৩. দীপঙ্কৰবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা
ৰম্মনগৰৱাসিনোপি তে উপাসকা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা পুন ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং মালাগন্ধাদীহি পূজেত্ৱা ৱন্দিত্ৱা দানানুমোদনং সোতুকামা উপনিসীদিংসু. অথ সত্থা তেসং পৰমমধুৰং হদযঙ্গমং দানানুমোদনমকাসি –
‘‘দানং নাম সুখাদীনং, নিদানং পৰমং মতং;
নিব্বানং পন সোপানং, পতিট্ঠাতি পৱুচ্চতি.
‘‘দানং তাণং মনুস্সানং, দানং বন্ধু পৰাযনং;
দানং দুক্খাধিপন্নানং, সত্তানং পৰমা গতি.
‘‘দুক্খনিত্থৰণট্ঠেন, দানং নাৱাতি দীপিতং;
ভযৰক্খণতো দানং, নগৰন্তি চ ৱণ্ণিতং.
‘‘দানং দুৰাসদট্ঠেন, ৱুত্তমাসিৱিসোতি চ;
দানং লোভমলাদীহি, পদুমং অনুপলিত্ততো.
‘‘নত্থি দানসমো লোকে, পুৰিসস্স অৱস্সযো;
পটিপজ্জথ তস্মা তং, কিৰিযাজ্ঝাসযেন চ.
‘‘সগ্গলোকনিদানানি, দানানি মতিমা ইধ;
কো হি নাম নৰো লোকে, ন দদেয্য হিতে ৰতো.
‘‘সুত্ৱা দেৱেসু সম্পত্তিং, কো নৰো দানসম্ভৱং;
ন দজ্জা সুখপ্পদং দানং, দানং চিত্তপ্পমোদনং.
‘‘দানেন পটিপন্নেন, অচ্ছৰাপৰিৱাৰিতো;
ৰমতে সুচিৰং কালং, নন্দনে সুৰনন্দনে.
‘‘পীতিমুড়াৰং ৱিন্দতি দাতা, গাৰৱমস্মিং গচ্ছতি লোকে;
কিত্তিমনন্তং যাতি চ দাতা, ৱিস্সসনীযো হোতি চ দাতা.
‘‘দত্ৱা দানং যাতি নৰো সো, ভোগসমিদ্ধিং দীঘঞ্চাযু;
সুস্সৰতম্পি চ ৱিন্দতি ৰূপং, সগ্গে সদ্ধিং কীড়তি দেৱেহি;
ৱিমানেসু ঠত্ৱা নানা, মত্তমযূৰাভিৰুতেসু.
‘‘চোৰাৰিৰাজোদকপাৱকানং, ধনং অসাধাৰণমেৱ দানং;
দদাতি তং সাৱকঞাণভূমিং, পচ্চেকভূমিং পন বুদ্ধভূমি’’ন্তি. –
এৱমাদিনা নযেন দানানুমোদনং কত্ৱা দানানিসংসং পকাসেত্ৱা তদনন্তৰং সীলকথং কথেসি. সীলং নামেতং ইধলোকপৰলোকসম্পত্তীনং মূলং.
‘‘সীলং সুখানং পৰমং নিদানং, সীলেন সীলী তিদিৱং পযাতি;
সীলঞ্হি সংসাৰমুপাগতস্স, তাণঞ্চ লেণঞ্চ পৰাযনঞ্চ.
‘‘অৱস্সযো সীলসমো জনানং, কুতো পনঞ্ঞো ইধ ৱা পৰত্থ;
সীলং গুণানং পৰমা পতিট্ঠা, যথা ধৰা থাৱৰজঙ্গমানং.
‘‘সীলং কিৰেৱ কল্যাণং, সীলং লোকে অনুত্তৰং;
অৰিযৱুত্তিসমাচাৰো, যেন ৱুচ্চতি সীলৱা’’. (জা. ১.৩.১১৮);
সীলালঙ্কাৰসমো অলঙ্কাৰো নত্থি, সীলগন্ধসমো গন্ধো নত্থি, সীলসমং কিলেসমলৱিসোধনং নত্থি, সীলসমং পৰিড়াহূপসমং নত্থি, সীলসমং কিত্তিজননং নত্থি, সীলসমং সগ্গাৰোহণসোপানং নত্থি, নিব্বাননগৰপ্পৱেসনে চ সীলসমং দ্ৱাৰং নত্থি. যথাহ –
‘‘সোভন্তেৱং ন ৰাজানো, মুত্তামণিৱিভূসিতা;
যথা সোভন্তি যতিনো, সীলভূসনভূসিতা.
‘‘সীলগন্ধসমো গন্ধো, কুতো নাম ভৱিস্সতি;
যো সমং অনুৱাতে চ, পটিৱাতে চ ৱাযতি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৯);
‘‘ন পুপ্ফগন্ধো পটিৱাতমেতি, ন চন্দনং তগ্গৰমল্লিকা ৱা;
সতঞ্চ গন্ধো পটিৱাতমেতি, সব্বা দিসা সপ্পুৰিসো পৱাযতি.
‘‘চন্দনং তগৰং ৱাপি, উপ্পলং অথ ৱস্সিকী;
এতেসং গন্ধজাতানং, সীলগন্ধো অনুত্তৰো. (ধ. প. ৫৪-৫৫; মি. প. ৫.৪.১);
‘‘ন গঙ্গা যমুনা চাপি, সৰভূ ৱা সৰস্ৱতী;
নিন্নগা ৱাচিৰৱতী, মহী ৱাপি মহানদী.
‘‘সক্কুণন্তি ৱিসোধেতুং, তং মলং ইধ পাণিনং;
ৱিসোধযতি সত্তানং, যং ৱে সীলজলং মলং.
‘‘ন তং সজলদা ৱাতা, ন চাপি হৰিচন্দনং;
নেৱ হাৰা ন মণযো, ন চন্দকিৰণঙ্কুৰা.
‘‘সমযন্তীধ সত্তানং, পৰিড়াহং সুৰক্খিতং;
যং সমেতি ইদং অৰিযং, সীলং অচ্চন্তসীতলং.
‘‘অত্তানুৱাদাদিভযং, ৱিদ্ধংসযতি সব্বদা;
জনেতি কিত্তিহাসঞ্চ, সীলং সীলৱতো সদা.
‘‘সগ্গাৰোহণসোপানং, অঞ্ঞং সীলসমং কুতো;
দ্ৱাৰং ৱা পন নিব্বান, নগৰস্স পৱেসনে.
‘‘গুণানং মূলভূতস্স, দোসানং বলঘাতিনো;
ইতি সীলস্স জানাথ, আনিসংসমনুত্তৰ’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৯);
এৱং ভগৱা সীলানিসংসং দস্সেত্ৱা – ‘‘ইদং পন সীলং নিস্সায অযং সগ্গো লভতী’’তি দস্সনত্থং তদনন্তৰং সগ্গকথং কথেসি. অযং সগ্গো নাম ইট্ঠো কন্তো মনাপো একন্তসুখো নিচ্চমেত্থ কীড়া নিচ্চং সম্পত্তিযো লভন্তি. চাতুমহাৰাজিকা দেৱা নৱুতিৱস্সসতসহস্সানি দিব্বসুখং দিব্বসম্পত্তিং পটিলভন্তি. তাৱতিংসা তিস্সো ৱস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৱস্সসতসহস্সানীতি এৱমাদিসগ্গগুণপটিসংযুত্তকথং কথেসি. এৱং সগ্গকথায পলোভেত্ৱা পুন – ‘‘অযম্পি সগ্গো অনিচ্চো অধুৱো ন তত্থ ছন্দৰাগো কাতব্বো’’তি কামানং আদীনৱং ওকাৰং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসঞ্চ পকাসেত্ৱা অমতপৰিযোসানং ধম্মকথং কথেসি. এৱং তস্স মহাজনস্স ধম্মং দেসেত্ৱা একচ্চে সৰণেসু চ একচ্চে পঞ্চসীলেসু চ একচ্চে সোতাপত্তিফলে চ একচ্চে সকদাগামিফলে একচ্চে অনাগামিফলে একচ্চে চতূসুপি ফলেসু একচ্চে তীসু ৱিজ্জাসু একচ্চে ছসু অভিঞ্ঞাসু একচ্চে অট্ঠসু সমাপত্তীসু পতিট্ঠাপেত্ৱা উট্ঠাযাসনা ৰম্মনগৰতো নিক্খমিত্ৱা সুদস্সনমহাৱিহাৰমেৱ পাৱিসি. তেন ৱুত্তং –
১. ‘‘তদা তে ভোজযিত্ৱান, সসঙ্ঘং লোকনাযকং;
উপগচ্ছুং সৰণং তস্স, দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো.
২. ‘‘সৰণাগমনে কঞ্চি, নিৱেসেতি তথাগতো;
কঞ্চি পঞ্চসু সীলেসু, সীলে দসৱিধে পৰং.
৩. ‘‘কস্সচি দেতি সামঞ্ঞং, চতুৰো ফলমুত্তমে;
কস্সচি অসমে ধম্মে, দেতি সো পটিসম্ভিদা.
৪. ‘‘কস্সচি ৱৰসমাপত্তিযো, অট্ঠ দেতি নৰাসভো;
তিস্সো কস্সচি ৱিজ্জাযো, ছড়ভিঞ্ঞা পৱেচ্ছতি.
৫. ‘‘তেন যোগেন জনকাযং, ওৱদতি মহামুনি;
তেন ৱিত্থাৰিকং আসি, লোকনাথস্স সাসনং.
৬. ‘‘মহাহনুসভক্খন্ধো, দীপঙ্কৰসনামকো;
বহূ জনে তাৰযতি, পৰিমোচেতি দুগ্গতিং.
৭. ‘‘বোধনেয্যং জনং দিস্ৱা, সতসহস্সেপি যোজনে;
খণেন উপগন্ত্ৱান, বোধেতি তং মহামুনী’’তি.
তত্থ তেতি ৰম্মনগৰৱাসিনো উপাসকা. সৰণন্তি এত্থ সৰণং সৰণগমনং সৰণস্স গন্তা চ ৱেদিতব্বা. সৰতি হিংসতি ৱিনাসেতীতি সৰণং, কিং তং? ৰতনত্তযং. তং পন সৰণগতানং তেনেৱ সৰণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিং পৰিক্কিলেসং হনতি হিংসতি ৱিনাসেতীতি সৰণন্তি ৱুচ্চতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যে কেচি বুদ্ধং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
‘‘যে কেচি ধম্মং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
‘‘যে কেচি সঙ্ঘং সৰণং গতাসে, ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং, দেৱকাযং পৰিপূৰেস্সন্তী’’তি. (দী. নি. ২.৩৩২; সং. নি. ১.৩৭);
সৰণগমনং নাম ৰতনত্তযপৰাযনাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. সৰণস্স গন্তা নাম তংসমঙ্গীপুগ্গলো. এৱং তাৱ সৰণং সৰণগমনং সৰণস্স গন্তা চাতি ইদং তযং ৱেদিতব্বং.
তস্সাতি তং দীপঙ্কৰং, উপযোগত্থে সামিৱচনং দট্ঠব্বং. ‘‘উপগচ্ছুং সৰণং তত্থা’’তিপি পাঠো. সত্থুনোতি সত্থাৰং. সৰণাগমনে কঞ্চীতি কঞ্চি পুগ্গলং সৰণগমনে নিৱেসেতীতি অত্থো. কিঞ্চাপি পচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱুত্তং, অতীতকালৱসেন পন অত্থো গহেতব্বো. এস নযো সেসেসুপি. ‘‘কস্সচি সৰণাগমনে’’তিপি পাঠো, তস্সপি সোযেৱত্থো. কঞ্চি পঞ্চসু সীলেসূতি কঞ্চি পুগ্গলং পঞ্চসু ৱিৰতিসীলেসু নিৱেসেসীতি অত্থো. ‘‘কস্সচি পঞ্চসু সীলেসূ’’তিপি পাঠো, সোযেৱত্থো. সীলে দসৱিধে পৰন্তি অপৰং পুগ্গলং দসৱিধে সীলে নিৱেসেসীতি অত্থো. ‘‘কস্সচি কুসলে দসা’’তিপি পাঠো, তস্স কঞ্চি পুগ্গলং দস কুসলধম্মে সমাদপেসীতি অত্থো. কস্সচি দেতি সামঞ্ঞন্তি এত্থ পৰমত্থতো সামঞ্ঞন্তি মগ্গো ৱুচ্চতি. যথাহ –
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, সামঞ্ঞং? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সামঞ্ঞ’’ন্তি (সং. নি. ৫.৩৬).
চতুৰো ফলমুত্তমেতি চত্তাৰি উত্তমানি ফলানীতি অত্থো. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. লিঙ্গৱিপৰিযাসেন ৱুত্তং. যথোপনিস্সযং চত্তাৰো মগ্গে চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি কস্সচি অদাসীতি অত্থো. কস্সচি অসমে ধম্মেতি কস্সচি অসদিসে চত্তাৰো পটিসম্ভিদাধম্মে অদাসি.
কস্সচি ৱৰসমাপত্তিযোতি কস্সচি পন নীৱৰণৱিগমেন পধানভূতা অট্ঠ সমাপত্তিযো অদাসি. তিস্সো কস্সচি ৱিজ্জাযোতি কস্সচি পুগ্গলস্স উপনিস্সযৱসেন দিব্বচক্খুঞাণপুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণআসৱক্খযঞাণানং ৱসেন তিস্সো ৱিজ্জাযো. ছড়ভিঞ্ঞা পৱেচ্ছতীতি ছ অভিঞ্ঞাযো কস্সচি অদাসি.
তেন যোগেনাতি তেন নযেন তেনানুক্কমেন চ. জনকাযন্তি জনসমূহং. ওৱদতীতি ওৱদি. কালৱিপৰিযাসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইতো উপৰিপি ঈদিসেসু ৱচনেসু অতীতকালৱসেনেৱ অত্থো গহেতব্বো. তেন ৱিত্থাৰিকং আসীতি তেন দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো ওৱাদেন অনুসাসনিযা ৱিত্থাৰিকং ৱিত্থতং ৱিসালীভূতং সাসনং অহোসি.
মহাহনূতি মহাপুৰিসানং কিৰ দ্ৱেপি হনূনি পৰিপুণ্ণানি দ্ৱাদসিযা পক্খস্স চন্দসদিসাকাৰানি হোন্তীতি মহন্তানি হনূনি যস্স সো মহাহনু, সীহহনূতি ৱুত্তং হোতি. উসভক্খন্ধোতি উসভস্সেৱ খন্ধো যস্স ভৱতি, সো উসভক্খন্ধো. সুৱট্টিতসুৱণ্ণালিঙ্গসদিসৰুচিৰক্খন্ধো সমৱট্টচাৰুক্খন্ধোতি অত্থো. দীপঙ্কৰসনামকোতি দীপঙ্কৰসনামো. বহূ জনে তাৰযতীতি বহূ বুদ্ধৱেনেয্যে জনে তাৰেসি. পৰিমোচেতীতি পৰিমোচেসি. দুগ্গতিন্তি দুগ্গতিতো. নিস্সক্কত্থে উপযোগৱচনং.
ইদানি তাৰণপৰিমোচনকৰণাকাৰদস্সনত্থং ‘‘বোধনেয্যং জন’’ন্তি গাথা ৱুত্তা. তত্থ বোধনেয্যং জনন্তি বোধনেয্যং পজং, অযমেৱ ৱা পাঠো. দিস্ৱাতি বুদ্ধচক্খুনা ৱা সমন্তচক্খুনা ৱা দিস্ৱা. সতসহস্সেপি যোজনেতি অনেকসতসহস্সেপি যোজনে ঠিতং. ইদং পন দসসহস্সিযংযেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
দীপঙ্কৰো কিৰ সত্থা বুদ্ধত্তং পত্ৱা বোধিমূলে সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা অট্ঠমে সত্তাহে মহাব্ৰহ্মুনো ধম্মজ্ঝেসনং পটিঞ্ঞায সুনন্দাৰামে ধম্মচক্কং পৱত্তেত্ৱা কোটিসতং দেৱমনুস্সানং ধম্মামতং পাযেসি. অযং পঠমো অভিসমযো অহোসি.
অথ সত্থা অত্তনো পুত্তস্স সমৱট্টক্খন্ধস্স উসভক্খন্ধস্স নাম ঞাণপৰিপাকং ঞত্ৱা তং অত্ৰজং পমুখং কত্ৱা ৰাহুলোৱাদসদিসং ধম্মং দেসেত্ৱা দেৱমনুস্সানং নৱুতিকোটিযো ধম্মামতং পাযেসি. অযং দুতিযো অভিসমযো অহোসি.
পুন ভগৱা অমৰৱতীনগৰদ্ৱাৰে মহাসিৰীসৰুক্খমূলে যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা মহাজনস্স বন্ধনামোক্খং কত্ৱা দেৱগণপৰিৱুতো দিৱসকৰাতিৰেকজুতিৱিসৰভৱনে তাৱতিংসভৱনে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পৰমসীতলে পণ্ডুকম্বলসিলাতলে নিসীদিত্ৱা সব্বদেৱগণপীতিসঞ্জননিং অত্তনো জননিং সুমেধাদেৱিং পমুখং কত্ৱা সব্বলোকৱিদিতৱিসুদ্ধিদেৱো দেৱদেৱো দীপঙ্কৰো ভগৱা সব্বসত্তহিতকৰং পৰমাতিৰেকগম্ভীৰসুখুমং বুদ্ধিৱিসদকৰং সত্তপ্পকৰণং অভিধম্মপিটকং দেসেত্ৱা নৱুতিদেৱকোটিসহস্সানং ধম্মামতং পাযেসি. অযং ততিযো অভিসমযো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
৮. ‘‘পঠমাভিসমযে বুদ্ধো, কোটিসতমবোধযি;
দুতিযাভিসমযে নাথো, নৱুতিকোটিমবোধযি.
৯. ‘‘যদা চ দেৱভৱনম্হি, বুদ্ধো ধম্মমদেসযি;
নৱুতিকোটিসহস্সানং, ততিযাভিসমযো অহূ’’তি.
দীপঙ্কৰস্স পন ভগৱতো তযো সাৱকসন্নিপাতা অহেসুং. তত্থ সুনন্দাৰামে কোটিসতসহস্সানং পঠমো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১০. ‘‘সন্নিপাতা তযো আসুং, দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো;
কোটিসতসহস্সানং, পঠমো আসি সমাগমো’’তি.
অথাপৰেন সমযেন দসবলো চতূহি ভিক্খুসতসহস্সেহি পৰিৱুতো গামনিগমনগৰপটিপাটিযা মহাজনানুগ্গহং কৰোন্তো চাৰিকং চৰমানো অনুক্কমেন একস্মিং পদেসে মহাজনকতসক্কাৰং সব্বলোকৱিস্সুতং অমনুস্সপৰিগ্গহিতং অতিভযানকং ওলম্বাম্বুধৰপৰিচুম্বিতকূটং ৱিৱিধসুৰভিতৰুকুসুমৱাসিতকূটং নানামিগগণৱিচৰিতকূটং নাৰদকূটং নাম পৰমৰমণীযং পব্বতং সম্পাপুণি. সো কিৰ পব্বতো নাৰদেন নাম যক্খেন পৰিগ্গহিতো অহোসি. তত্থ পন তস্স যক্খস্স অনুসংৱচ্ছৰং মহাজনো মনুস্সবলিং উপসংহৰতি.
অথ দীপঙ্কৰো কিৰ ভগৱা তস্স মহাজনস্স উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৱা ততো ভিক্খুসঙ্ঘং চাতুদ্দিসং পেসেত্ৱা অদুতিযো অসহাযো মহাকৰুণাবলৱসঙ্গতহদযো তঞ্চ যক্খং ৱিনেতুং তং নাৰদপব্বতং অভিৰুহি. অথ সো মনুস্সভক্খো সকহিতনিৰপেক্খো পৰৱধদক্খো যক্খো মক্খং অসহমানো কোধপৰেতমানসো দসবলং ভিংসাপেত্ৱা পলাপেতুকামো তং পব্বতং চালেসি. সো কিৰ পব্বতো তেন চালিযমানো ভগৱতো আনুভাৱেন তস্সেৱ মত্থকে পতমানো ৱিয অহোসি.
ততো সো ভীতো – ‘‘হন্দ নং অগ্গিনা ঝাপেস্সামী’’তি মহন্তং অতিভীমদস্সনং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বত্তেসি. সো অগ্গিক্খন্ধো পটিৱাতে খিত্তো ৱিয অত্তনোৱ দুক্খং জনেসি, ন পন ভগৱতো চীৱৰে অংসুমত্তম্পি দড্ঢুং সমত্থো অহোসি. যক্খো পন ‘‘সমণো দড্ঢো, ন দড্ঢো’’তি ওলোকেন্তো দসবলং সৰদসমযৱিমলকৰনিকৰং সব্বজনৰতিকৰং ৰজনিকৰমিৱ সীতলজলতলগতকমলকণ্ণিকায নিসিন্নং ৱিয ভগৱন্তং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অহো অযং সমণো মহানুভাৱো, যং যং ইমস্সাহং অনত্থং কৰোমি, সো সো মমূপৰিযেৱ পততি, ইমং পন সমণং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞং মে পটিসৰণং পৰাযনং নত্থি, পথৱিযং উপক্খলিতা পথৱিংযেৱ নিস্সায উট্ঠহন্তি, হন্দাহং ইমংযেৱ সমণং সৰণং গমিস্সামী’’তি.
অথেৱং পন সো চিন্তেত্ৱা ভগৱতো চক্কালঙ্কততলেসু পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা’’তি ৱত্ৱা ভগৱন্তং সৰণমগমাসি. অথস্স ভগৱা অনুপুব্বিকথং কথেসি. সো দেসনাপৰিযোসানে দসহি যক্খসহস্সেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. তস্মিং কিৰ দিৱসে সকলজম্বুদীপতলৱাসিনো মনুস্সা তস্স বলিকম্মত্থং একেকগামতো একেকং পুৰিসং আহৰিংসু. অঞ্ঞঞ্চ বহুতিলতণ্ডুলকুলত্থমুগ্গমাসাদিং সপ্পিনৱনীততেলমধুফাণিতাদিঞ্চ আহৰিংসু. অথ সো যক্খো তং দিৱসং আভততণ্ডুলাদিকং সব্বং তেসংযেৱ দত্ৱা তে বলিকম্মত্থায আনীতমনুস্সে দসবলস্স নিয্যাতেসি.
অথ সত্থা তে মনুস্সে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৱা অন্তোসত্তাহেযেৱ সব্বে অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা মাঘপুণ্ণমায কোটিসতভিক্খুমজ্ঝগতো চতুৰঙ্গসমন্নাগতে সন্নিপাতে পাতিমোক্খমুদ্দিসি. চতুৰঙ্গানি নাম সব্বেৱ এহিভিক্খূ হোন্তি, সব্বে ছড়ভিঞ্ঞা হোন্তি, সব্বে অনামন্তিতাৱ আগতা, পন্নৰসূপোসথদিৱসো চাতি ইমানি চত্তাৰি অঙ্গানি নাম. অযং দুতিযো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১১. ‘‘পুন নাৰদকূটম্হি, পৱিৱেকগতে জিনে;
খীণাসৱা ৱীতমলা, সমিংসু সতকোটিযো’’তি.
তত্থ পৱিৱেকগতেতি গণং পহায গতে. সমিংসূতি সন্নিপতিংসু.
যদা পন দীপঙ্কৰো লোকনাযকো সুদস্সননামকে পব্বতে ৱস্সাৱাসমুপগঞ্ছি, তদা কিৰ জম্বুদীপৱাসিনো মনুস্সা অনুসংৱচ্ছৰং গিৰগ্গসমজ্জং কৰোন্তি. তস্মিং কিৰ সমজ্জে সন্নিপতিতা মনুস্সা দসবলং দিস্ৱা ধম্মকথং সুত্ৱা তত্ৰ পসীদিত্ৱা পব্বজিংসু. মহাপৱাৰণদিৱসে সত্থা তেসং অজ্ঝাসযানুকূলং ৱিপস্সনাকথং কথেসি. তং সুত্ৱা তে সব্বে সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা ৱিপস্সনানুপুব্বেন মগ্গানুপুব্বেন চ অৰহত্তং পাপুণিংসু. অথ সত্থা নৱুতিকোটিসহস্সেহি সদ্ধিং পৱাৰেসি. অযং ততিযো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১২. ‘‘যম্হি কালে মহাৱীৰো, সুদস্সনসিলুচ্চযে;
নৱুতিকোটিসহস্সেহি, পৱাৰেসি মহামুনি.
‘‘অহং তেন সমযেন, জটিলো উগ্গতাপনো;
অন্তলিক্খম্হি চৰণো, পঞ্চাভিঞ্ঞাসু পাৰগূ’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);
অযং গাথা অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথায নিদানৱণ্ণনায দীপঙ্কৰবুদ্ধৱংসে লিখিতা. ইমস্মিং পন বুদ্ধৱংসে নত্থি. নত্থিভাৱোযেৱ পনস্সা যুত্ততৰো. কস্মাতি চে? হেট্ঠা সুমেধকথাসু কথিতত্তাতি.
দীপঙ্কৰে কিৰ ভগৱতি ধম্মং দেসেন্তে দসসহস্সানঞ্চ ৱীসতিসহস্সানঞ্চ ধম্মাভিসমযো অহোসিযেৱ. একস্স পন দ্ৱিন্নং তিণ্ণং চতুন্নন্তি চ আদিৱসেন অভিসমযানং অন্তো নত্থি. তস্মা দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো সাসনং ৱিত্থাৰিকং বাহুজঞ্ঞং অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১৩. ‘‘দসৱীসসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু;
একদ্ৱিন্নং অভিসমযা, গণনাতো অসঙ্খিযা’’তি.
তত্থ দসৱীসসহস্সানন্তি দসসহস্সানং ৱীসতিসহস্সানঞ্চ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মপ্পটিৱেধো. একদ্ৱিন্নন্তি একস্স চেৱ দ্ৱিন্নঞ্চ, তিণ্ণং চতুন্নং…পে… দসন্নন্তিআদিনা নযেন অসঙ্খ্যেয্যাতি অত্থো. এৱং অসঙ্খ্যেয্যাভিসমযত্তা চ ৱিত্থাৰিকং মহন্তপ্পত্তং বহূহি পণ্ডিতেহি দেৱমনুস্সেহি নিয্যানিকন্তি জঞ্ঞং জানিতব্বং অধিসীলসিক্খাদীহি ইদ্ধঞ্চ সমাধিআদীহি ফীতঞ্চ অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১৪. ‘‘ৱিত্থাৰিকং বাহুজঞ্ঞং, ইদ্ধং ফীতং অহূ তদা;
দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো, সাসনং সুৱিসোধিত’’ন্তি.
তত্থ সুৱিসোধিতন্তি সুট্ঠু ভগৱতা সোধিতং ৱিসুদ্ধং কতং. দীপঙ্কৰং কিৰ সত্থাৰং সব্বকালং ছড়ভিঞ্ঞানং মহিদ্ধিকানং ভিক্খূনং চত্তাৰি সতসহস্সানি পৰিৱাৰেন্তি. তেন চ সমযেন যে সেক্খা কালকিৰিযং কৰোন্তি, তে গৰহিতা ভৱন্তি, সব্বে খীণাসৱা হুত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযন্তীতি অধিপ্পাযো. তস্মা হি তস্স ভগৱতো সাসনং সুপুপ্ফিতং সুসমিদ্ধং খীণাসৱেহি ভিক্খূহি অতিৱিয সোভিত্থ. তেন ৱুত্তং –
১৫. ‘‘চত্তাৰি সতসহস্সানি, ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা;
দীপঙ্কৰং লোকৱিদুং, পৰিৱাৰেন্তি সব্বদা.
১৬. ‘‘যে কেচি তেন সমযেন, জহন্তি মানুসং ভৱং;
অপ্পত্তমানসা সেখা, গৰহিতা ভৱন্তি তে.
১৭. ‘‘সুপুপ্ফিতং পাৱচনং, অৰহন্তেহি তাদিহি;
খীণাসৱেহি ৱিমলেহি, উপসোভতি সব্বদা’’তি.
তত্থ চত্তাৰি সতসহস্সানীতি গণনায দস্সিতা এৱং দস্সিতগণনা ইমে ভিক্খূতি দস্সনত্থং ‘‘ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকা’’তি ৱুত্তন্তি এৱমত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা ছড়ভিঞ্ঞা মহিদ্ধিকাতি ছড়ভিঞ্ঞানং মহিদ্ধিকানন্তি সামিঅত্থে পচ্চত্তৱচনং দট্ঠব্বং. পৰিৱাৰেন্তি সব্বদাতি নিচ্চকালং দসবলং পৰিৱাৰেন্তি, ভগৱন্তং মুঞ্চিত্ৱা কত্থচি ন গচ্ছন্তীতি অধিপ্পাযো. তেন সমযেনাতি তস্মিং সমযে. অযং পন সময-সদ্দো সমৱাযাদীসু নৱসু অত্থেসু দিস্সতি. যথাহ –
‘‘সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.১; ম. নি. অট্ঠ. ১.মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১; ধ. স. অট্ঠ. ১ কামাৱচৰকুসলপদভাজনীয; খু. পা. অট্ঠ. মংগলসুত্তৱণ্ণনা, এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৮৪);
ইধ সো কালে দট্ঠব্বো; তস্মিং কালেতি অত্থো. মানুসং ভৱন্তি মনুস্সভাৱং. অপ্পত্তমানসাতি অপ্পত্তং অনধিগতং মানসং যেহি তে অপ্পত্তমানসা. মানসন্তি ৰাগস্স চ চিত্তস্স চ অৰহত্তস্স চ অধিৱচনং. ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো, য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) হি এত্থ পন ৰাগো ‘‘মানসো’’তি ৱুত্তো. ‘‘চিত্তং মনো মানসং হদযং পণ্ডৰ’’ন্তি (ধ. স. ৬; ৱিভ. ১৮৪; মহানি. ১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১১৪) এত্থ চিত্তং. ‘‘অপ্পত্তমানসো সেখো, কালং কযিৰা জনেসুতা’’তি (সং. নি. ১.১৫৯) এত্থ অৰহত্তং. ইধাপি অৰহত্তমেৱ অধিপ্পেতং (ধ. স. অট্ঠ. ৫ কামাৱচৰকুসলনিদ্দেসৱাৰকথা; মহানি. অট্ঠ. ১). তস্মা অপ্পত্তঅৰহত্তফলাতি অত্থো. সেখাতি কেনট্ঠেন সেখা? সেখধম্মপটিলাভট্ঠেন সেখা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, সেখো হোতীতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সেখায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেখেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতি. এত্তাৱতা খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সেখো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩). অপি চ সিক্খন্তীতি সেখা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সিক্খতি, সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সিক্খতি? অধিসীলম্পি সিক্খতি অধিচিত্তম্পি অধিপঞ্ঞম্পি সিক্খতীতি খো, ভিক্খু, তস্মা সেখোতি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৬).
সুপুপ্ফিতন্তি সুট্ঠু ৱিকসিতং. পাৱচনন্তি পসত্থং ৱচনং, ৱুদ্ধিপ্পত্তং ৱা ৱচনং পৱচনং, পৱচনমেৱ পাৱচনং, সাসনন্তি অত্থো. উপসোভতীতি অভিৰাজতি অতিৱিৰোচতি. সব্বদাতি সব্বকালং. ‘‘উপসোভতি সদেৱকে’’তিপি পাঠো.
তস্স দীপঙ্কৰস্স ভগৱতো ৰম্মৱতী নাম নগৰং অহোসি, সুদেৱো নাম খত্তিযো পিতা, সুমেধা নাম দেৱী মাতা, সুমঙ্গলো চ তিস্সো চাতি দ্ৱে অগ্গসাৱকা, সাগতো নাম উপট্ঠাকো, নন্দা চ সুনন্দা চাতি দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, বোধি তস্স ভগৱতো পিপ্ফলিৰুক্খো অহোসি, অসীতিহত্থুব্বেধো, সতসহস্সৱস্সানি আযূতি. কিং পনিমেসং জাতনগৰাদীনং দস্সনে পযোজনন্তি চে? ৱুচ্চতে – যস্স যদি নেৱ জাতনগৰং ন পিতা ন মাতা পঞ্ঞাযেয্য, ইমস্স পন নেৱ জাতনগৰং ন পিতা ন মাতা পঞ্ঞাযতি, দেৱো ৱা সক্কো ৱা যক্খো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা এস মঞ্ঞে, দেৱানম্পি ঈদিসং পাটিহাৰিযং অনচ্ছৰিযন্তি মঞ্ঞমানা ন সোতব্বং ন সদ্দহিতব্বং মঞ্ঞেয্যুং, ততো অভিসমযো ন ভৱেয্য, অসতি অভিসমযে নিৰত্থকো বুদ্ধুপ্পাদো ভৱেয্য, অনিয্যানিকং সাসনং. তস্মা সব্ববুদ্ধানং জাতনগৰাদিকো পৰিচ্ছেদো দস্সেতব্বো. তেন ৱুত্তং –
১৮. ‘‘নগৰং ৰম্মৱতী নাম, সুদেৱো নাম খত্তিযো;
সুমেধা নাম জনিকা, দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো.
২৪. ‘‘সুমঙ্গলো চ তিস্সো চ, অহেসুং অগ্গসাৱকা;
সাগতো নামুপট্ঠাকো, দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো.
২৫. ‘‘নন্দা চেৱ সুনন্দা চ, অহেসুং অগ্গসাৱিকা;
বোধি তস্স ভগৱতো, পিপ্ফলীতি পৱুচ্চতি.
২৭. ‘‘অসীতিহত্থমুব্বেধো, দীপঙ্কৰো মহামুনি;
সোভতি দীপৰুক্খোৱ, সালৰাজাৱ ফুল্লিতো.
২৮. ‘‘সতসহস্সৱস্সানি, আযু তস্স মহেসিনো;
তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.
২৯. ‘‘জোতযিত্ৱান সদ্ধম্মং, সন্তাৰেত্ৱা মহাজনং;
জলিত্ৱা অগ্গিক্খন্ধোৱ, নিব্বুতো সো সসাৱকো.
৩০. ‘‘সা চ ইদ্ধি সো চ যসো, তানি চ পাদেসু চক্কৰতনানি;
সব্বং তমন্তৰহিতং, ননু ৰিত্তা সব্বসঙ্খাৰা’’তি.
তত্থ সুদেৱো নাম খত্তিযোতি সুদেৱো নামস্স খত্তিযো পিতা অহোসীতি অত্থো. জনিকাতি জনেত্তি. পিপ্ফলীতি পিলক্খকপীতনৰুক্খো বোধি. অসীতিহত্থমুব্বেধোতি অসীতিহত্থং উচ্চগ্গতো. দীপৰুক্খো ৱাতি সম্পজ্জলিতদীপমালাকুলো দীপৰুক্খো ৱিয আৰোহপৰিণাহসণ্ঠানপাৰিপূৰিসম্পন্নো দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণানুব্যঞ্জনসমলঙ্কতসৰীৰো ৱিপ্ফুৰিতৰংসিজালাৱিসৰতাৰাগণসমুজ্জলমিৱ গগনতলং ভগৱা ধৰমানকালে সোভতীতি সোভিত্থ. সালৰাজাৱ ফুল্লিতোতি পুপ্ফিতো সব্বফালিফুল্লো সালৰাজৰুক্খো ৱিয চ সব্বফালিফুল্লো যোজনসতুব্বেধো পাৰিচ্ছত্তো ৱিয চ অসীতিহত্থুব্বেধো ভগৱা অতিৱিয সোভতি.
সতসহস্সৱস্সানীতি ৱস্সসতসহস্সানি তস্স আযূতি অত্থো. তাৱতা তিট্ঠমানোতি তাৱতকং কালং তিট্ঠমানো. জনতন্তি জনসমূহং. সন্তাৰেত্ৱা মহাজনন্তি তাৰযিত্ৱা মহাজনং. ‘‘সন্তাৰেত্ৱা সদেৱক’’ন্তিপি পাঠো, তস্স সদেৱকং লোকন্তি অত্থো. সা চ ইদ্ধীতি সা চ সম্পত্তি আনুভাৱো. সো চ যসোতি সো চ পৰিৱাৰো. সব্বং তমন্তৰহিতন্তি তং সব্বং ৱুত্তপ্পকাৰং সম্পত্তিজাতং অন্তৰহিতং অপগতন্তি অত্থো. ননু ৰিত্তা সব্বসঙ্খাৰাতি সব্বে পন সঙ্খতধম্মা ননু ৰিত্তা তুচ্ছা, নিচ্চসাৰাদিৰহিতাতি অত্থো.
এত্থ পন নগৰাদিপৰিচ্ছেদো পাড়িযমাগতোৱ. সম্বহুলৱাৰো পন নাগতো, সো আনেত্ৱা দীপেতব্বো. সেয্যথিদং – পুত্তপৰিচ্ছেদো, ভৰিযাপৰিচ্ছেদো, পাসাদপৰিচ্ছেদো, অগাৰৱাসপৰিচ্ছেদো, নাটকিত্থিপৰিচ্ছেদো, অভিনিক্খমনপৰিচ্ছেদো, পধানপৰিচ্ছেদো, ৱিহাৰপৰিচ্ছেদো, উপট্ঠাকপৰিচ্ছেদোতি. এতেসম্পি দীপনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. তস্স পন দীপঙ্কৰস্স ভৰিযানং তিসতসহস্সং অহোসি. তস্স অগ্গমহেসী পদুমা নাম, তস্স পন পুত্তো উসভক্খন্ধো নাম. তেন ৱুত্তং –
‘‘ভৰিযা পদুমা নাম, ৱিবুদ্ধপদুমাননা;
অত্ৰজো উসভক্খন্ধো, দীপঙ্কৰস্স সত্থুনো.
‘‘হংসা কোঞ্চা মযূৰাখ্যা, পাসাদাপি তযো মতা;
দসৱস্সসহস্সানি, অগাৰং অৱসী কিৰ.
‘‘হত্থিযানেন নিক্খন্তো, নন্দাৰামে জিনো ৱসী;