৪. কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা

দীপঙ্কৰে কিৰ ভগৱতি পৰিনিব্বুতে তস্স সাসনং ৱস্সসতসহস্সং পৱত্তিত্থ. অথ বুদ্ধানুবুদ্ধানং সাৱকানং অন্তৰধানেন সাসনম্পিস্স অন্তৰধাযি. অথস্স অপৰভাগে একমসঙ্খ্যেয্যমতিক্কমিত্ৱা একস্মিং কপ্পে কোণ্ডঞ্ঞো নাম সত্থা উদপাদি. সো পন ভগৱা সোড়সঅসঙ্খ্যেয্যং কপ্পানঞ্চ সতসহস্সং পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বোধিঞাণং পৰিপাচেত্ৱা ৱেস্সন্তৰত্তভাৱসদিসে অত্তভাৱে ঠত্ৱা ততো চৱিত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দেৱতানং পটিঞ্ঞং দত্ৱা তুসিতপুৰতো চৱিত্ৱা ৰম্মৱতীনগৰে সুনন্দস্স নাম ৰঞ্ঞো কুলে সুজাতায নাম দেৱিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. তস্সপি পটিসন্ধিক্খণে দীপঙ্কৰবুদ্ধৱংসে ৱুত্তপ্পকাৰানি দ্ৱত্তিংস পাটিহাৰিযানি নিব্বত্তিংসু. সো দেৱতাহি কতাৰক্খসংৱিধানো দসন্নং মাসানং অচ্চযেন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমিত্ৱা সব্বসত্তুত্তৰো উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গন্ত্ৱা সব্বা চ দিসা ৱিলোকেত্ৱা আসভিং ৱাচং নিচ্ছাৰেসি – ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭).

ততো কুমাৰস্স নামকৰণদিৱসে নামং কৰোন্তা ‘‘কোণ্ডঞ্ঞো’’তি নামমকংসু. সো হি ভগৱা কোণ্ডঞ্ঞগোত্তো অহোসি. তস্স কিৰ তযো পাসাদা অহেসুং – ৰাম, সুৰাম, সুভনামকা পৰমৰমণীযা. তেসু তীণি সতসহস্সানি নাটকিত্থীনং নচ্চগীতৱাদিতকুসলানং সব্বকালং পচ্চুপট্ঠিতানি অহেসুং. তস্স ৰুচিদেৱী নাম অগ্গমহেসী অহোসি. ৱিজিতসেনো নামস্স পুত্তো অহোসি. সো দসৱস্সসহস্সানি অগাৰং অজ্ঝাৱসি.

সো পন জিণ্ণব্যাধিমতপব্বজিতে দিস্ৱা আজঞ্ঞৰথেন নিক্খমিত্ৱা পব্বজিত্ৱা দস মাসে পধানচৰিযং চৰি. কোণ্ডঞ্ঞকুমাৰং পন পব্বজন্তং দস জনকোটিযো অনুপব্বজিংসু. সো তেহি পৰিৱুতো দস মাসে পধানচৰিযং চৰিত্ৱা ৱিসাখপুণ্ণমায সুনন্দগামে সমসহিতঘনপযোধৰায যসোধৰায নাম সেট্ঠিধীতায দিন্নং পৰমমধুৰং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা ফলপল্লৱঙ্কুৰসমলঙ্কতে সালৱনে দিৱাৱিহাৰং ৱীতিনামেত্ৱা সাযন্হসমযে গণং পহায সুনন্দকাজীৱকেন দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৱা সালকল্যাণিৰুক্খং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা পুব্বদিসাভাগং ওলোকেত্ৱা বোধিৰুক্খং পিট্ঠিতো কত্ৱা অট্ঠপণ্ণাসহত্থৱিত্থতং তিণসন্থৰং সন্থৰিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠায মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা ৰত্তিযা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং ৱিসোধেত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পচ্চযাকাৰং সম্মসিত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানতো ৱুট্ঠায পঞ্চসু খন্ধেসু অভিনিৱিসিত্ৱা উদযব্বযৱসেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি দিস্ৱা যাৱ গোত্ৰভুঞাণং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা চত্তাৰি মগ্গঞাণানি চত্তাৰি চ ফলঞাণানি চতস্সো পটিসম্ভিদা চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণং পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণং ছ অসাধাৰণঞাণানি সকলে চ বুদ্ধগুণে পটিৱিজ্ঝিত্ৱা পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পো বোধিমূলে নিসিন্নোৱ –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);

‘‘অযোঘনহতস্সেৱ, জলতো জাতৱেদসো;

অনুপুব্বূপসন্তস্স, যথা ন ঞাযতে গতি.

‘‘এৱং সম্মা ৱিমুত্তানং, কামবন্ধোঘতাৰিনং;

পঞ্ঞাপেতুং গতী নত্থি, পত্তানং অচলং সুখ’’ন্তি. (উদা. ৮০) –

এৱং উদানং উদানেত্ৱা সত্তসত্তাহং বোধিমূলেযেৱ ফলসমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেত্ৱা অট্ঠমে সত্তাহে ব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনং পটিচ্চ – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪১; মহাৱ. ১০) উপধাৰেন্তো অত্তনা সদ্ধিং পব্বজিতা দস ভিক্খুকোটিযো অদ্দস. ‘‘ইমে পন কুলপুত্তা সমুপচিতকুসলমূলা মং পব্বজন্তং অনুপব্বজিতা মযা সদ্ধিং পধানং চৰিত্ৱা মং উপট্ঠহিংসু, হন্দাহং ইমেসং সব্বপঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি এৱং উপধাৰেত্ৱা – ‘‘ইদানি পন তে কত্থ ৱসন্তী’’তি ওলোকেন্তো – ‘‘ইতো অট্ঠাৰসযোজনিকে অৰুন্ধৱতীনগৰে দেৱৱনে ৱিহৰন্তী’’তি দিস্ৱা – ‘‘তেসং ধম্মং দেসেতুং গমিস্সামী’’তি পত্তচীৱৰমাদায সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ বোধিমূলে অন্তৰহিতো দেৱৱনে পাতুৰহোসি.

তস্মিঞ্চ সমযে তা দস ভিক্খুকোটিযো অৰুন্ধৱতীনগৰং উপনিস্সায দেৱৱনে ৱিহৰন্তি. তে পন ভিক্খূ দসবলং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা পসন্নমানসা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা, ভগৱতো পত্তচীৱৰং পটিগ্গহেত্ৱা, বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা, সত্থু গাৰৱং কত্ৱা, ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা, পৰিৱাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. তত্ৰ কোণ্ডঞ্ঞো দসবলো মুনিগণপৰিৱুতো বুদ্ধাসনে নিসিন্নো তিদসগণপৰিৱুতো দসসতনযনো ৱিয ৱিমলগগনতলগতো সৰদসমযৰজনিকৰো ৱিয তাৰাগণপৰিৱুতো পুণ্ণচন্দো ৱিয ৱিৰোচিত্থ. অথ সত্থা তেসং সব্ববুদ্ধনিসেৱিতং অনুত্তৰং তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং কথেত্ৱা দসভিক্খুকোটিপ্পমুখা সতসহস্সদেৱমনুস্সকোটিযো ধম্মামতং পাযেসি. তেন ৱুত্তং –

১. ‘‘দীপঙ্কৰস্স অপৰেন, কোণ্ডঞ্ঞো নাম নাযকো;

অনন্ততেজো অমিতযসো, অপ্পমেয্যো দুৰাসদো.

২. ‘‘ধৰণূপমো খমনেন, সীলেন সাগৰূপমো;

সমাধিনা মেৰূপমো, ঞাণেন গগনূপমো.

৩. ‘‘ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গ-মগ্গসচ্চপ্পকাসনং;

পকাসেসি সদা বুদ্ধো হিতায সব্বপাণিনং.

৪. ‘‘ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তে, কোণ্ডঞ্ঞে লোকনাযকে;

কোটিসতসহস্সানং, পঠমাভিসমযো অহূ’’তি.

তত্থ দীপঙ্কৰস্স অপৰেনাতি দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো অপৰভাগেতি অত্থো. কোণ্ডঞ্ঞো নামাতি অত্তনো গোত্তৱসেন সমধিগতনামধেয্যো. নাযকোতি ৱিনাযকো. অনন্ততেজোতি অত্তনো সীলগুণঞাণপুঞ্ঞতেজেন অনন্ততেজো. হেট্ঠতো অৱীচি উপৰি ভৱগ্গং তিৰিযতো অনন্তা লোকধাতুযো এত্থন্তৰে একপুগ্গলোপি তস্স মুখং ওলোকেত্ৱা ঠাতুং সমত্থো নাম নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘অনন্ততেজো’’তি. অমিতযসোতি অনন্তপৰিৱাৰো. তস্স হি ভগৱতো ৱস্সসতসহস্সানি যাৱ পৰিনিব্বানসমযং এত্থন্তৰে ভিক্খুপৰিসায গণনপৰিচ্ছেদো নাম নাহোসি. তস্মা ‘‘অমিতযসো’’তি ৱুচ্চতি. অমিতগুণকিত্তিপি ‘‘অমিতযসো’’তি ৱুচ্চতি. অপ্পমেয্যোতি গুণগণপৰিমাণৱসেন নপ্পমেয্যোতি অপ্পমেয্যো. যথাহ –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং, কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে, ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ২.৪২৫; উদা. অট্ঠ. ৫৩; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথা);

তস্মা অপ্পমেয্যগুণগণত্তা ‘‘অপ্পমেয্যো’’তি ৱুচ্চতি. দুৰাসদোতি দুৰুপসঙ্কমনীযো, আসজ্জ ঘট্টেত্ৱা উপসঙ্কমিতুমসক্কুণেয্যভাৱতো দুৰাসদো, দুৰভিভৱনীযোতি অত্থো.

ধৰণূপমোতি ধৰণীসমো. খমনেনাতি খন্তিযা, চতুনহুতাধিকদ্ৱিযোজনসতসহস্সবহলা মহাপথৱী ৱিয পকতিৱাতেন লাভালাভইট্ঠানিট্ঠাদীহি অকম্পনভাৱতো ‘‘ধৰণূপমো’’তি ৱুচ্চতি. সীলেন সাগৰূপমোতি সীলসংৱৰেন ৱেলানাতিক্কমনভাৱেন সাগৰসমো. ‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৱে, ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৮.১৯; চূড়ৱ. ৩৮৪; মি. প. ৬.২.১০) হি ৱুত্তং.

সমাধিনা মেৰূপমোতি সমাধিপটিপক্খভূতধম্মজনিতকম্পাভাৱতো মেৰুনা গিৰিৱৰেন সমো, সদিসোতি অত্থো. মেৰুগিৰিৱৰো ৱিয থিৰতৰসৰীৰোতি ৱা. ঞাণেন গগনূপমোতি এত্থ ভগৱতো ঞাণস্স অনন্তভাৱেন অনন্তাকাসেন উপমা কতা. চত্তাৰি অনন্তানি ৱুত্তানি ভগৱতা. যথাহ –

‘‘সত্তকাযো চ আকাসো, চক্কৱাড়া চনন্তকা;

বুদ্ধঞাণং অপ্পমেয্যং, ন সক্কা এতে ৱিজানিতু’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৪);

তস্মা অনন্তস্স ঞাণস্স অনন্তেন আকাসেন উপমা কতাতি.

ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গসচ্চপ্পকাসনন্তি এতেসং ইন্দ্ৰিযবলবোজ্ঝঙ্গমগ্গসচ্চানং গহণেন সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানিদ্ধিপাদাপি গহিতাৱ হোন্তি. তস্মা ইন্দ্ৰিযাদীনং চতুসঙ্খেপানং ৱসেন সত্তত্তিংসবোধিপক্খিযধম্মানং পকাসনধম্মং পকাসেসি, দেসেসীতি অত্থো. হিতাযাতি হিতত্থং. ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তেতি দেসনাঞাণে পৱত্তিযমানে.

ততো অপৰভাগে মহামঙ্গলসমাগমে দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু দেৱতাযো সুখুমে অত্তভাৱে মাপেত্ৱা ইমস্মিঞ্ঞেৱ চক্কৱাড়ে সন্নিপতিংসু. তত্থ কিৰ অঞ্ঞতৰো দেৱপুত্তো কোণ্ডঞ্ঞদসবলং মঙ্গলপঞ্হং পুচ্ছি. তস্স ভগৱা মঙ্গলানি কথেসি. তত্থ নৱুতিকোটিসহস্সানি অৰহত্তং পাপুণিংসু. সোতাপন্নাদীনং গণনপৰিচ্ছেদো নাম নাহোসি. তেন ৱুত্তং –

৫. ‘‘ততো পৰম্পি দেসেন্তে, নৰমৰূনং সমাগমে;

নৱুতিকোটিসহস্সানং, দুতিযাভিসমযো অহূ’’তি.

তত্থ ততো পৰম্পীতি ততো অপৰভাগেপি. দেসেন্তেতি ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে. নৰমৰূনন্তি নৰানঞ্চেৱ অমৰানঞ্চ, যদা পন ভগৱা গগনতলে তিত্থিযমানমদ্দনং যমকপাটিহাৰিযং কৰোন্তো ধম্মং দেসেসি তদা অসীতিকোটিসহস্সানি অৰহত্তং পাপুণিংসু. তীসু ফলেসু পতিট্ঠিতা গণনপথং ৱীতিৱত্তা. তেন ৱুত্তং –

৬. ‘‘তিত্থিযে অভিমদ্দন্তো, যদা ধম্মমদেসযি;

অসীতিকোটিসহস্সানং, ততিযাভিসমযো অহূ’’তি.

তত্থ তদা-সদ্দং আনেত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. যদা ভগৱা ধম্মং দেসেসি, তদা অসীতিকোটিসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহূতি.

কোণ্ডঞ্ঞো কিৰ সত্থা অভিসম্বোধিং পত্ৱা পঠমৱস্সং চন্দৱতীনগৰং উপনিস্সায চন্দাৰামে ৱিহাসি. তত্থ সুচিন্ধৰস্স নাম ব্ৰাহ্মণমহাসালস্স পুত্তো ভদ্দমাণৱো নাম যসোধৰব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো সুভদ্দমাণৱো চ কোণ্ডঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স সম্মুখা ধম্মদেসনং সুত্ৱা পসন্নমানসা দসহি মাণৱকসহস্সেহি সদ্ধিং তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিংসু.

অথ কোণ্ডঞ্ঞো সত্থা জেট্ঠমাসপুণ্ণমায সুভদ্দত্থেৰপ্পমুখেন কোটিসতসহস্সেন পৰিৱুতো পাতিমোক্খমুদ্দিসি, সো পঠমো সন্নিপাতো অহোসি. ততো অপৰভাগে কোণ্ডঞ্ঞসত্থুনো পুত্তে ৱিজিতসেনে নাম অৰহত্তং পত্তে তংপমুখস্স কোটিসহস্সস্স মজ্ঝে ভগৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসি, সো দুতিযো সন্নিপাতো অহোসি. অথাপৰেন সমযেন দসবলো জনপদচাৰিকং চৰন্তো উদেনৰাজানং নাম নৱুতিকোটিজনপৰিৱাৰং পব্বাজেসি সদ্ধিং তায পৰিসায. তস্মিং পন অৰহত্তং পত্তে তংপমুখেহি নৱুতিযা অৰহন্তকোটীহি ভগৱা পৰিৱুতো পাতিমোক্খং উদ্দিসি, সো ততিযো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৱুত্তং –

৭. ‘‘সন্নিপাতা তযো আসুং, কোণ্ডঞ্ঞস্স মহেসিনো;

খীণাসৱানং ৱিমলানং, সন্তচিত্তান তাদিনং.

৮. ‘‘কোটিসতসহস্সানং, পঠমো আসি সমাগমো;

দুতিযো কোটিসহস্সানং, ততিযো নৱুতিকোটিন’’ন্তি.

তদা কিৰ অম্হাকং বোধিসত্তো ৱিজিতাৱী নাম চক্কৱত্তী হুত্ৱা চন্দৱতীনগৰে পটিৱসতি. সো কিৰ অনেকনৰৱৰপৰিৱুতো সলিলনিধিনিৱসনং সমেৰুযুগন্ধৰং অপৰিমিতৱসুধৰং ৱসুন্ধৰং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন পৰিপালেতি. অথ কোণ্ডঞ্ঞো বুদ্ধোপি কোটিসতসহস্সখীণাসৱপৰিৱুতো জনপদচাৰিকং চৰমানো অনুপুব্বেন চন্দৱতীনগৰং সম্পাপুণি.

সো ৱিজিতাৱী কিৰ ৰাজা – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো কিৰ অম্হাকং নগৰং অনুপ্পত্তো’’তি সুত্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা ভগৱতো ৱসনট্ঠানং সংৱিদহিত্ৱা স্ৱাতনায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নিমন্তেত্ৱা পুনদিৱসে ভত্তৱিধিং সুট্ঠু পটিযাদেত্ৱা কোটিসতসহস্সসঙ্খস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং অদাসি. বোধিসত্তো ভগৱন্তং ভোজেত্ৱা অনুমোদনাৱসানে – ‘‘ভন্তে, তেমাসং মহাজনসঙ্গহং কৰোন্তো ইধেৱ ৱসথা’’তি যাচিত্ৱা তযো মাসে নিৰন্তৰং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অসদিসমহাদানং অদাসি.

অথ সত্থা বোধিসত্তং – ‘‘অনাগতে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা ধম্মমস্স দেসেসি. সো সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা ৰজ্জং নিয্যাতেত্ৱা পব্বজিত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো উপ্পাদেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি. তেন ৱুত্তং –

৯. ‘‘অহং তেন সমযেন, ৱিজিতাৱী নাম খত্তিযো;

সমুদ্দং অন্তমন্তেন, ইস্সৰিযং ৱত্তযামহং.

১০. ‘‘কোটিসতসহস্সানং, ৱিমলানং মহেসিনং;

সহ লোকগ্গনাথেন, পৰমন্নেন তপ্পযিং.

১১. ‘‘সোপি মং বুদ্ধো ব্যাকাসি, কোণ্ডঞ্ঞো লোকনাযকো;

অপৰিমেয্যিতো কপ্পে, বুদ্ধো লোকে ভৱিস্সতি.

১২. ‘‘পধানং পদহিত্ৱান, কত্ৱা দুক্কৰকাৰিকং;

অস্সত্থমূলে সম্বুদ্ধো, বুজ্ঝিস্সতি মহাযসো.

১৩. ‘‘ইমস্স জনিকা মাতা, মাযা নাম ভৱিস্সতি;

পিতা সুদ্ধোদনো নাম, অযং হেস্সতি গোতমো.

১৪. ‘‘কোলিতো উপতিস্সো চ, অগ্গা হেস্সন্তি সাৱকা;

আনন্দো নামুপট্ঠাকো, উপট্ঠিস্সতি তং জিনং.

১৫. ‘‘খেমা উপ্পলৱণ্ণা চ, অগ্গা হেস্সন্তি সাৱিকা;

বোধি তস্স ভগৱতো, অস্সত্থোতি পৱুচ্চতি.

১৬. ‘‘চিত্তো চ হত্থাড়ৱকো, অগ্গা হেস্সন্তুপট্ঠকা;

নন্দমাতা চ উত্তৰা, অগ্গা হেস্সন্তুপট্ঠিকা;

আযু ৱস্সসতং তস্স, গোতমস্স যসস্সিনো.

১৭. ‘‘ইদং সুত্ৱান ৱচনং, অসমস্স মহেসিনো;

আমোদিতা নৰমৰূ, বুদ্ধবীজং কিৰ অযং.

১৮. ‘‘উক্কুট্ঠিসদ্দা ৱত্তন্তি, অপ্ফোটেন্তি হসন্তি চ;

কতঞ্জলী নমস্সন্তি, দসসহস্সিদেৱতা.

১৯. ‘‘যদিমস্স লোকনাথস্স, ৱিৰজ্ঝিস্সাম সাসনং;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, হেস্সাম সম্মুখা ইমং.

২০. ‘‘যথা মনুস্সা নদিং তৰন্তা, পটিতিত্থং ৱিৰজ্ঝিয;

হেট্ঠাতিত্থে গহেত্ৱান, উত্তৰন্তি মহানদিং.

২১. ‘‘এৱমেৱ মযং সব্বে, যদি মুঞ্চামিমং জিনং;

অনাগতম্হি অদ্ধানে, হেস্সাম সম্মুখা ইমং.

২২. ‘‘তস্সাহং ৱচনং সুত্ৱা, ভিয্যো চিত্তং পসাদযিং;

তমেৱ অত্থং সাধেন্তো, মহাৰজ্জং জিনে অদং;

মহাৰজ্জং দদিত্ৱান, পব্বজিং তস্স সন্তিকে.

২৩. ‘‘সুত্তন্তং ৱিনযং চাপি, নৱঙ্গং সত্থুসাসনং;

সব্বং পৰিযাপুণিত্ৱান, সোভযিং জিনসাসনং.

২৪. ‘‘তত্থপ্পমত্তো ৱিহৰন্তো, নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমে;

অভিঞ্ঞাপাৰমিং গন্ত্ৱা, ব্ৰহ্মলোকমগঞ্ছহ’’ন্তি.

তত্থ অহং তেন সমযেনাতি অহং তস্মিং সমযে. ৱিজিতাৱী নামাতি এৱংনামকো চক্কৱত্তিৰাজা অহোসিং. সমুদ্দং অন্তমন্তেনাতি এত্থ চক্কৱাড়পব্বতং সীমং মৰিযাদং কত্ৱা ঠিতং সমুদ্দং অন্তং কত্ৱা ইস্সৰিযং ৱত্তযামীতি অত্থো. এত্তাৱতা ন পাকটং হোতি.

ৰাজা কিৰ চক্কৱত্তী চক্কৰতনানুভাৱেন ৱামপস্সেন সিনেৰুং কত্ৱা সমুদ্দস্স উপৰিভাগেন অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণং পুব্বৱিদেহং গচ্ছতি. তত্থ ৰাজা চক্কৱত্তী – ‘‘পাণো ন হন্তব্বো, অদিন্নং নাদাতব্বং, কামেসুমিচ্ছা ন চৰিতব্বা, মুসা ন ভাসিতব্বা, মজ্জং ন পাতব্বং, যথাভুত্তঞ্চ ভুঞ্জথা’’তি (দী. নি. ২.২৪৪; ৩.৮৫; ম. নি. ৩.২৫৭) ওৱাদং দেতি. এৱং ওৱাদে দিন্নে তং চক্কৰতনং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পুৰত্থিমং সমুদ্দং অজ্ঝোগাহতি. যথা যথা চ তং অজ্ঝোগাহতি, তথা তথা সংখিত্তঊমিৱিপ্ফাৰং হুত্ৱা ওগচ্ছমানং মহাসমুদ্দসলিলং যোজনমত্তং ওগ্গন্ত্ৱা অন্তোসমুদ্দং উভোসু পস্সেসু ৱেড়ুৰিযমণিভিত্তি ৱিয পৰমদস্সনীযং হুত্ৱা তিট্ঠতি, এৱং পুৰত্থিমসাগৰপৰিযন্তং গন্ত্ৱা তং চক্কৰতনং পটিনিৱত্ততি. পটিনিৱত্তমানে চ তস্মিং সা পৰিসা অগ্গতো হোতি, মজ্ঝে ৰাজা চক্কৱত্তী অন্তে চক্কৰতনং হোতি. তম্পি জলং জলন্তেন ৱিযোগং অসহমানমিৱ নেমিমণ্ডলপৰিযন্তং অভিহনন্তমেৱ তীৰমুপগচ্ছতি.

এৱং ৰাজা চক্কৱত্তী পুৰত্থিমসমুদ্দপৰিযন্তং পুব্বৱিদেহং অভিৱিজিনিত্ৱা দক্খিণসমুদ্দপৰিযন্তং জম্বুদীপং ৱিজেতুকামো চক্কৰতনদেসিতেন মগ্গেন দক্খিণসমুদ্দাভিমুখো গচ্ছতি. তং দসসহস্সযোজনপ্পমাণং জম্বুদীপং অভিৱিজিনিত্ৱা দক্খিণসমুদ্দতো পচ্চুত্তৰিত্ৱা সত্তযোজনসহস্সপ্পমাণং অপৰগোযানং ৱিজেতুং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ গন্ত্ৱা তম্পি সাগৰপৰিযন্তং অভিৱিজিনিত্ৱা পচ্ছিমসমুদ্দতোপি উত্তৰিত্ৱা অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণং উত্তৰকুৰুং ৱিজেতুং তথেৱ গন্ত্ৱা তং সমুদ্দপৰিযন্তং কত্ৱা তথেৱ অভিৱিজিয উত্তৰসমুদ্দতোপি পচ্চুত্তৰতি. এত্তাৱতা ৰঞ্ঞা চক্কৱত্তিনা সাগৰপৰিযন্তায পথৱিযা ইস্সৰিযং অধিগতং হোতি. তেন ৱুত্তং সমুদ্দং অন্তমন্তেন, ইস্সৰিযং ৱত্তযামহ’’ন্তি.

কোটিসতসহস্সানন্তি কোটিসতসহস্সানি. অযমেৱ ৱা পাঠো. ৱিমলানন্তি খীণাসৱানং. সহ লোকগ্গনাথেনাতি সদ্ধিং দসবলেন কোটিসতসহস্সানন্তি অত্থো. পৰমন্নেনাতি পণীতেন অন্নেন. তপ্পযিন্তি তপ্পেসিং. অপৰিমেয্যিতো কপ্পেতি ইতো পট্ঠায সতসহস্সকপ্পাধিকানি তীণি অসঙ্খ্যেয্যানি অতিক্কমিত্ৱা একস্মিং ভদ্দকপ্পেতি অত্থো.

পধানন্তি ৱীৰিযং. তমেৱ অত্থং সাধেন্তোতি তমেৱ বুদ্ধকাৰকমত্থং দানপাৰমিং পূৰেন্তো সাধেন্তো নিপ্ফাদেন্তোতি অত্থো. মহাৰজ্জন্তি চক্কৱত্তিৰজ্জং. জিনেতি ভগৱতি, সম্পদানত্থে ৱা ভুম্মং দট্ঠব্বং. অদন্তি অদাসিং. এৱমত্থং সাধেন্তোতি ইমিনা সম্বন্ধো দট্ঠব্বো. ‘‘মহাৰজ্জং জিনে দদি’’ন্তি পঠন্তি কেচি. দদিত্ৱানাতি চজিত্ৱা. সুত্তন্তন্তি সুত্তন্তপিটকং. ৱিনযন্তি ৱিনযপিটকং. নৱঙ্গন্তি সুত্তগেয্যাদিনৱঙ্গং. সোভযিং জিনসাসনন্তি আগমাধিগমেহি লোকিযেহি সমলঙ্কৰিং. তত্থাতি তস্স ভগৱতো সাসনে. অপ্পমত্তোতি সতিসম্পন্নো. ব্ৰহ্মলোকমগঞ্ছহন্তি ব্ৰহ্মলোকং অগঞ্ছিং অহং.

ইমস্স পন কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধস্স ৰম্মৱতী নাম নগৰং অহোসি, সুনন্দো নাম ৰাজা পিতা, সুজাতা নাম দেৱী মাতা, ভদ্দো চ সুভদ্দো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা, অনুৰুদ্ধো নামুপট্ঠাকো, তিস্সা চ উপতিস্সা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, সালকল্যাণিৰুক্খো বোধি, অট্ঠাসীতিহত্থুব্বেধং সৰীৰং, ৱস্সসতসহস্সানি আযুপ্পমাণং অহোসি, তস্স ৰুচিদেৱী নাম অগ্গমহেসী অহোসি, ৱিজিতসেনো নামস্স পুত্তো, চন্দো নামুপট্ঠাকো ৰাজা. চন্দাৰামে কিৰ ৱসীতি. তেন ৱুত্তং –

২৫. ‘‘নগৰং ৰম্মৱতী নাম, সুনন্দো নাম খত্তিযো;

সুজাতা নাম জনিকা, কোণ্ডঞ্ঞস্স মহেসিনো.

৩০. ‘‘ভদ্দো চেৱ সুভদ্দো চ, অহেসুং অগ্গসাৱকা;

অনুৰুদ্ধো নামুপট্ঠাকো, কোণ্ডঞ্ঞস্স মহেসিনো.

৩১. ‘‘তিস্সা চ উপতিস্সা চ, অহেসুং অগ্গসাৱিকা;

সালকল্যাণিকো বোধি, কোণ্ডঞ্ঞস্স মহেসিনো.

৩৩. ‘‘সো অট্ঠাসীতি হত্থানি, অচ্চুগ্গতো মহামুনি;

সোভতে উড়ুৰাজাৱ, সূৰিযো মজ্ঝন্হিকে যথা.

৩৪. ‘‘ৱস্সসতসহস্সানি, আযু ৱিজ্জতি তাৱদে;

তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.

৩৫. ‘‘খীণাসৱেহি ৱিমলেহি, ৱিচিত্তা আসি মেদনী;

যথা হি গগনমুড়ূভি, এৱং সো উপসোভথ.

৩৬. ‘‘তেপি নাগা অপ্পমেয্যা, অসঙ্খোভা দুৰাসদা;

ৱিজ্জুপাতংৱ দস্সেত্ৱা, নিব্বুতা তে মহাযসা.

৩৭. ‘‘সা চ অতুলিযা জিনস্স ইদ্ধি, ঞাণপৰিভাৱিতো চ সমাধি;

সব্বং তমন্তৰহিতং, ননু ৰিত্তা সব্বসঙ্খাৰা’’তি.

তত্থ সালকল্যাণিকোতি সালকল্যাণিৰুক্খো, সো বুদ্ধকালে চেৱ চক্কৱত্তিকালে চ নিব্বত্ততি, নাঞ্ঞদা. সো একাহেনেৱ উট্ঠাতি কিৰ. খীণাসৱেহি ৱিমলেহি, ৱিচিত্তা আসি মেদনীতি অযং মেদনী খীণাসৱেহি এককাসাৱপজ্জোতা ৱিচিত্তা পৰমদস্সনীযা অহোসি. যথা হীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. উড়ূভীতি নক্খত্তেহি, তাৰাগণেহি গগনতলং ৱিয খীণাসৱেহি ৱিচিত্তা অযং মেদনী সোভিত্থাতি অত্থো.

অসঙ্খোভাতি অট্ঠহি লোকধম্মেহি অক্খোভা অৱিকাৰা. ৱিজ্জুপাতংৱ দস্সেত্ৱাতি ৱিজ্জুপাতং ৱিয দস্সযিত্ৱা, ‘‘ৱিজ্জুপ্পাতংৱা’’তিপি পাঠো. কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধস্স কিৰ কালে পৰিনিব্বাযমানা ভিক্খূ সত্ততালপ্পমাণমাকাসমব্ভুগ্গন্ত্ৱা অসিতজলধৰৱিৱৰগতা ৱিজ্জুলতা ৱিয সমন্ততো ৱিজ্জোতমানা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা নিৰুপাদানা দহনা ৱিয পৰিনিব্বাযিংসু. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱিজ্জুপাতংৱ দস্সেত্ৱা’’তি. অতুলিযাতি অতুল্যা অসদিসা. ঞাণপৰিভাৱিতোতি ঞাণেন ৱড্ঢিতো. সেসগাথা হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানা এৱাতি.

‘‘কোণ্ডঞ্ঞো নাম সম্বুদ্ধো, চন্দাৰামে মনোৰমে;

নিব্বাযি চেতিযো তস্স, সত্তযোজনিকো কতো.

‘‘ন হেৱ ধাতুযো তস্স, সত্থুনো, ৱিকিৰিংসু তা;

ঠিতা একঘনা হুত্ৱা, সুৱণ্ণপটিমা ৱিয’’.

সকলজম্বুদীপৱাসিনো মনুস্সা সমাগন্ত্ৱা সত্তযোজনিকং সত্তৰতনমযং হৰিতালমনোসিলায মত্তিকাকিচ্চং তেলসপ্পীহি উদককিচ্চং কত্ৱা নিট্ঠাপেসুন্তি.

কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো দুতিযো বুদ্ধৱংসো.