৭. ৰেৱতবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা
সুমনস্স পন ভগৱতো অপৰভাগে সাসনে চস্স অন্তৰহিতে নৱুতিৱস্সসহস্সাযুকা মনুস্সা অনুক্কমেন পৰিহাযিত্ৱা দসৱস্সাযুকা হুত্ৱা পুন অনুক্কমেন ৱড্ঢিত্ৱা অসঙ্খ্যেয্যাযুকা হুত্ৱা পুন পৰিহাযমানা সট্ঠিৱস্সসহস্সাযুকা অহেসুং. তদা ৰেৱতো নাম সত্থা উদপাদি. সোপি পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনেকৰতনসমুজ্জলিতভৱনে তুসিতভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চৱিত্ৱা সব্বধনধঞ্ঞৱতিসুধঞ্ঞৱতীনগৰে সব্বালঙ্কাৰসমলঙ্কতঅমিতৰুচিৰপৰিৱাৰপৰিৱুতস্স সিৰিৱিভৱসমুদযেনাকুলস্স সব্বসমিদ্ধিৱিপুলস্স ৱিপুলস্স নাম ৰঞ্ঞো কুলে সব্বজননযনালিপালিসমাকুলায সম্ফুল্লনযনকুৱলযসস্সিৰিকসিনিদ্ধৱদনকমলাকৰসোভাসমুজ্জলায সুৰুচিৰমনোহৰগুণগণৱিপুলায ৱিপুলায নাম অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৱা দসন্নং মাসানং অচ্চযেন চিত্তকূটপব্বততো সুৱণ্ণহংসৰাজা ৱিয মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমি.
তস্স পটিসন্ধিযং জাতিযঞ্চ পাটিহাৰিযানি পুব্বে ৱুত্তনযানেৱ অহেসুং. সুদস্সনৰতনগ্ঘিআৱেড়নামকা তযো চস্স পাসাদা অহেসুং. সুদস্সনাদেৱিপ্পমুখানি তেত্তিংস ইত্থিসহস্সানি পচ্চুপট্ঠিতানি অহেসুং. তাহি পৰিৱুতো সো সুৰযুৱতীহি পৰিৱুতো দেৱকুমাৰো ৱিয ছব্বস্সসহস্সানি ৱিসযসুখমনুভৱমানো অগাৰং অজ্ঝাৱসি. সো সুদস্সনায নাম দেৱিযা ৱৰুণে নাম তনযে জাতে চত্তাৰি নিমিত্তানি দিস্ৱা নানাৱিৰাগতনুৱৰৱসননিৱসনো আমুক্কমুত্তাহাৰমণিকুণ্ডলো ৱৰকেযূৰমকুটকটকধৰো পৰমসুৰভিগন্ধকুসুমসমলঙ্কতো পৰমৰুচিৰকৰনিকৰো সৰদসমযৰজনিকৰো ৱিয তাৰাগণপৰিৱুতো ৱিয চন্দো তিদসগণপৰিৱুতো ৱিয দসসতনযনো ব্ৰহ্মগণপৰিৱুতো ৱিয চ হাৰিতমহাব্ৰহ্মা চতুৰঙ্গিনিযা মহতিযা সেনায পৰিৱুতো আজঞ্ঞৰথেন মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা সব্বাভৰণানি ওমুঞ্চিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকস্স হত্থে দত্ৱা জলজামলাৱিকলনীলকুৱলযদলসদিসেনাতিনিসিতেনাতিতিখিণেনাসিনা সকেসমকুটং ছিন্দিত্ৱা আকাসে খিপি. তং সক্কো দেৱৰাজা সুৱণ্ণচঙ্কোটকেন পটিগ্গহেত্ৱা তাৱতিংসভৱনং নেত্ৱা সিনেৰুমুদ্ধনি সত্তৰতনমযং চেতিযং অকাসি.
মহাপুৰিসো পন দেৱদত্তানি কাসাযানি পৰিদহিত্ৱা পব্বজি, একা চ নং পুৰিসকোটি অনুপব্বজি. সো তেহি পৰিৱুতো সত্তমাসে পধানচৰিযং চৰিত্ৱা ৱিসাখপুণ্ণমায অঞ্ঞতৰায সাধুদেৱিযা নাম সেট্ঠিধীতায দিন্নং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সালৱনে দিৱাৱিহাৰং ৱীতিনামেত্ৱা সাযন্হসমযে অঞ্ঞতৰেনাজীৱকেন দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৱা মত্তৱৰনাগগামী নাগবোধিং পদক্খিণং কত্ৱা তেপণ্ণাসহত্থৱিত্থতং তিণসন্থৰং সন্থৰিত্ৱা চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠায নিসীদিত্ৱা মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা – ‘‘অনেকজাতিসংসাৰং…পে… তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) উদানং উদানেসি. তেন ৱুত্তং –
১. ‘‘সুমনস্স অপৰেন, ৰেৱতো নাম নাযকো;
অনুপমো অসদিসো, অতুলো উত্তমো জিনো’’তি.
ৰেৱতো কিৰ সত্থা বোধিসমীপেযেৱ সত্তসত্তাহানি ৱীতিনামেত্ৱা ধম্মদেসনত্থং ব্ৰহ্মাযাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (দী. নি. ২.৭২; ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪১; মহাৱ. ১০) উপধাৰেন্তো অত্তনা সহ পব্বজিতভিক্খুকোটিযো অঞ্ঞে চ বহূ দেৱমনুস্সে উপনিস্সযসম্পন্নে দিস্ৱা আকাসেন গন্ত্ৱা ৱৰুণাৰামে ওতৰিত্ৱা তেহি পৰিৱুতো গম্ভীৰং নিপুণং তিপৰিৱট্টং অপ্পটিৱত্তিযং অঞ্ঞেন অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা ভিক্খূনং কোটি অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি. তীসু মগ্গফলেসু পতিট্ঠিতানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. তেন ৱুত্তং –
২. ‘‘সোপি ধম্মং পকাসেসি, ব্ৰহ্মুনা অভিযাচিতো;
খন্ধধাতুৱৱত্থানং, অপ্পৱত্তং ভৱাভৱে’’তি.
তত্থ খন্ধধাতুৱৱত্থানন্তি পঞ্চন্নং খন্ধানং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং নামৰূপৱৱত্থানাদিৱসেন ৱিভাগকৰণং. সভাৱলক্খণসামঞ্ঞলক্খণাদিৱসেন ৰূপাৰূপধম্মপৰিগ্গহো খন্ধধাতুৱৱত্থানং নাম. অথ ৱা ফেণপিণ্ডূপমং ৰূপং পৰিমদ্দনাসহনতো ছিদ্দাৱছিদ্দাদিভাৱতো চ উদকপুব্বুড়কং ৱিয ৱেদনা মুহুত্তৰমণীযভাৱতো, মৰীচিকা ৱিয সঞ্ঞা ৱিপ্পলম্ভনতো, কদলিক্খন্ধো ৱিয সঙ্খাৰা অসাৰকতো, মাযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণং ৱঞ্চনকতো’’তি এৱমাদিনাপি নযেন অনিচ্চানুপস্সনাদিৱসেনপি খন্ধধাতুৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং (ৱিভ. অট্ঠ. ২৬ কমাদিৱিনিচ্ছযকথা). অপ্পৱত্তং ভৱাভৱেতি এত্থ ভৱোতি ৱড্ঢি, অভৱোতি হানি. ভৱোতি সস্সতদিট্ঠি, অভৱোতি উচ্ছেদদিট্ঠি. ভৱোতি খুদ্দকভৱো, অভৱোতি মহাভৱো. ভৱোতি কামভৱো, অভৱোতি ৰূপাৰূপভৱোতি এৱমাদিনা নযেন ভৱাভৱানং অত্থো ৱেদিতব্বো (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১০৮০; উদা. অট্ঠ. ২০). তেসং ভৱাভৱানং অপ্পৱত্তিহেতুভূতং ধম্মং পকাসেসীতি অত্থো. অথ ৱা ভৱতি অনেনাতি ভৱো, তীসু ভৱেসু উপ্পত্তিনিমিত্তং কম্মাদিকং. উপপত্তিভৱো অভৱো নাম. উভযত্থ নিকন্তিযা পহানকৰং অপ্পৱত্তং ধম্মং দেসেসীতি অত্থো. তস্স পন ৰেৱতবুদ্ধস্স তযোৱ অভিসমযা অহেসুং. পঠমো পনস্স গণনপথং ৱীতিৱত্তো. তেন ৱুত্তং –
৩. ‘‘তস্সাভিসমযা তীণি, অহেসুং ধম্মদেসনে;
গণনায ন ৱত্তব্বো, পঠমাভিসমযো অহূ’’তি.
তত্থ তীণীতি তযো, লিঙ্গৱিপল্লাসো কতো, অযং পঠমো অভিসমযো অহোসি.
অথাপৰেন সমযেন নগৰুত্তৰে উত্তৰে নগৰে সব্বাৰিন্দমো অৰিন্দমো নাম ৰাজা অহোসি. সো কিৰ ভগৱন্তং অত্তনো নগৰমনুপ্পত্তং সুত্ৱা তীহি জনকোটীহি পৰিৱুতো ভগৱতো পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা তিগাৱুতৱিত্থতং দীপপূজং কত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা নিসীদি. অথ ভগৱা তস্স মনোনুকূলং ৱিচিত্তনযং ধম্মং দেসেসি. তত্থ দেৱমনুস্সানং কোটিসহস্সস্স দুতিযাভিসমযো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
৪. ‘‘যদা অৰিন্দমং ৰাজং, ৱিনেসি ৰেৱতো মুনি;
তদা কোটিসহস্সানং, দুতিযাভিসমযো অহূ’’তি.
অযং দুতিযো অভিসমযো.
অথাপৰেন সমযেন ৰেৱতো সত্থা উত্তৰনিগমং নাম উপনিস্সায ৱিহৰন্তো সত্তাহং নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিসীদি. তদা কিৰ উত্তৰনিগমৱাসিনো মনুস্সা যাগুভত্তখজ্জকভেসজ্জপানকাদীনি আহৰিত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা ভিক্খূ পৰিপুচ্ছিংসু – ‘‘কুহিং, ভন্তে, ভগৱা’’তি? ততো তেসং ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ভগৱা, আৱুসো, নিৰোধসমাপত্তিং সমাপন্নো’’তি. অথাতীতে তস্মিং সত্তাহে ভগৱন্তং নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতং সৰদসমযে সূৰিযো ৱিয অত্তনো অনূপমায বুদ্ধসিৰিযা ৱিৰোচমানং দিস্ৱা নিৰোধসমাপত্তিযা গুণানিসংসং পুচ্ছিংসু. ভগৱা চ তেসং নিৰোধসমাপত্তিযা গুণানিসংসং কথেসি. তদা দেৱমনুস্সানং কোটিসতং অৰহত্তে পতিট্ঠাসি. অযং ততিযো অভিসমযো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
৫. ‘‘সত্তাহং পটিসল্লানা, ৱুট্ঠহিত্ৱা নৰাসভো;
কোটিসতং নৰমৰূনং, ৱিনেসি উত্তমে ফলে’’তি.
সুধঞ্ঞৱতীনগৰে পঠমমহাপাতিমোক্খুদ্দেসে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বজিতানং অৰহন্তানং গণনপথং ৱীতিৱত্তানং পঠমো সন্নিপাতো অহোসি. মেখলনগৰে কোটিসতসহস্সসঙ্খাতানং এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বজিতানং অৰহন্তানং দুতিযো সন্নিপাতো অহোসি. ৰেৱতস্স পন ভগৱতো ধম্মচক্কানুৱত্তকো ৱৰুণো নাম অগ্গসাৱকো পঞ্ঞৱন্তানং অগ্গো আবাধিকো অহোসি. তত্থ গিলানপুচ্ছনত্থায সম্পত্তমহাজনস্স লক্খণত্তযপৰিদীপকং ধম্মং দেসেত্ৱা কোটিসতসহস্সং পুৰিসানং এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা চতুৰঙ্গিনিকে সন্নিপাতে পাতিমোক্খং উদ্দিসি. অযং ততিযো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
৬. ‘‘সন্নিপাতা তযো আসুং, ৰেৱতস্স মহেসিনো;
খীণাসৱানং ৱিমলানং, সুৱিমুত্তান তাদিনং.
৭. ‘‘অতিক্কন্তা গণনপথং, পঠমং যে সমাগতা;
কোটিসতসহস্সানং, দুতিযো আসি সমাগমো.
৮. ‘‘যোপি পঞ্ঞায অসমো, তস্স চক্কানুৱত্তকো;
সো তদা ব্যাধিতো আসি, পত্তো জীৱিতসংসযং.
৯. ‘‘তস্স গিলানপুচ্ছায, যে তদা উপগতা মুনী;
কোটিসতসহস্সা অৰহন্তো, ততিযো আসি সমাগমো’’তি.
তত্থ চক্কানুৱত্তকোতি ধম্মচক্কানুৱত্তকো. পত্তো জীৱিতসংসযন্তি এত্থ জীৱিতে সংসযং জীৱিতসংসযং, জীৱিতক্খযং পাপুণাতি ৱা, ন ৱা পাপুণাতীতি এৱং জীৱিতসংসযং পত্তো, ব্যাধিতস্স বলৱভাৱেন মৰতি, ন মৰতীতি জীৱিতে সংসযং পত্তোতি অত্থো. যে তদা উপগতা মুনীতি ইতি দীঘভাৱে সতি ভিক্খূনং উপৰি হোতি, ৰস্সে অনুস্সৰেন সদ্ধিং ৱৰুণস্স উপৰি হোতি.
তদা অম্হাকং বোধিসত্তো ৰম্মৱতীনগৰে অতিদেৱো নাম ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা ব্ৰাহ্মণধম্মে পাৰং গতো ৰেৱতং সম্মাসম্বুদ্ধং দিস্ৱা তস্স ধম্মকথং সুত্ৱা সৰণেসু পতিট্ঠায সিলোকসহস্সেন দসবলং কিত্তেত্ৱা সহস্সগ্ঘনিকেন উত্তৰাসঙ্গেন ভগৱন্তং পূজেসি. সোপি নং বুদ্ধো ব্যাকাসি – ‘‘ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকানং দ্ৱিন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি. তেন ৱুত্তং –
১০. ‘‘অহং তেন সমযেন, অতিদেৱো নাম ব্ৰাহ্মণো;
উপগন্ত্ৱা ৰেৱতং বুদ্ধং, সৰণং তস্স গঞ্ছহং.
১১. ‘‘তস্স সীলং সমাধিঞ্চ, পঞ্ঞাগুণমনুত্তমং;
থোমযিত্ৱা যথাথামং, উত্তৰীযমদাসহং.
১২. ‘‘সোপি মং বুদ্ধো ব্যাকাসি, ৰেৱতো লোকনাযকো;
অপৰিমেয্যিতো কপ্পে, অযং বুদ্ধো ভৱিস্সতি.
১৩. ‘পধানং পদহিত্ৱান…পে… হেস্সাম সম্মুখা ইম’’’ন্তি. –
অট্ঠ গাথা ৱিত্থাৰেতব্বা.
১৪. ‘‘তস্সাপি ৱচনং সুত্ৱা, ভিয্যো চিত্তং পসাদযিং;
উত্তৰিং ৱতমধিট্ঠাসিং, দসপাৰমিপূৰিযা.
১৫. ‘‘তদাপি তং বুদ্ধধম্মং, সৰিত্ৱা অনুব্ৰূহযিং;
আহৰিস্সামি তং ধম্মং, যং ময্হং অভিপত্থিত’’ন্তি.
তত্থ সৰণং তস্স গঞ্ছহন্তি তং সৰণং অগঞ্ছিং অহং, উপযোগত্থে সামিৱচনং. পঞ্ঞাগুণন্তি পঞ্ঞাসম্পত্তিং. অনুত্তমন্তি সেট্ঠং. ‘‘পঞ্ঞাৱিমুত্তিগুণমুত্তম’’ন্তিপি পাঠো, সো উত্তানোৱ. থোমযিত্ৱাতি থোমেত্ৱা ৱণ্ণযিত্ৱা. যথাথামন্তি যথাবলং. উত্তৰীযন্তি উত্তৰাসঙ্গং. অদাসহন্তি অদাসিং অহং. বুদ্ধধম্মন্তি বুদ্ধভাৱকৰং ধম্মং, পাৰমীধম্মন্তি অত্থো. সৰিত্ৱাতি অনুস্সৰিত্ৱা. অনুব্ৰূহযিন্তি অভিৱড্ঢেসিং. আহৰিস্সামীতি আনযিস্সামি. তং ধম্মন্তি তং বুদ্ধত্তং. যং ময্হং অভিপত্থিতন্তি যং মযা অভিপত্থিতং বুদ্ধত্তং, তং আহৰিস্সামীতি অত্থো.
তস্স পন ৰেৱতস্স ভগৱতো নগৰং সুধঞ্ঞৱতী নাম অহোসি, পিতা ৱিপুলো নাম খত্তিযো, মাতা ৱিপুলা নাম, ৱৰুণো চ ব্ৰহ্মদেৱো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা, সম্ভৱো নাম উপট্ঠাকো, ভদ্দা চ সুভদ্দা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, নাগৰুক্খো বোধি, সৰীৰং অসীতিহত্থুব্বেধং অহোসি, আযু সট্ঠিৱস্সসহস্সানি, সুদস্সনা নাম অগ্গমহেসী, ৱৰুণো নাম পুত্তো, আজঞ্ঞৰথেন নিক্খমি.
‘‘তস্স দেহাভিনিক্খন্তং, পভাজালমনুত্তৰং;
দিৱা চেৱ তদা ৰত্তিং, নিচ্চং ফৰতি যোজনং.
‘‘ধাতুযো মম সব্বাপি, ৱিকিৰন্তূতি সো জিনো;
অধিট্ঠাসি মহাৱীৰো, সব্বসত্তানুকম্পকো.
‘‘মহানাগৱনুয্যানে, মহতো নগৰস্স সো;
পূজিতো নৰমৰূহি, পৰিনিব্বাযি ৰেৱতো’’তি.
তেন ৱুত্তং –
১৬. ‘‘নগৰং সুধঞ্ঞৱতী নাম, ৱিপুলো নাম খত্তিযো;
ৱিপুলা নাম জনিকা, ৰেৱতস্স মহেসিনো.
২১. ‘‘ৱৰুণো ব্ৰহ্মদেৱো চ, অহেসুং অগ্গসাৱকা;
সম্ভৱো নামুপট্ঠাকো, ৰেৱতস্স মহেসিনো.
২২. ‘‘ভদ্দা চেৱ সুভদ্দা চ, অহেসুং অগ্গসাৱিকা;
সোপি বুদ্ধো অসমসমো, নাগমূলে অবুজ্ঝথ.
২৩. ‘‘পদুমো কুঞ্জৰো চেৱ, অহেসুং অগ্গুপট্ঠকা;
সিৰিমা চেৱ যসৱতী, অহেসুং অগ্গুপট্ঠিকা.
২৪. ‘‘উচ্চত্তনেন সো বুদ্ধো, অসীতিহত্থমুগ্গতো;
ওভাসেতি দিসা সব্বা, ইন্দকেতুৱ উগ্গতো.
২৫. ‘‘তস্স সৰীৰে নিব্বত্তা, পভামালা অনুত্তৰা;
দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, সমন্তা ফৰতি যোজনং.
২৬. ‘‘সট্ঠিৱস্সসহস্সানি, আযু ৱিজ্জতি তাৱদে;
তাৱতা দিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.
২৭. ‘‘দস্সযিত্ৱা বুদ্ধবলং অমতং লোকে পকাসযং;
নিব্বাযি অনুপাদানো, যথগ্গুপাদানসঙ্খযা.
২৮. ‘‘সো চ কাযো ৰতননিভো, সো চ ধম্মো অসাদিসো;
সব্বং তমন্তৰহিতং, ননু ৰিত্তা সব্বসঙ্খাৰা’’তি.
তত্থ ওভাসেতীতি পকাসযতি. উগ্গতোতি উস্সিতো. পভামালাতি পভাৱেলা. যথগ্গীতি অগ্গি ৱিয. উপাদানসঙ্খযাতি ইন্ধনক্খযা. সো চ কাযো ৰতননিভোতি সো চ তস্স ভগৱতো কাযো সুৱণ্ণৱণ্ণো. ‘‘তঞ্চ কাযং ৰতননিভ’’ন্তিপি পাঠো, লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং. সোযেৱ পনস্সত্থো. সেসগাথাসু সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
ৰেৱতবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো পঞ্চমো বুদ্ধৱংসো.