহীতি.
এৱং ৰাজা মহাসত্তং পঞ্হং পুচ্ছন্তো অঞ্ঞেসং পুচ্ছিতনিযামেন অপুচ্ছিত্ৱা ৱিসেসেত্ৱা পুচ্ছি. অথস্স পণ্ডিতো ‘‘তেন হি, মহাৰাজ, ওহিতসোতো সুণাহি, সব্বং তে কথেস্সামী’’তি পসাৰিতহত্থে সহস্সত্থৱিকং ঠপেন্তো ৱিয ধম্মদেসনং আৰভি –
২৭. ‘‘বলং পঞ্চৱিধং লোকে, পুৰিসস্মিং মহগ্গতে;
তত্থ বাহুবলং নাম, চৰিমং ৱুচ্চতে বলং.
২৮. ‘‘ভোগবলঞ্চ দীঘাৱু, দুতিযং ৱুচ্চতে বলং;
অমচ্চবলঞ্চ দীঘাৱু, ততিযং ৱুচ্চতে বলং.
২৯. ‘‘অভিজচ্চবলঞ্চেৱ, তং চতুত্থং অসংসযং;
যানি চেতানি সব্বানি, অধিগণ্হাতি পণ্ডিতো.
৩০. ‘‘তং বলানং বলং সেট্ঠং, অগ্গং পঞ্ঞাবলং বলং;
পঞ্ঞাবলেনুপত্থদ্ধো, অত্থং ৱিন্দতি পণ্ডিতো.
৩১. ‘‘অপি চে লভতি মন্দো, ফীতং ধৰণিমুত্তমং;
অকামস্স পসয্হং ৱা, অঞ্ঞো তং পটিপজ্জতি.
৩২. ‘‘অভিজাতোপি চে হোতি, ৰজ্জং লদ্ধান খত্তিযো;
দুপ্পঞ্ঞো হি কাসিপতি, সব্বেনপি ন জীৱতি.
৩৩. ‘‘পঞ্ঞাৱ সুতং ৱিনিচ্ছিনী, পঞ্ঞা কিত্তিসিলোকৱড্ঢনী;
পঞ্ঞাসহিতো নৰো ইধ, অপি দুক্খে সুখানি ৱিন্দতি.
৩৪. ‘‘পঞ্ঞঞ্চ খো অসুস্সূসং, ন কোচি অধিগচ্ছতি;
বহুস্সুতং অনাগম্ম, ধম্মট্ঠং অৱিনিব্ভুজং.
৩৫. ‘‘যো চ ধম্মৱিভঙ্গঞ্ঞূ, কালুট্ঠাযী অতন্দিতো;
অনুট্ঠহতি কালেন, কম্মফলং তস্সিজ্ঝতি.
৩৬. ‘‘অনাযতনসীলস্স, অনাযতনসেৱিনো;
ন নিব্বিন্দিযকাৰিস্স, সম্মদত্থো ৱিপচ্চতি.
৩৭. ‘‘অজ্ঝত্তঞ্চ পযুত্তস্স, তথাযতনসেৱিনো;
অনিব্বিন্দিযকাৰিস্স, সম্মদত্থো ৱিপচ্চতি.
৩৮. ‘‘যোগপ্পযোগসঙ্খাতং, সম্ভতস্সানুৰক্খণং;
তানি ত্ৱং তাত সেৱস্সু, মা অকম্মায ৰন্ধযি;
অকম্মুনা হি দুম্মেধো, নড়াগাৰংৱ সীদতী’’তি.
তত্থ মহগ্গতেতি, মহাৰাজ, ইমস্মিং সত্তলোকে মহজ্ঝাসযে পুৰিসে পঞ্চৱিধং বলং হোতি. বাহুবলন্তি কাযবলং. চৰিমন্তি তং অতিমহন্তম্পি সমানং লামকমেৱ. কিংকাৰণা? অন্ধবালভাৱেন. সচে হি কাযবলং মহন্তং নাম ভৱেয্য, ৱাৰণবলতো লটুকিকায বলং খুদ্দকং ভৱেয্য, ৱাৰণবলং পন অন্ধবালভাৱেন মৰণস্স পচ্চযং জাতং, লটুকিকা অত্তনো ঞাণকুসলতায ৱাৰণং জীৱিতক্খযং পাপেসি. ইমস্মিং পনত্থে ‘‘ন হেৱ সব্বত্থ বলেন কিচ্চং, বলঞ্হি বালস্স ৱধায হোতী’’তি সুত্তং (জা. ১.৫.৪২) আহৰিতব্বং.
ভোগবলন্তি উপত্থম্ভনৱসেন সব্বং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদি উপভোগজাতং ভোগবলং নাম, তং কাযবলতো মহন্ততৰং. অমচ্চবলন্তি অভেজ্জমন্তস্স সূৰস্স সুহদযস্স অমচ্চমণ্ডলস্স অত্থিতা, তং বলং সঙ্গামসূৰতায পুৰিমেহি বলেহি মহন্ততৰং. অভিজচ্চবলন্তি তীণি কুলানি অতিক্কমিত্ৱা খত্তিযকুলৱসেন জাতিসম্পত্তি, তং ইতৰেহি বলেহি মহন্ততৰং. জাতিসম্পন্না এৱ হি সুজ্ঝন্তি, ন ইতৰেতি. যানি চেতানীতি যানি চ এতানি চত্তাৰিপি বলানি পণ্ডিতো পঞ্ঞানুভাৱেন অধিগণ্হাতি অভিভৱতি, তং সব্ববলানং পঞ্ঞাবলং সেট্ঠন্তি চ অগ্গন্তি চ ৱুচ্চতি. কিংকাৰণা? তেন হি বলেন উপত্থদ্ধো পণ্ডিতো অত্থং ৱিন্দতি, ৱুড্ঢিং পাপুণাতি. তদত্থজোতনত্থং ‘‘পুণ্ণং নদিং যেন চ পেয্যমাহূ’’তি পুণ্ণনদীজাতকঞ্চ (জা. ১.২.১২৭ আদযো) সিৰীকাড়কণ্ণিপঞ্হং পঞ্চপণ্ডিতপঞ্হঞ্চ সত্তুভস্তজাতক- (জা. ১.৭.৪৬ আদযো) সম্ভৱজাতক- (জা. ১.১৬.১৩৮ আদযো) সৰভঙ্গজাতকাদীনি (জা. ২.১৭.৫০ আদযো) চ কথেতব্বানি.
মন্দোতি মন্দপঞ্ঞো বালো. ফীতন্তি, তাত, মন্দপঞ্ঞো পুগ্গলো সত্তৰতনপুণ্ণং চেপি উত্তমং ধৰণিং লভতি, তস্স অনিচ্ছমানস্সেৱ পসয্হকাৰং ৱা পন কত্ৱা অঞ্ঞো পঞ্ঞাসম্পন্নো তং পটিপজ্জতি. মন্দো হি লদ্ধং যসং ৰক্খিতুং কুলসন্তকং ৱা পন পৱেণিআগতম্পি ৰজ্জং অধিগন্তুং ন সক্কোতি. তদত্থজোতনত্থং ‘‘অদ্ধা পাদঞ্জলী সব্বে, পঞ্ঞায অতিৰোচতী’’তি পাদঞ্জলীজাতকং (জা. ১.২.১৯৪-১৯৫) কথেতব্বং. লদ্ধানাতি জাতিসম্পত্তিং নিস্সায কুলসন্তকং ৰজ্জং লভিত্ৱাপি. সব্বেনপীতি তেন সকলেনপি ৰজ্জেন ন জীৱতি, অনুপাযকুসলতায দুগ্গতোৱ হোতীতি.
এৱং মহাসত্তো এত্তকেন ঠানেন অপণ্ডিতস্স অগুণং কথেত্ৱা ইদানি পঞ্ঞং পসংসন্তো ‘‘পঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুতন্তি সুতপৰিযত্তি. তঞ্হি পঞ্ঞাৱ ৱিনিচ্ছিনতি. কিত্তিসিলোকৱড্ঢনীতি কিত্তিঘোসস্স চ লাভসক্কাৰস্স চ ৱড্ঢনী. দুক্খে সুখানি ৱিন্দতীতি দুক্খে উপ্পন্নেপি নিব্ভযো হুত্ৱা উপাযকুসলতায সুখং পটিলভতি. তদত্থদীপনত্থং –
‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, ৱানৰিন্দ যথা তৱ’’. (জা. ১.১.৫৭);
অলমেতেহি অম্বেহি, জম্বূহি পনসেহি চা’’তি. (জা. ১.২.১১৫) –
আদীনি জাতকানি কথেতব্বানি.
অসুস্সূসন্তি পণ্ডিতপুগ্গলে অপযিৰুপাসন্তো অস্সুণন্তো. ধম্মট্ঠন্তি সভাৱকাৰণে ঠিতং বহুস্সুতং অনাগম্ম তং অসদ্দহন্তো. অৱিনিব্ভুজন্তি অত্থানত্থং কাৰণাকাৰণং অনোগাহন্তো অতীৰেন্তো ন কোচি পঞ্ঞং অধিগচ্ছতি, তাতাতি.
ধম্মৱিভঙ্গঞ্ঞূতি দসকুসলকম্মপথৱিভঙ্গকুসলো. কালুট্ঠাযীতি ৱীৰিযং কাতুং যুত্তকালে ৱীৰিযস্স কাৰকো. অনুট্ঠহতীতি তস্মিং তস্মিং কালে তং তং কিচ্চং কৰোতি. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স কম্মফলং সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতি. অনাযতনসীলস্সাতি অনাযতনং ৱুচ্চতি লাভযসসুখানং অনাকৰো দুস্সীল্যকম্মং, তংসীলস্স তেন দুস্সীল্যকম্মেন সমন্নাগতস্স, অনাযতনভূতমেৱ দুস্সীলপুগ্গলং সেৱন্তস্স, কুসলস্স কম্মস্স কৰণকালে নিব্বিন্দিযকাৰিস্স নিব্বিন্দিত্ৱা উক্কণ্ঠিত্ৱা কৰোন্তস্স এৱৰূপস্স, তাত, পুগ্গলস্স কম্মানং অত্থো সম্মা ন ৱিপচ্চতি ন সম্পজ্জতি, তীণি কুলগ্গানি চ ছ কামসগ্গানি চ ন উপনেতীতি অত্থো. অজ্ঝত্তঞ্চাতি অত্তনো নিযকজ্ঝত্তং অনিচ্চভাৱনাদিৱসেন পযুত্তস্স. তথাযতনসেৱিনোতি তথেৱ সীলৱন্তে পুগ্গলে সেৱমানস্স. ৱিপচ্চতীতি সম্পজ্জতি মহন্তং যসং দেতি.
যোগপ্পযোগসঙ্খাতন্তি যোগে যুঞ্জিতব্বযুত্তকে কাৰণে পযোগকোট্ঠাসভূতং পঞ্ঞং. সম্ভতস্সাতি ৰাসিকতস্স ধনস্স অনুৰক্খণং. তানি ত্ৱন্তি এতানি চ দ্ৱে পুৰিমানি চ মযা ৱুত্তকাৰণানি সব্বানি, তাত, ত্ৱং সেৱস্সু, মযা ৱুত্তং ওৱাদং হদযে কত্ৱা অত্তনো ঘৰে ধনং ৰক্খ. মা অকম্মায ৰন্ধযীতি অযুত্তেন অকাৰণেন মা ৰন্ধযি, তং ধনং মা ঝাপযি মা নাসযি. কিংকাৰণা? অকম্মুনা হীতি অযুত্তকম্মকৰণেন দুম্মেধো পুগ্গলো সকং ধনং নাসেত্ৱা পচ্ছা দুগ্গতো. নড়াগাৰংৱ সীদতীতি যথা নড়াগাৰং মূলতো পট্ঠায জীৰমানং অপ্পতিট্ঠং পততি, এৱং অকাৰণেন ধনং নাসেত্ৱা অপাযেসু নিব্বত্ততীতি.
এৱম্পি বোধিসত্তো এত্তকেন ঠানেন পঞ্চ বলানি ৱণ্ণেত্ৱা পঞ্ঞাবলং উক্খিপিত্ৱা চন্দমণ্ডলং নীহৰন্তো ৱিয কথেত্ৱা ইদানি দসহি গাথাহি ৰঞ্ঞো ওৱাদং দেন্তো আহ –
৩৯. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, মাতাপিতূসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪০. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, পুত্তদাৰেসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪১. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, মিত্তামচ্চেসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪২. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, ৱাহনেসু বলেসু চ;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৩. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, গামেসু নিগমেসু চ;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৪. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, ৰট্ঠে জনপদেসু চ;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৫. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, সমণে ব্ৰাহ্মণেসু চ;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৬. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, মিগপক্খীসু খত্তিয;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৭. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, ধম্মো চিণ্ণো সুখাৱহো;
ইধ ধম্মং চৰিত্ৱান, ৰাজ সগ্গং গমিস্সসি.
৪৮. ‘‘ধম্মং চৰ মহাৰাজ, সইন্দা দেৱা সব্ৰহ্মকা;
সুচিণ্ণেন দিৱং পত্তা, মা ধম্মং ৰাজ পামদো’’তি.
তত্থ পঠমগাথায তাৱ ইধ ধম্মন্তি মাতাপিতুপট্ঠানধম্মং. তং কালস্সেৱ ৱুট্ঠায মাতাপিতূনং মুখোদকদন্তকট্ঠদানমাদিং কত্ৱা সব্বসৰীৰকিচ্চপৰিহৰণং কৰোন্তোৱ পূৰেহীতি ৱদতি. পুত্তদাৰেসূতি পুত্তধীতৰো তাৱ পাপা নিৱাৰেত্ৱা কল্যাণে নিৱেসেন্তো সিপ্পং উগ্গণ্হাপেন্তো ৱযপ্পত্তকালে পতিৰূপকুলৱংসেন আৱাহৱিৱাহং কৰোন্তো সমযে ধনং দেন্তো পুত্তেসু ধম্মং চৰতি নাম, ভৰিযং সম্মানেন্তো অনৱমানেন্তো অনতিচৰন্তো ইস্সৰিযং ৱোস্সজ্জেন্তো অলঙ্কাৰং অনুপ্পদেন্তো দাৰেসু ধম্মং চৰতি নাম. মিত্তামচ্চেসূতি মিত্তামচ্চে চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি সঙ্গণ্হন্তো অৱিসংৱাদেন্তো এতেসু ধম্মং চৰতি নাম. ৱাহনেসু বলেসু চাতি হত্থিঅস্সাদীনং ৱাহনানং বলকাযস্স চ দাতব্বযুত্তকং দেন্তো সক্কাৰং কৰোন্তো হত্থিঅস্সাদযো মহল্লককালে কম্মেসু অযোজেন্তো তেসু ধম্মং চৰতি নাম.