২৭. গোতমবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা

দূৰেনিদানকথা

‘‘ইদানি যস্মা অম্হাকং, বুদ্ধৱংসস্স ৱণ্ণনা;

অনুক্কমেন সম্পত্তা, তস্মাযং তস্স ৱণ্ণনা’’.

তত্থ অম্হাকং বোধিসত্তো দীপঙ্কৰাদীনং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে অধিকাৰং কৰোন্তো কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি আগতো. কস্সপস্স পন ভগৱতো ওৰভাগে ঠপেত্ৱা ইমং সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো বুদ্ধো নাম নত্থি. ইতি দীপঙ্কৰাদীনং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো পন বোধিসত্তো যেনেন –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

ইমে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা দীপঙ্কৰপাদমূলে কতাভিনীহাৰেন ‘‘হন্দ, বুদ্ধকৰে ধম্মে, ৱিচিনামি ইতো চিতো’’তি উস্সাহং কত্ৱা ‘‘ৱিচিনন্তো তদাদক্খিং, পঠমং দানপাৰমি’’ন্তি দানপাৰমিতাদযো বুদ্ধকাৰকধম্মা দিট্ঠা, তে পূৰেন্তো যাৱ ৱেস্সন্তৰত্তভাৱা আগমি, আগচ্ছন্তো চ যে তে কতাভিনীহাৰানং বোধিসত্তানং আনিসংসা সংৱণ্ণিতা –

‘‘এৱং সব্বঙ্গসম্পন্না, বোধিযা নিযতা নৰা;

সংসৰং দীঘমদ্ধানং, কপ্পকোটিসতেহিপি.

‘‘অৱীচিম্হি নুপ্পজ্জন্তি, তথা লোকন্তৰেসু চ;

নিজ্ঝামতণ্হা খুপ্পিপাসা, ন হোন্তি কাড়কঞ্জিকা.

‘‘ন হোন্তি খুদ্দকা পাণা, উপ্পজ্জন্তাপি দুগ্গতিং;

জাযমানা মনুস্সেসু, জচ্চন্ধা ন ভৱন্তি তে.

‘‘সোতৱেকল্লতা নত্থি, ন ভৱন্তি মূগপক্খিকা;

ইত্থিভাৱং ন গচ্ছন্তি, উভতোব্যঞ্জনপণ্ডকা.

‘‘ন ভৱন্তি পৰিযাপন্না, বোধিযা নিযতা নৰা;

মুত্তা আনন্তৰিকেহি, সব্বত্থ সুদ্ধগোচৰা.

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং ন সেৱন্তি, কম্মকিৰিযদস্সনা;

ৱসমানাপি সগ্গেসু, অসঞ্ঞং নূপপজ্জৰে.

‘‘সুদ্ধাৱাসেসু দেৱেসু, হেতু নাম ন ৱিজ্জতি;

নেক্খম্মনিন্না সপ্পুৰিসা, ৱিসংযুত্তা ভৱাভৱে;

চৰন্তি লোকত্থচৰিযাযো, পূৰেন্তি সব্বপাৰমী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদানকথা; চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথা);

তে আনিসংসে অধিগন্ত্ৱাৱ আগতো. এৱং আগচ্ছন্তো ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে ঠিতো –

‘‘অচেতনাযং পথৱী, অৱিঞ্ঞায সুখং দুখং;

সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চৰিযা. ১.১২৪) –

এৱং মহাপথৱিকম্পনাদীনি মহাপুঞ্ঞানি কত্ৱা আযুপৰিযোসানে ততো চৱিত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তি.

অৱিদূৰেনিদানকথা

তুসিতপুৰে ৱসমানেযেৱ পন বোধিসত্তে বুদ্ধকোলাহলং নাম উদপাদি. লোকস্মিঞ্হি তীণি কোলাহলানি উপ্পজ্জন্তি. সেয্যথিদং – কপ্পকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, চক্কৱত্তিকোলাহলন্তি. তত্থ ‘‘ৱস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৱচৰদেৱা মুত্তসিৰা ৱিকিণ্ণকেসা ৰুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা ৰত্তৱত্থনিৱত্থা অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো হুত্ৱা মনুস্সপথে ৱিচৰন্তা এৱং আৰোচেন্তি – ‘‘মাৰিসা, মাৰিসা, ইতো ৱস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতি, অযং লোকো ৱিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি উস্সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৱী সিনেৰু চ পব্বতৰাজা উড্ডয্হিস্সন্তি ৱিনস্সিস্সন্তি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা লোকৱিনাসো ভৱিস্সতি, মেত্তং, মাৰিসা, ভাৱেথ, কৰুণং মুদিতং উপেক্খং, মাৰিসা, ভাৱেথ, মাতৰং পিতৰং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম.

‘‘ৱস্সসহস্সস্স অচ্চযেন পন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো লোকে উপজ্জিস্সতী’’তি লোকপালদেৱতা – ‘‘ইতো, মাৰিসা, ৱস্সসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম.

‘‘ৱস্সসতস্স অচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা উপ্পজ্জিস্সতী’’তি দেৱতা – ‘‘ইতো, মাৰিসা, ৱস্সসতস্স অচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং চক্কৱত্তিকোলাহলং নাম (খু. পা. অট্ঠ. ৫.মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানকথা; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা).

তেসু বুদ্ধকোলাহলসদ্দং সুত্ৱা সকলদসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা একতো সন্নিপতিত্ৱা – ‘‘অসুকো নাম সত্তো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা আযাচন্তি, আযাচমানা চ তস্স পুব্বনিমিত্তেসু উপ্পন্নেসু আযাচন্তি. তদা পন সব্বাপি তা একেকচক্কৱাড়ে চতুমহাৰাজ-সক্ক-সুযাম-সন্তুসিত-সুনিম্মিত-ৱসৱত্তি-মহাব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং একচক্কৱাড়ে সন্নিপতিত্ৱা তুসিতভৱনে উপ্পন্নচুতিনিমিত্তস্স বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা – ‘‘মাৰিস, তুম্হেহি দস পাৰমিযো পূৰিতা, পূৰেন্তেহি চ ন সক্কব্ৰহ্মসম্পত্তিআদিকং সম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূৰিতা, লোকনিত্থৰণত্থায পন ৱো সব্বঞ্ঞুতং পত্থেন্তেহি পৰিপূৰিতা বুদ্ধত্তায –

‘‘কালো খো তে মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;

সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৭) –

যাচিংসু.

অথ মহাসত্তো দেৱতাহি এৱং আযাচিযমানো দেৱতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৱাৱ কাল-দীপ-দেস-কুল-জনেত্তিআযুপৰিচ্ছেদৱসেন পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, ন কালো’’তি পঠমং কালং ৱিলোকেসি. তত্থ ৱস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৱড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজৰামৰণানি ন পঞ্ঞাযন্তি, বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা তিলক্খণমুত্তা নাম নত্থি, তেসং ‘‘অনিচ্চং দুক্খমনত্তা’’তি কথেন্তানং ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৱ সোতব্বং ন সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৱস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো ন হোতি. কস্মা? তদা সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নোৱাদো ওৱাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি, উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয খিপ্পং ৱিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালো. ৱস্সসতসহস্সতো পন পট্ঠায হেট্ঠা ৱস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম. তদা পন ৱস্সসতকালো অহোসি. অথ মহাসত্তো ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.

ততো দীপং ওলোকেন্তো সপৰিৱাৰে চত্তাৰো মহাদীপে ওলোকেত্ৱা – ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৱ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.

ততো ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপৰিমাণো. কতৰস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি ওকাসং ওলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. ‘‘কপিলৱত্থু নাম নগৰং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্ব’’ন্তি নিট্ঠমগমাসি.

ততো কুলং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধা নাম ৱেস্সকুলে ৱা সুদ্দকুলে ৱা ন নিব্বত্তন্তি. লোকসম্মতে পন খত্তিযকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণকুলে ৱা নিব্বত্তন্তি, এতৰহি খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি সুদ্ধোদনো নাম ৰাজা পিতা মে ভৱিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.

ততো মাতৰং ৱিলোকেন্তো – ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুৰাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পন পূৰিতপাৰমী জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলাযেৱ হোতি. অযঞ্চ মহামাযা নাম দেৱী এদিসী, অযং মে মাতা ভৱিস্সতি, কিত্তকং পনস্সা আযূতি, দসন্নং মাসানং উপৰি সত্ত দিৱসানী’’তি পস্সি.

ইতি ইমং পঞ্চৱিধং মহাৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা – ‘‘কালো মে, মাৰিসা, বুদ্ধভাৱাযা’’তি দেৱানং পটিঞ্ঞং দত্ৱা – ‘‘গচ্ছথ তুম্হে’’তি তা দেৱতা উয্যোজেত্ৱা তুসিতদেৱতাহি পৰিৱুতো তুসিতপুৰে নন্দনৱনং পাৱিসি. সব্বদেৱলোকেসু হি নন্দনৱনং অত্থিযেৱ. তত্ৰ নং দেৱতা – ‘‘ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছা’’তি পুব্বে কতকুসলকম্মোকাসং সাৰযমানা ৱিচৰন্তি. সো এৱং তাহি দেৱতাহি কুসলং সাৰযমানাহি পৰিৱুতো তত্ৰ ৱিচৰন্তোৱ চৱিত্ৱা মহামাযায দেৱিযা কুচ্ছিস্মিং উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হি. মহাপুৰিসস্স পন মাতু কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গণ্হনক্খণে একপ্পহাৰেনেৱ সকলদসসহস্সিলোকধাতু সঙ্কম্পি. দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং.

এৱং গহিতপটিসন্ধিকস্স বোধিসত্তস্স চেৱ বোধিসত্তমাতুযা চ উপদ্দৱনিৱাৰণত্থং খগ্গহত্থা চত্তাৰো দেৱপুত্তা আৰক্খং গণ্হিংসু. বোধিসত্তস্স মাতু পুৰিসেসু ৰাগচিত্তং নুপ্পজ্জি, লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা চ সা অহোসি সুখিনী অকিলন্তকাযা. বোধিসত্তঞ্চ অত্তনো কুচ্ছিগতং ৱিপ্পসন্নে মণিৰতনে আৱুতপণ্ডুসুত্তং ৱিয পস্সতি. যস্মা বোধিসত্তেন ৱসিতকুচ্ছি নাম চেতিযগব্ভসদিসা হোতি, ন সক্কা অঞ্ঞেন সত্তেন আৱসিতুং ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱা, তস্মা বোধিসত্তমাতা সত্তাহজাতে বোধিসত্তে কালং কত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তি. যথা পন অঞ্ঞা ইত্থিযো দস মাসে অপ্পত্ৱাপি অতিক্কমিত্ৱাপি নিসিন্নাপি নিপন্নাপি ৱিজাযন্তি, ন এৱং বোধিসত্তমাতা. বোধিসত্তমাতা পন বোধিসত্তং দস মাসে কুচ্ছিনা পৰিহৰিত্ৱা ঠিতাৱ ৱিজাযতি. অযং বোধিসত্তমাতু ধম্মতা.

মহামাযাপি দেৱী দস মাসে কুচ্ছিনা বোধিসত্তং পৰিহৰিত্ৱা পৰিপুণ্ণগব্ভা ঞাতিঘৰং গন্তুকামা সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স আৰোচেসি – ‘‘ইচ্ছামহং, মহাৰাজ, দেৱদহনগৰং গন্তু’’ন্তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা কপিলৱত্থুতো যাৱ দেৱদহনগৰা অঞ্জসং সমং কাৰেত্ৱা কদলিপুণ্ণঘটকমুকধজপটাকাদীহি অলঙ্কাৰাপেত্ৱা নৱকনকসিৱিকায নিসীদাপেত্ৱা মহতিযা ৱিভূতিযা মহতা পৰিৱাৰেন পেসেসি. দ্ৱিন্নং পন নগৰানং অন্তৰে উভযনগৰৱাসীনং পৰিভোগাৰহং লুম্বিনীৱনং নাম মঙ্গলসালৱনং অত্থি, তং তস্মিং সমযে মূলতো যাৱ অগ্গসাখা সব্বং একফালিফুল্লং অহোসি. সাখন্তৰেহি চেৱ পুপ্ফন্তৰেহি চ পৰমৰতিকৰমধুৰমনোৰমৱিৰুতাহি মদমুদিতাহি অনুভুত্তপঞ্চৰাহি পৰভতমধুকৰৱধূহি উপগীযমানসুৰনন্দননন্দনৱনসদিসসোভং ৱনং দিস্ৱা দেৱিযা সালৱনকীড়মনুভৱিতুং চিত্তমুপ্পজ্জি (অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা).

‘‘ৱিভূসিতা বালজনাতিচালিনী, ৱিভূসিতঙ্গী ৱনিতেৱ মালিনী;

সদা জনানং নযনালিমালিনী, ৱিলুম্পিনীৱাতিৱিৰোচি লুম্বিনী’’.

অমচ্চা ৰঞ্ঞো আৰোচেত্ৱা দেৱিং গহেত্ৱা তং লুম্বিনীৱনং পৱিসিংসু. সা মঙ্গলসালমূলং গন্ত্ৱা তস্স উজুসমৱট্টক্খন্ধস্স পুপ্ফফলপল্লৱসমলঙ্কতস্স যং সাখং গণ্হিতুকামা অহোসি, সা সালসাখা অবলা জনহদযলোলা সযমেৱ ৱিলম্বমানা হুত্ৱা তস্সা কৰতলস্মিং সমুপগতা. অথ সা তং সালসাখং তম্বতুঙ্গনখুজ্জলেন কমলদলৱত্তিৱট্টঙ্গুলিনা নৱকনককটৱলযসোভিনা দক্খিণেন পৰমৰতিকৰেন কৰেন অগ্গহেসি. সা তং সালসাখং গহেত্ৱা ঠিতা অসিতজলধৰৱিৱৰগতা বালচন্দলেখা ৱিয চ অচিৰট্ঠিতিকা অচ্চিপভা ৱিয চ নন্দনৱনজাতা দেৱী ৱিয চ দেৱী ৱিৰোচিত্থ. তাৱদেৱ চস্সা কম্মজৱাতা চলিংসু. অথস্সা সাণিপাকাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা মহাজনো পটিক্কমি. সা সালসাখং গহেত্ৱা তিট্ঠমানায এৱ তস্সা গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি.

তঙ্খণংযেৱ চত্তাৰো ৱিসুদ্ধচিত্তা মহাব্ৰহ্মানো সুৱণ্ণজালং আদায আগন্ত্ৱা তেন সুৱণ্ণজালেন বোধিসত্তং সম্পটিচ্ছিত্ৱা মাতু পুৰতো ঠপেত্ৱা – ‘‘অত্তমনা, দেৱি, হোহি, মহেসক্খো তে পুত্তো উপ্পন্নো’’তি আহংসু. যথা পন অঞ্ঞে সত্তা মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তা পটিক্কূলেন অসুচিনা মক্খিতা নিক্খমন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো. বোধিসত্তো পন দ্ৱে হত্থে দ্ৱে পাদে পসাৰেত্ৱা ঠিতকোৱ মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতোৱ সুদ্ধো ৱিসদো কাসিকৱত্থে নিক্খিত্তমণিৰতনং ৱিয ৱিৰোচমানো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমি. এৱং সন্তেপি বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ সক্কাৰত্থং আকাসতো দ্ৱে উদকধাৰা নিক্খমিত্ৱা বোধিসত্তস্স চ মাতুযা চ সৰীৰে উতুং গাহাপেসুং.

অথ নং সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গহেত্ৱা ঠিতানং ব্ৰহ্মানং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো মঙ্গলসম্মতায সুখসম্ফস্সায অজিনপ্পৱেণিযা গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠায পুৰত্থিমং দিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধপুপ্ফমালাদীহি পূজযমানা – ‘‘মহাপুৰিস, তুম্হেহি সদিসো এত্থ নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং দস দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনা সদিসং অদিস্ৱা উত্তৰদিসাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসি. গচ্ছন্তো চ পথৱিযা এৱ গতো, নাকাসেন. অচেলকোৱ গতো, ন সচেলকো. দহৰোৱ গতো, ন সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো. মহাজনস্স পন আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিয অলঙ্কতপটিযত্তো ৱিয চ সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো ৱিয চ অহোসি. ততো সত্তমে পদে ঠত্ৱা ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তিআদিকং (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) আসভিং ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তো সীহনাদং নদি.

বোধিসত্তো হি তীসু অত্তভাৱেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৱ ৱাচং নিচ্ছাৰেসি মহোসধত্তভাৱে, ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱেতি. মহোসধত্তভাৱে কিৰস্স মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তস্সেৱ সক্কো দেৱৰাজা আগন্ত্ৱা চন্দনসাৰং হত্থে ঠপেত্ৱা গতো, তং মুট্ঠিযং কত্ৱাৱ নিক্খন্তো. অথ নং মাতা – ‘‘তাত, ত্ৱং কিং গহেত্ৱা আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ওসধং, অম্মা’’তি. ইতি ওসধং গহেত্ৱা আগতত্তা ‘‘ওসধকুমাৰো’’ত্ৱেৱস্স নামমকংসু.

ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৱ দক্খিণহত্থং পসাৰেত্ৱা – ‘‘অত্থি নু খো, অম্ম, কিঞ্চি গেহস্মিং ধনং, দানং দস্সামী’’তি ৱদন্তো নিক্খমি. অথস্স মাতা – ‘‘সধনে কুলে নিব্বত্তোসি, তাতা’’তি পুত্তস্স হত্থং অত্তনো হত্থতলে কত্ৱা সহস্সত্থৱিকং ঠপেসি.

ইমস্মিং পন অত্তভাৱে ইমং সীহনাদং নদীতি এৱং বোধিসত্তো তীসু অত্তভাৱেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৱ ৱাচং নিচ্ছাৰেসি. জাতক্খণেপিস্স দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং. যস্মিং পন সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো লুম্বিনীৱনে জাতো তস্মিংযেৱ সমযে ৰাহুলমাতা দেৱী আনন্দো ছন্নো কাড়ুদাযী অমচ্চো কণ্ডকো অস্সৰাজা মহাবোধিৰুক্খো চতস্সো নিধিকুম্ভিযো চ জাতা, তত্থ একো গাৱুতপ্পমাণো একো অড্ঢযোজনপ্পমাণো একো তিগাৱুতপ্পমাণো একো যোজনপ্পমাণো অহোসি. ইমে সত্ত সহজাতা নাম হোন্তি.

উভযনগৰৱাসিনো মহাপুৰিসং গহেত্ৱা কপিলৱত্থুপুৰমেৱ অগমংসু. তংদিৱসমেৱ – ‘‘কপিলৱত্থুনগৰে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তো বোধিমূলে নিসীদিত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি তাৱতিংসভৱনে হট্ঠতুট্ঠা দেৱসঙ্ঘা চেলুক্খেপাদীনি পৱত্তেন্তা কীড়িংসু. তস্মিং সমযে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স কুলূপকো অট্ঠসমাপত্তিলাভী কাড়দেৱলো নাম তাপসো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা দিৱাৱিহাৰত্থায তাৱতিংসভৱনং গন্ত্ৱা তত্থ দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো তা দেৱতা তুট্ঠমানসা কীড়ন্তিযো দিস্ৱা ‘‘কিংকাৰণা তুট্ঠমানসা পমুদিতহদযা কীড়থ, ময্হং তং কাৰণং কথেথা’’তি পুচ্ছি. ততো দেৱতা আহংসু – ‘‘মাৰিস, সুদ্ধোদনৰঞ্ঞো পুত্তো জাতো, সো বোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৱা বুদ্ধো হুত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেস্সতি, তস্স ‘অনন্তৰূপং বুদ্ধলীড়ং পস্সিতুং লভিস্সামা’তি ইমিনা কাৰণেন তুট্ঠম্হা’’তি.

অথ তাপসো তাসং দেৱতানং ৱচনং সুত্ৱা পৰমদস্সনীযৰতনাৱলোকতো দেৱলোকতো ওৰুয্হ নৰপতিনিৱেসনং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. ততো কতপটিসন্থাৰং ৰাজানং – ‘‘পুত্তো কিৰ তে, মহাৰাজ, জাতো, তং পস্সিস্সামা’’তি আহ. ৰাজা অলঙ্কতপটিযত্তং তনযং আহৰাপেত্ৱা দেৱলতাপসং ৱন্দাপেতুং অভিহৰি. মহাপুৰিসস্স পাদা পৰিৱত্তিত্ৱা ৱিজ্জুলতা ৱিয অসিতজলধৰকূটেসু তাপসস্স জটাসু পতিট্ঠহিংসু. বোধিসত্তেন হি তেনত্তভাৱেন ৱন্দিতব্বো নাম অঞ্ঞো নত্থি. ততো তাপসো উট্ঠাযাসনা বোধিসত্তস্স অঞ্জলিং পগ্গহেসি. ৰাজা তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা অত্তনো পুত্তং ৱন্দি. তাপসো বোধিসত্তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৱা – ‘‘ভৱিস্সতি নু খো বুদ্ধো, উদাহু ন ভৱিস্সতী’’তি আৱজ্জেত্ৱা উপধাৰেন্তো – ‘‘নিস্সংসযং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি অনাগতংসঞাণেন ঞত্ৱা – ‘‘অচ্ছৰিযপুৰিসো অয’’ন্তি সিতং অকাসি.

ততো ‘‘অহং ইমং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং লভিস্সামি নু খো, নো’’তি উপধাৰেন্তো – ‘‘ন লভিস্সামি, অন্তৰাযেৱ কালং কত্ৱা বুদ্ধসতেনপি বুদ্ধসহস্সেনপি গন্ত্ৱা বোধেতুং অসক্কুণেয্যে অৰূপভৱে নিব্বত্তিস্সামী’’তি দিস্ৱা – ‘‘এৱৰূপং নাম অচ্ছৰিযপুৰিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, মহতী ৱত মে জানি ভৱিস্সতী’’তি পৰোদি. মনুস্সা পন দিস্ৱা – ‘‘অম্হাকং অয্যো ইদানেৱ হসিত্ৱা পুন ৰোদিতুমাৰভি, কিং নু খো, ভন্তে, অম্হাকং অয্যপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি পুচ্ছিংসু. তাপসো আহ – ‘‘নত্থেতস্স অন্তৰাযো, নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘অথ কস্মা তুম্হে পৰোদিত্থা’’তি? ‘‘এৱৰূপং অচ্ছৰিযপুৰিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, মহতী ৱত মে জানি ভৱিস্সতীতি অত্তানং অনুসোচন্তো ৰোদামী’’তি আহ.

ততো বোধিসত্তং পঞ্চমে দিৱসে সীসং ন্হাপেত্ৱা – ‘‘নামং গণ্হিস্সামা’’তি ৰাজভৱনং চতুজ্জাতিকগন্ধেন উপলিম্পিত্ৱা লাজপঞ্চমানি কুসুমানি ৱিকিৰিত্ৱা অসম্ভিন্নপাযাসং পচাপেত্ৱা তিণ্ণং ৱেদানং পাৰঙ্গতে অট্ঠসতে ব্ৰাহ্মণে নিমন্তেত্ৱা ৰাজভৱনে নিসীদাপেত্ৱা মধুপাযাসং ভোজেত্ৱা সক্কাৰং কত্ৱা – ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি লক্খণানি পৰিগ্গাহাপেসুং. তেসু ৰামাদযো অট্ঠ ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতা লক্খণপৰিগ্গাহকা অহেসুং. তেসু সত্ত জনা দ্ৱে অঙ্গুলিযো উক্খিপিত্ৱা দ্ৱেধা ব্যাকৰিংসু – ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো অগাৰং অজ্ঝাৱসন্তো ৰাজা হোতি চক্কৱত্তী, পব্বজমানো বুদ্ধো’’তি. তেসং পন সব্বদহৰো গোত্তেন কোণ্ডঞ্ঞো নাম ব্ৰাহ্মণো বোধিসত্তস্স লক্খণৱৰসম্পত্তিং দিস্ৱা – ‘‘এতস্স অগাৰমজ্ঝে ঠানকাৰণং নত্থি, একন্তেনেৱ ৱিৱটচ্ছদো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি একমেৱ অঙ্গুলিং উক্খিপিত্ৱা একংসব্যাকৰণং ব্যাকাসি. অথস্স নামং গণ্হন্তা সব্বলোকত্থসিদ্ধিকৰত্তা সিদ্ধত্থোতি নামমকংসু.

অথ তে ব্ৰাহ্মণা অত্তনো ঘৰানি গন্ত্ৱা পুত্তে আমন্তেত্ৱা এৱমাহংসু – ‘‘অম্হে মহল্লকা, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তং সব্বঞ্ঞুতং পত্তং সম্ভাৱেয্যাম ৱা নো ৱা, তুম্হে পন তস্মিং পব্বজিত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সাসনে পব্বজথা’’তি. ততো সত্তপি জনা যাৱতাযুকং ঠত্ৱা যথাকম্মং গতা. কোণ্ডঞ্ঞমাণৱো অৰোগো অহোসি. তদা পন ৰাজা তেসং ৱচনং সুত্ৱা – ‘‘কিং দিস্ৱা মম পুত্তো পব্বজিস্সতী’’তি তে পুচ্ছি. ‘‘চত্তাৰি পুব্বনিমিত্তানি, দেৱা’’তি. ‘‘কতৰঞ্চ কতৰঞ্চা’’তি? ‘‘জিণ্ণং ব্যাধিতং মতং পব্বজিত’’ন্তি. ৰাজা ‘‘ইতো পট্ঠায এৱৰূপানং মম পুত্তস্স সন্তিকং আগমিতুং মা অদত্থা’’তি ৱত্ৱা কুমাৰস্স চক্খুপথে জিণ্ণপুৰিসাদীনং আগমননিৱাৰণত্থং চতূসু দিসাসু গাৱুতগাৱুতট্ঠানে আৰক্খং ঠপেসি. তংদিৱসং মঙ্গলট্ঠানে সন্নিপতিতেসু অসীতিযা ঞাতিকুলসহস্সেসু একমেকো একমেকং পুত্তং পটিজানি – ‘‘অযং বুদ্ধো ৱা হোতু ৰাজা ৱা, মযং একমেকং পুত্তং দস্সাম, সচে বুদ্ধো ভৱিস্সতি, খত্তিযসমণেহেৱ পৰিৱুতো ৱিচৰিস্সতি. সচে ৰাজা চক্কৱত্তী ভৱিস্সতি, খত্তিযকুমাৰেহেৱ পৰিৱুতো ৱিচৰিস্সতী’’তি. অথ ৰাজা মহাপুৰিসস্স পৰমৰূপসম্পন্না ৱিগতসব্বদোসা চতুসট্ঠি ধাতিযো অদাসি. বোধিসত্তো অনন্তেন পৰিৱাৰেন মহতা সিৰিসমুদযেন ৱড্ঢি.

অথেকদিৱসং ৰঞ্ঞো ৱপ্পমঙ্গলং নাম অহোসি. তংদিৱসং ৰাজা মহতিযা ৱিভূতিযা মহতা পৰিৱাৰেন নগৰতো নিক্খমন্তো পুত্তম্পি গহেত্ৱাৱ অগমাসি. কসিকম্মট্ঠানে একো জম্বুৰুক্খো পৰমৰমণীযো ঘনসন্দচ্ছাযো অহোসি. তস্স হেট্ঠা কুমাৰস্স সযনং পঞ্ঞাপেত্ৱা উপৰি ৱৰকনকতাৰাখচিতং ৰত্তচেলৱিতানং বন্ধিত্ৱা সাণিপাকাৰেন পৰিক্খিপাপেত্ৱা আৰক্খং ঠপেত্ৱা ৰাজা সব্বালঙ্কাৰং অলঙ্কৰিত্ৱা অমচ্চগণপৰিৱুতো নঙ্গলকৰণট্ঠানমগমাসি. তত্থ ৰাজা পৰমমঙ্গলং সুৱণ্ণনঙ্গলং গণ্হাতি, অমচ্চাদযো ৰজতনঙ্গলাদীনি গণ্হন্তি. তংদিৱসং নঙ্গলসহস্সং যোজীযতি. বোধিসত্তং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্না ধাতিযো – ‘‘ৰঞ্ঞো সম্পত্তিং পস্সিস্সামা’’তি অন্তোসাণিতো বহি নিক্খন্তা.

অথ বোধিসত্তো ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো কিঞ্চি অদিস্ৱা সহসা উট্ঠায পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা আনাপানে পৰিগ্গহেত্ৱা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেসি. ধাতিযো খজ্জভোজ্জন্তৰে ৱিচৰন্তিযো থোকং চিৰাযিংসু. সেসৰুক্খানং ছাযা নিৱত্তা, তস্স পন জম্বুৰুক্খস্স ছাযা পৰিমণ্ডলা হুত্ৱা তত্থেৱ অট্ঠাসি. ধাতিতো পনস্স ‘‘অয্যপুত্তো এককোৱা’’তি ৱেগেন সাণিপাকাৰং উক্খিপিত্ৱা পৰিযেসন্তিযো সিৰিসযনে পল্লঙ্কেন নিসিন্নং তঞ্চ পাটিহাৰিযং দিস্ৱা গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা ৱেগেন আগন্ত্ৱা তং পাটিহাৰিযং দিস্ৱা – ‘‘অযং ৱো, তাত, দুতিযৱন্দনা’’তি পুত্তং ৱন্দি.

অথ মহাপুৰিসো অনুক্কমেন সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো অহোসি. ৰাজা বোধিসত্তস্স তিণ্ণং উতূনং অনুচ্ছৱিকে ৰম্ম-সুৰম্ম-সুভনামকে তযো পাসাদে কাৰেসি. একং নৱভূমিকং একং সত্তভূমিকং একং পঞ্চভূমিকং. তযোপি পাসাদা উব্বেধেন সমপ্পমাণা অহেসুং. ভূমিকাসু পন নানত্তং অহোসি.

অথ ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘পুত্তো মে ৱযপ্পত্তো ছত্তমস্স উস্সাপেত্ৱা ৰজ্জসিৰিং পস্সিস্সামী’’তি. সো সাকিযানং পণ্ণানি পহিণি ‘‘পুত্তো মে ৱযপ্পত্তো, ৰজ্জে নং পতিট্ঠাপেস্সামি, সব্বে অত্তনো গেহেসু ৱযপ্পত্তা দাৰিকা ইমং গেহং পেসেন্তূ’’তি. তে ৰঞ্ঞো সাসনং সুত্ৱা – ‘‘কুমাৰো কেৱলং ৰূপসম্পন্নো, ন কিঞ্চি সিপ্পং জানাতি, দাৰভৰণং কাতুং ন সক্খিস্সতি, ন মযং ধীতৰো দস্সামা’’তি আহংসু. ৰাজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা পুত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তমত্থং আৰোচেসি. বোধিসত্তো – ‘‘কিং সিপ্পং দস্সেতুং ৱট্টতী’’তি আহ. ‘‘সহস্সত্থামং ধনুং আৰোপেতুং ৱট্টতি, তাতা’’তি. ‘‘তেন হি আহৰাপেথা’’তি আহ. ৰাজা আহৰাপেত্ৱা অদাসি. তং ধনুং পুৰিসসহস্সং আৰোপেতি, পুৰিসসহস্সং ওৰোপেতি. মহাপুৰিসো তং সৰাসনং আহৰাপেত্ৱা পল্লঙ্কেন নিসিন্নোৱ জিযং পাদঙ্গুট্ঠকে ৱেঠাপেত্ৱা কড্ঢন্তো পাদঙ্গুট্ঠকেনেৱ ধনুং আৰোপেত্ৱা ৱামেন হত্থেন দণ্ডে গহেত্ৱা দক্খিণেন হত্থেন কড্ঢিত্ৱা জিযং ৰোপেসি. সকলনগৰং উপ্পত্তনাকাৰপ্পত্তং অহোসি. ‘‘কিং এসো সদ্দো’’তি চ ৱুত্তে ‘‘দেৱো গজ্জতী’’তি আহংসু. অথঞ্ঞে ‘‘তুম্হে ন জানাথ, ন দেৱো গজ্জতি, অঙ্গীৰসস্স কুমাৰস্স সহস্সত্থামং ধনুং আৰোপেত্ৱা জিযং পোঠেন্তস্স জিযপ্পহাৰসদ্দো এসো’’তি আহংসু. সাকিযা তং সুত্ৱা তাৱতকেনেৱ আৰদ্ধচিত্তা তুট্ঠমানসা অহেসুং.

অথ মহাপুৰিসো – ‘‘কিং কাতুং ৱট্টতী’’তি আহ. অট্ঠঙ্গুলবহলং অযোপট্টং কণ্ডেন ৱিজ্ঝিতুং ৱট্টতীতি. তং ৱিজ্ঝিত্ৱা – ‘‘অঞ্ঞং কিং কাতুং ৱট্টতী’’তি আহ. চতুৰঙ্গুলবহলং অসনফলকং ৱিজ্ঝিতুং ৱট্টতীতি. তম্পি ৱিজ্ঝিত্ৱা – ‘‘অঞ্ঞং কিং কাতুং ৱট্টতী’’তি আহ. ৱিদত্থিবহলং উদুম্বৰফলকং ৱিজ্ঝিতুং ৱট্টতীতি. তম্পি ৱিজ্ঝিত্ৱা অঞ্ঞং কিং কাতুং ৱট্টতীতি. ততো ‘‘ৱালুকসকটানী’’তি আহংসু. মহাসত্তো ৱালুকসকটম্পি পলালসকটম্পি ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা উদকে একূসভপ্পমাণং কণ্ডং পেসেসি থলে অট্ঠউসভপ্পমাণং. অথ নং ‘‘ৱাতিঙ্গণসঞ্ঞায ৱালং ৱিজ্ঝিতুং ৱট্টতী’’তি আহংসু. ‘‘তেন হি যোজনমত্তং ৱাতিঙ্গণং বন্ধাপেথা’’তি ৱত্ৱা যোজনমত্তকে ৱাতিঙ্গণসঞ্ঞায ৱালং বন্ধাপেত্ৱা ৰত্তন্ধকাৰে মেঘপটলেহি ছন্নাসু দিসাসু কণ্ডং খিপি. তং গন্ত্ৱা যোজনমত্তকে ৱালং ফালেত্ৱা পথৱিং পাৱিসি. ন কেৱলং এত্তকমেৱ, তংদিৱসং মহাপুৰিসো লোকে ৱত্তমানং সিপ্পং সব্বমেৱ দস্সেসি.

অথ সাকিযা অত্তনো ধীতৰো অলঙ্কৰিত্ৱা পেসযিংসু. চত্তালীসসহস্সা নাটকিত্থিযো অহেসুং. ৰাহুলমাতা পন দেৱী অগ্গমহেসী অহোসি. মহাপুৰিসো দেৱকুমাৰো ৱিয সুৰযুৱতীহি পৰিৱুতো নৰযুৱতীহি পৰিৱুতো নিপ্পুৰিসেহি তুৰিযেহি পৰিচাৰিযমানো মহাসম্পত্তিং অনুভৱমানো উতুৱাৰেন উতুৱাৰেন তেসু তীসু পাসাদেসু ৱিহৰতি. অথেকদিৱসং বোধিসত্তো উয্যানভূমিং গন্তুকামো সাৰথিং আমন্তেত্ৱা – ‘‘ৰথং যোজেহি উয্যানভূমিং পস্সিস্সামী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা মহাৰহং ৱৰৰুচিৰথিৰকুব্বৰৱৰত্তং থিৰতৰনেমিনাভিং ৱৰকনকৰজতমণিৰতনখচিতঈসামুখং নৱকনকৰজততাৰকখচিতনেমিপস্সং সমোসৰিতৱিৱিধসুৰভিকুসুমদামসস্সিৰিকং ৰৱিৰথসদিসদস্সনীযং ৱৰৰথং সমলঙ্কৰিত্ৱা সসিকুমুদসদিসৱণ্ণে অনিলগৰুড়জৱে আজানীযে চত্তাৰো মঙ্গলসিন্ধৱে যোজেত্ৱা বোধিসত্তস্স পটিৱেদেসি. বোধিসত্তো দেৱৱিমানসদিসং তং ৰথৱৰমাৰুয্হ উয্যানাভিমুখো পাযাসি.

অথ দেৱতা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰস্স অভিসম্বুজ্ঝনকালো আসন্নো, পুব্বনিমিত্তমস্স দস্সেস্সামা’’তি একং দেৱপুত্তং জৰাজজ্জৰসৰীৰং খণ্ডদন্তং পলিতকেসং ৱঙ্কগত্তং দণ্ডহত্থং পৱেধমানং কত্ৱা দস্সেসুং. তং বোধিসত্তো চেৱ সাৰথি চ পস্সন্তি. ততো বোধিসত্তো – ‘‘সাৰথি কো নামেস পুৰিসো কেসাপিস্স ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি মহাপদানসুত্তে (দী. নি. ২.৪৩ আদযো) আগতনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা তস্স ৱচনং সুত্ৱা – ‘‘ধিৰত্থু ৱত, ভো, জাতি, যত্ৰ হি নাম জাতস্স জৰা পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি (দী. নি. ২.৪৫, ৪৭) সংৱিগ্গহদযো ততোৱ পটিনিৱত্তিত্ৱা পাসাদমেৱ অভিৰুহি.

ৰাজা ‘‘কিংকাৰণা মম পুত্তো পটিনিৱত্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘জিণ্ণপুৰিসং দিস্ৱা, দেৱা’’তি. ততো কম্পমানমানসো ৰাজা অড্ঢযোজনে আৰক্খং ঠপেসি. পুনেকদিৱসং বোধিসত্তো উয্যানং গচ্ছন্তো তাহি এৱ দেৱতাহি নিম্মিতং ব্যাধিতঞ্চ পুৰিসং দিস্ৱা পুৰিমনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা সংৱিগ্গহদযো নিৱত্তিত্ৱা পাসাদমেৱ অভিৰুহি. ৰাজা পুচ্ছিত্ৱা নাটকানি ৱিস্সজ্জেসি. ‘‘পব্বজ্জায মানসং অস্স ভিন্নং কৰিস্স’’ন্তি আৰক্খং ৱড্ঢেত্ৱা সমন্ততো তিগাৱুতপ্পমাণে পদেসে আৰক্খং ঠপেসি.

পুনপি বোধিসত্তো একদিৱসং উয্যানং গচ্ছন্তো তথেৱ দেৱতাহি নিম্মিতং কালঙ্কতং দিস্ৱা পুৰিমনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা সংৱিগ্গহদযো নিৱত্তিত্ৱা পাসাদমভিৰুহি. ৰাজা নিৱত্তনকাৰণং পুচ্ছিত্ৱা পুন আৰক্খং ৱড্ঢেত্ৱা যোজনপ্পমাণে পদেসে আৰক্খং ঠপেসি.

পুনপি বোধিসত্তো একদিৱসং উয্যানং গচ্ছন্তো তথেৱ দেৱতাহি নিম্মিতং সুনিৱত্থং সুপাৰুতং পব্বজিতং দিস্ৱা – ‘‘কো নামেসো, সম্ম, সাৰথী’’তি সাৰথিং পুচ্ছি. সাৰথি কিঞ্চাপি বুদ্ধুপ্পাদস্স অভাৱা পব্বজিতং ৱা পব্বজিতগুণে ৱা ন জানাতি, দেৱতানুভাৱেন পন ‘‘পব্বজিতো নামাযং দেৱা’’তি ৱত্ৱা পব্বজ্জায গুণং তস্স ৱণ্ণেসি.

ততো বোধিসত্তো পব্বজ্জায ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা তংদিৱসং উয্যানং অগমাসি. দীঘাযুকা বোধিসত্তা ৱস্সসতে ৱস্সসতে অতিক্কন্তে জিণ্ণাদীসু একেকং অদ্দসংসু. অম্হাকং পন বোধিসত্তো অপ্পাযুককালে উপ্পন্নত্তা চতুন্নং চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন উয্যানং গচ্ছন্তো অনুক্কমেন একেকং অদ্দস. দীঘভাণকা পনাহু – ‘‘চত্তাৰি নিমিত্তানি একদিৱসেনেৱ দিস্ৱা অগমাসী’’তি. তত্থ দিৱসভাগং কীড়িত্ৱা উয্যানৰসমনুভৱিত্ৱা মঙ্গলপোক্খৰণিযং ন্হত্ৱা অত্থঙ্গতে সূৰিযে মঙ্গলসিলাতলে নিসীদি অত্তানং অলঙ্কাৰাপেতুকামো. অথস্স চিত্তাচাৰমঞ্ঞায সক্কেন দেৱানমিন্দেন আণত্তো ৱিস্সকম্মো নাম দেৱপুত্তো আগন্ত্ৱা তস্সেৱ কপ্পকসদিসো হুত্ৱা দিব্বেহি অলঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰি. অথস্স সব্বালঙ্কাৰসমলঙ্কতস্স সব্বতালাৱচৰেসু সকানি সকানি পটিভানানি দস্সযন্তেসু ব্ৰাহ্মণেসু চ ‘‘জয নন্দা’’তিআদিৱচনেহি সুতমঙ্গলিকাদীসু নানপ্পকাৰেহি মঙ্গলৱচনত্থুতিঘোসেহি সম্ভাৱেন্তেসু সব্বালঙ্কাৰসমলঙ্কতং ৰথৱৰং অভিৰুহি. তস্মিং সমযে – ‘‘ৰাহুলমাতা পুত্তং ৱিজাতা’’তি সুত্ৱা সুদ্ধোদনমহাৰাজা – ‘‘পুত্তস্স মে তুট্ঠিং নিৱেদেথা’’তি সাসনং পহিণি. বোধিসত্তো তং সুত্ৱা – ‘‘ৰাহু জাতো, বন্ধনং জাত’’ন্তি আহ. ৰাজা – ‘‘কিং মে পুত্তো অৱচা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায মে নত্তা ‘ৰাহুলকুমাৰো’ত্ৱেৱ নামং হোতূ’’তি আহ.

বোধিসত্তোপি তং ৰথৱৰমাৰুয্হ মহতা পৰিৱাৰেন অতিমনোৰমেন সিৰিসোভগ্গেন নগৰং পাৱিসি. তস্মিং সমযে ৰূপসিৰিযা গুণসম্পত্তিযা চ অকিসা কিসাগোতমী নাম খত্তিযকঞ্ঞা উপৰিপাসাদৱৰতলগতা নগৰং পৱিসন্তস্স বোধিসত্তস্স ৰূপসিৰিং দিস্ৱা সঞ্জাতপীতিসোমনস্সা হুত্ৱা –

‘‘নিব্বুতা নূন সা মাতা, নিব্বুতো নূন সো পিতা;

নিব্বুতা নূন সা নাৰী, যস্সাযং ঈদিসো পতী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ধ. প. অট্ঠ. ১.সাৰিপুত্তত্থেৰৱত্থু; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা) –

ইমং উদানং উদানেসি.

বোধিসত্তো তং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অযং মে সুস্সৱনং ৱচনং সাৱেসি, অহঞ্হি নিব্বানং গৱেসন্তো ৱিচৰামি, অজ্জেৱ মযা ঘৰাৱাসং ছড্ডেত্ৱা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা নিব্বানং গৱেসিতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘অযং ইমিস্সা আচৰিযভাগো হোতূ’’তি মুত্তাহাৰং কণ্ঠতো ওমুঞ্চিত্ৱা কিসাগোতমিযা সতসহস্সগ্ঘনিকং পৰমৰতিকৰং মুত্তাহাৰং পেসেসি. সা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো মযি পটিবদ্ধহদযো হুত্ৱা পণ্ণাকাৰং পেসেসী’’তি সোমনস্সজাতা অহোসি.

বোধিসত্তোপি মহতা সিৰিসমুদযেন পৰমৰমণীযং পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা সিৰিসযনে নিপজ্জি. তাৱদেৱ নং পৰিপুণ্ণৰজনিকৰসদিসৰুচিৰৱৰৱদনা বিম্বফলসদিসদসনৱসনা সিতৱিমলসমসংহিতাৱিৰড়ৱৰদসনা অসিতনযনকেসপাসা সুজাতঞ্জনাতিনীলকুটিলভমুকা সুজাতহংসসমসংহিতপযোধৰা ৰতিকৰনৱকনকৰজতৱিৰচিতৱৰমণিমেখলা পৰিগতৱিপুলঘনজঘনতটা কৰিকৰসন্নিভোৰুযুগলা নচ্চগীতৱাদিতেসু কুসলা সুৰযুৱতিসদিসৰূপসোভা ৱৰযুৱতিযো মধুৰৰৱানি তুৰিযানি গহেত্ৱা মহাপুৰিসং সম্পৰিৱাৰেত্ৱা ৰমাপযন্তিযো নচ্চগীতৱাদিতানি পযোজযিংসু. বোধিসত্তো পন কিলেসেসু ৱিৰত্তচিত্ততায নচ্চগীতাদীসু অনভিৰতো মুহুত্তং নিদ্দং ওক্কমি.

তা তং দিস্ৱা ‘‘যস্সত্থায নচ্চাদীনি মযং পযোজেম, সো নিদ্দং উপগতো, ইদানি কিমত্থং কিলমামা’’তি গহিতানি তুৰিযানি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা নিপজ্জিংসু, গন্ধতেলপ্পদীপা চ ঝাযন্তি. বোধিসত্তো পবুজ্ঝিত্ৱা সযনপিট্ঠে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো অদ্দস তা ইত্থিযো তুৰিযভণ্ডানি অৱত্থৰিত্ৱা নিদ্দাযন্তিযো পগ্ঘৰিতলালা কিলিন্নকপোলগত্তা, একচ্চা দন্তে খাদন্তিযো, একচ্চা কাকচ্ছন্তিযো, একচ্চা ৱিপ্পলপন্তিযো, একচ্চা ৱিৱটমুখা, একচ্চা অপগতৱসনৰসনা, পাকটবীভচ্ছসম্বাধট্ঠানা, একচ্চা ৱিমুত্তাকুলসিৰোৰুহা সুসানৰূপৰূপং ধাৰযমানা সযিংসু. মহাসত্তো তাসং তং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা ভিয্যোসোমত্তায কামেসু ৱিৰত্তচিত্তো অহোসি. তস্স পন অলঙ্কতপটিযত্তং দসসতনযনভৱনসদিসং ৰুচিৰসোভম্পি পাসাদৱৰতলং অপৱিদ্ধমতসৰীৰকুণপভৰিতং আমকসুসানমিৱ পৰমপটিক্কূলং উপট্ঠাসি. তযোপি ভৱা আদিত্তভৱনসদিসা হুত্ৱা উপট্ঠহিংসু. ‘‘উপদ্দুতং ৱত, ভো, উপস্সট্ঠং ৱত ভো’’তি চ ৱাচং পৱত্তেসি. অতিৱিয পব্বজ্জায চিত্তং নমি.

সো ‘‘অজ্জেৱ মযা মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুং ৱট্টতী’’তি সিৰিসযনতো উট্ঠায দ্ৱাৰসমীপং গন্ত্ৱা – ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. উম্মাৰে সীসং কত্ৱা নিপন্নো ছন্নো আহ – ‘‘অহং, অয্যপুত্ত, ছন্নো’’তি. অথ মহাপুৰিসো – ‘‘অহং অজ্জ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুকামো, ন কঞ্চি পটিৱেদিত্ৱা সীঘমেকং অতিজযং সিন্ধৱং কপ্পেহী’’তি. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি অস্সভণ্ডকং গহেত্ৱা অস্সসালং গন্ত্ৱা গন্ধতেলপ্পদীপেসু জলন্তেসু সুমনপট্টৱিতানস্স হেট্ঠা পৰমৰমণীযে ভূমিভাগে ঠিতং অৰিমন্থকং কণ্ডকং তুৰঙ্গৱৰং দিস্ৱা – ‘‘অজ্জ মযা অয্যপুত্তস্স নিক্খমনত্থায ইমমেৱ মঙ্গলহযং কপ্পেতুং ৱট্টতী’’তি কণ্ডকং কপ্পেসি. সো কপ্পিযমানোৱ অঞ্ঞাসি – ‘‘অযং কপ্পনা অতিগাড়্হা, অঞ্ঞেসু দিৱসেসু উয্যানকীড়ং গমনকালে কপ্পনা ৱিয ন হোতি. নিস্সংসযং অজ্জেৱ অয্যপুত্তো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিস্সতী’’তি. ততো তুট্ঠমানসো মহাহসিতং হসি. সো নাদো তং সকলকপিলৱত্থুপুৰং উন্নাদং কৰেয্য, দেৱতা পন সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ন কস্সচি সোতুং অদংসু.

বোধিসত্তো ‘‘পুত্তং তাৱ পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা ঠিতট্ঠানতো উট্ঠায ৰাহুলমাতুযা ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা গব্ভদ্ৱাৰং ৱিৱৰি. তস্মিং খণে অন্তোগব্ভে গন্ধতেলপ্পদীপো ঝাযতি. ৰাহুলমাতা সুমনমল্লিকাদীনং অম্বণমত্তেন অত্তিপ্পকিণ্ণে ৱৰসযনে পুত্তস্স মত্থকে হত্থং ঠপেত্ৱা নিদ্দাযতি. বোধিসত্তো উম্মাৰে পাদং ঠপেত্ৱা ঠিতকোৱ ওলোকেত্ৱা – ‘‘সচাহং দেৱিযা হত্থং অপনেত্ৱা মম পুত্তং গণ্হিস্সামি, দেৱী পবুজ্ঝিস্সতি, এৱং মে অভিনিক্খমনস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতি. বুদ্ধো হুত্ৱাৱ আগন্ত্ৱা পুত্তং পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পাসাদতলতো ওতৰিত্ৱা অস্সস্স সমীপং গন্ত্ৱা এৱমাহ – ‘‘তাত কণ্ডক, ত্ৱং অজ্জ একৰত্তিং মং তাৰয, অহং তং নিস্সায বুদ্ধো হুত্ৱা সদেৱকং লোকং তাৰেস্সামী’’তি. ততো উল্লঙ্ঘিত্ৱা কণ্ডকস্স পিট্ঠিং অভিৰুহি. কণ্ডকো গীৱতো পট্ঠায আযামতো অট্ঠাৰসহত্থো হোতি তদনুৰূপেন উব্বেধেন সমন্নাগতো ৰূপগ্গজৱবলসম্পন্নো সব্বসেতো ধোতসঙ্খসদিসদস্সনীযৱণ্ণো. ততো বোধিসত্তো ৱৰতুৰঙ্গপিট্ঠিগতো ছন্নং অস্সস্স ৱালধিং গাহাপেত্ৱা অড্ঢৰত্তসমযে নগৰস্স মহাদ্ৱাৰং সম্পত্তো.

তদা পন ৰাজা পুব্বেৱ বোধিসত্তস্স গমনপটিসেধনত্থায দ্ৱীসু দ্ৱাৰকৱাটেসু একেকং পুৰিসসহস্সেন ৱিৱৰিতব্বং কাৰেত্ৱা তত্থ বহুপুৰিসে আৰক্খং ঠপেসি. বোধিসত্তো কিৰ পুৰিসগণনায কোটিসতসহস্সস্স বলং ধাৰেসি, হত্থিগণনায কোটিসহস্সস্স. তস্মা সো চিন্তেসি – ‘‘যদি দ্ৱাৰং ন ৱিৱৰীযতি, অজ্জ কণ্ডকস্স পিট্ঠে নিসিন্নো ছন্নং ৱালধিং গাহাপেত্ৱা তেন সদ্ধিংযেৱ কণ্ডকং ঊৰূহি নিপ্পীড়েত্ৱা অট্ঠাৰসহত্থং পাকাৰং উপ্পতিত্ৱা অতিক্কমেয্য’’ন্তি. ছন্নো চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৱাৰং ন উগ্ঘাপযতি, অহং অয্যপুত্তং খন্ধে কত্ৱা কণ্ডকং দক্খিণহত্থেন পৰিক্খিপন্তো উপকচ্ছকে কত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পাকাৰং অতিক্কমিস্সামী’’তি. কণ্ডকো চিন্তেসি – ‘‘অহং দ্ৱাৰে অৱিৱৰিযমানে যথানিসিন্নমেৱ অয্যপুত্তং গহিতৱালধিনা ছন্নেন সদ্ধিং উপ্পতিত্ৱা পাকাৰস্স পুৰতো পতিট্ঠহিস্সামী’’তি. এৱমেৱ তযো পুৰিসা চিন্তযিংসু. দ্ৱাৰে অধিৱত্থা দেৱতা মহাদ্ৱাৰং ৱিৱৰিংসু.

তস্মিং খণে মাৰো পাপিমা ‘‘মহাসত্তং নিৱত্তেস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা গগনতলে ঠত্ৱা আহ –

‘‘মা নিক্খম মহাৱীৰ, ইতো তে সত্তমে দিনে;

দিব্বং তু চক্কৰতনং, অদ্ধা পাতু ভৱিস্সতি. –

দ্ৱিসহস্সপৰিত্তদীপপৰিৱাৰানং চতুন্নং মহাদীপানং ৰজ্জং কাৰেস্সসি, নিৱত্ত, মাৰিসা’’তি. মহাপুৰিসো আহ ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি. অহং ৱসৱত্তীতি.

‘‘জানামহং মহাৰাজ, ময্হং চক্কস্স সম্ভৱং;

অনত্থিকোহং ৰজ্জেন, গচ্ছ ত্ৱং মাৰ মা ইধ.

‘‘সকলং দসসহস্সম্পি, লোকধাতুমহং পন;

উন্নাদেত্ৱা ভৱিস্সামি, বুদ্ধো লোকে ৱিনাযকো’’তি. –

আহ. সো তত্থেৱন্তৰধাযি.

মহাসত্তো একূনত্তিংসৱস্সকালে হত্থগতং চক্কৱত্তিৰজ্জং খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডেত্ৱা চক্কৱত্তিসিৰিনিৱাসভূতা ৰাজভৱনা নিক্খমিত্ৱা আসাড়্হিপুণ্ণমায উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তে ৱত্তমানে নগৰতো নিক্খমিত্ৱা নগৰং অপলোকেতুকামো অহোসি. ৱিতক্কসমনন্তৰমেৱ চস্স কুলালচক্কং ৱিয সো ভূমিপ্পদেসো পৰিৱত্তি. যথাঠিতোৱ মহাসত্তো কপিলৱত্থুপুৰং দিস্ৱা তস্সিং ভূমিপ্পদেসে কণ্ডকনিৱত্তনং নাম চেতিযট্ঠানং দস্সেত্ৱা গন্তব্বমগাভিমুখংযেৱ কণ্ডকং কত্ৱা পাযাসি মহতা সক্কাৰেন উড়াৰেন সিৰিসমুদযেন. তদা মহাসত্তে গচ্ছন্তে তস্স পুৰতো দেৱতা সট্ঠি উক্কাসতসহস্সানি ধাৰযিংসু, তথা পচ্ছতো সট্ঠি দক্খিণতো সট্ঠি উক্কাসতসহস্সানি, তথা ৱামপস্সতো. অপৰা দেৱতা সুৰভিকুসুমমালাদামচন্দনচুণ্ণচামৰধজপটাকাহি সক্কৰোন্তিযো পৰিৱাৰেত্ৱা অগমংসু. দিব্বানি সঙ্গীতানি অনেকানি চ তুৰিযানি ৱজ্জিংসু.

ইমিনা সিৰিসমুদযেন গচ্ছন্তো বোধিসত্তো একৰত্তেনেৱ তীণি ৰজ্জানি অতিক্কম্ম তিংসযোজনিকং মগ্গং গন্ত্ৱা অনোমানদীতীৰং সম্পাপুণি. অথ বোধিসত্তো নদীতীৰে ঠত্ৱা ছন্নং পুচ্ছি – ‘‘কা নামাযং নদী’’তি? ‘‘অনোমা নাম, দেৱা’’তি. ‘‘অম্হাকম্পি পব্বজ্জা অনোমা ভৱিস্সতী’’তি পণ্হিযা অস্সং ঘট্টেন্তো অস্সস্স সঞ্ঞং অদাসি. অস্সো উল্লঙ্ঘিত্ৱা অট্ঠউসভৱিত্থাৰায নদিযা পাৰিমতীৰে অট্ঠাসি. বোধিসত্তো অস্সপিট্ঠিতো ওৰুয্হ মুত্তৰাসিসদিসে ৱালুকাপুলিনে ঠত্ৱা ছন্নং আমন্তেসি – ‘‘সম্ম ছন্ন, ত্ৱং ময্হং আভৰণানি চেৱ কণ্ডকঞ্চ আদায গচ্ছ, অহং পব্বজিস্সামী’’তি. ছন্নো, ‘‘অহম্পি, দেৱ, পব্বজিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো আহ – ‘‘ন লব্ভা তযা পব্বজিতুং, গচ্ছেৱ ত্ৱ’’ন্তি তিক্খত্তুং নিৱাৰেত্ৱা আভৰণানি চেৱ কণ্ডকঞ্চ পটিচ্ছাপেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ইমে ময্হং কেসা সমণসাৰুপ্পা ন হোন্তি, তে খগ্গেন ছিন্দিস্সামী’’তি দক্খিণেন হত্থেন পৰমনিসিতমসিৱৰং গহেত্ৱা ৱামহত্থেন মোড়িযা সদ্ধিং চূড়ং গহেত্ৱা ছিন্দি, কেসা দ্ৱঙ্গুলমত্তা হুত্ৱা দক্খিণতো আৱট্টমানা সীসে অল্লীযিংসু. তেসং পন কেসানং যাৱজীৱং তদেৱ পমাণং অহোসি, মস্সু চ তদনুৰূপং, পুন কেসমস্সুওহাৰণকিচ্চম্পিস্স নাহোসি. বোধিসত্তো সহ মোড়িযা চূড়ং গহেত্ৱা – ‘‘সচাহং বুদ্ধো ভৱিস্সামি, আকাসে তিট্ঠতু, নো চে, ভূমিযং পততূ’’তি আকাসে খিপি. তং চূড়ামণিবন্ধনং যোজনপ্পমাণং ঠানং গন্ত্ৱা আকাসে অট্ঠাসি.

অথ সক্কো দেৱৰাজা দিব্বেন চক্খুনা ওলোকেন্তো যোজনিকেন ৰতনচঙ্কোটকেন তং পটিগ্গহেত্ৱা তাৱতিংসভৱনে তিযোজনং সত্তৰতনমযং চূড়ামণিচেতিযং নাম পতিট্ঠাপেসি. যথাহ –

‘‘ছেত্ৱান মোড়িং ৱৰগন্ধৱাসিতং, ৱেহাযসং উক্খিপি অগ্গপুগ্গলো;

সহস্সনেত্তো সিৰসা পটিগ্গহি, সুৱণ্ণচঙ্কোটৱৰেন ৱাসৱো’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২২; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.১২; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা);

পুন বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইমানি কাসিকৱত্থানি মহগ্ঘানি, ন ময্হং সমণসাৰুপ্পানী’’তি. অথস্স কস্সপবুদ্ধকালে পুৰাণসহাযকো ঘটিকাৰমহাব্ৰহ্মা একং বুদ্ধন্তৰং ৱিনাসভাৱাপ্পত্তেন মিত্তভাৱেন চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মে সহাযকো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, সমণপৰিক্খাৰমস্স গহেত্ৱা গচ্ছিস্সামী’’তি.

‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসি সূচি চ বন্ধনং;

পৰিস্সাৱনঞ্চ অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৫; ম. নি. অট্ঠ. ১.২৯৪; ২.৩৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৮; পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫ পদভাজনীযৱণ্ণনা; অপ. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; জা. অট্ঠ. ১.অৱিদূৰেনিদানকথা; মহানি. অট্ঠ. ২০৬) –

ইমে অট্ঠ সমণপৰিক্খাৰে আহৰিত্ৱা অদাসি. মহাপুৰিসো অৰহদ্ধজং নিৱাসেত্ৱা উত্তমং পব্বজ্জাৱেসং গহেত্ৱা সাটকযুগলং আকাসে খিপি. তং মহাব্ৰহ্মা পটিগ্গহেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে দ্ৱাদসযোজনিকং সব্বৰতনমযং চেতিযং কত্ৱা তং অন্তো পক্খিপিত্ৱা ঠপেসি. অথ নং মহাসত্তো – ‘‘ছন্ন, মম ৱচনেন মাতাপিতূনং আৰোগ্যং ৱদেহী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. ততো ছন্নো মহাপুৰিসং ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. কণ্ডকো পন ছন্নেন সদ্ধিং মন্তযমানস্স বোধিসত্তস্স ৱচনং সুণন্তো ঠত্ৱা – ‘‘নত্থি দানি ময্হং পুন সামিনো দস্সন’’ন্তি চক্খুপথমস্স ৱিজহন্তো ৱিযোগদুক্খমধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো হদযেন ফলিতেন কালং কত্ৱা সুৰৰিপুদুৰভিভৱনে তাৱতিংসভৱনে কণ্ডকো নাম দেৱপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. তস্স উপ্পত্তি ৱিমলত্থৱিলাসিনিযা ৱিমানৱত্থুট্ঠকথায গহেতব্বা. ছন্নস্স পঠমং একোৱ সোকো অহোসি. সো কণ্ডকস্স কালকিৰিযায দুতিযেন সোকেন পীড়িযমানো ৰোদন্তো পৰিদেৱন্তো দুক্খেন অগমাসি.

বোধিসত্তোপি পব্বজিত্ৱা তস্মিংযেৱ পদেসে অনুপিযং নাম অম্বৱনং অত্থি, তত্থেৱ সত্তাহং পব্বজ্জাসুখেন ৱীতিনামেত্ৱা ততো পচ্ছা সঞ্ঝাপ্পভানুৰঞ্জিতসলিলধৰসংৱুতো সৰদসমযে পৰিপুণ্ণৰজনিকৰো ৱিয কাসাৱৱৰসংৱুতো এককোপি অনেকজনপৰিৱুতো ৱিয ৱিৰোচমানো তং ৱনৱাসিমিগপক্খীনং নযনামতপানমিৱ কৰোন্তো একচৰো সীহো ৱিয নৰসীহো মত্তমাতঙ্গৱিলাসগামী সমস্সাসেন্তো ৱিয ৱসুন্ধৰং পাদতলেহি একদিৱসেনেৱ তিংসযোজনিকং মগ্গং গন্ত্ৱা উত্তুঙ্গতৰঙ্গভঙ্গং অসঙ্গং গঙ্গং নদিং উত্তৰিত্ৱা ৰতনজুতিৱিসৰৱিৰাজিতৱৰৰুচিৰৰাজগহং ৰাজগহং নাম নগৰং পাৱিসি. পৱিসিত্ৱা চ পন সপদানং পিণ্ডায চৰি. সকলং পন তং নগৰং বোধিসত্তস্স ৰূপদস্সনেন ধনপালকে পৱিট্ঠে তং নগৰং ৱিয অসুৰিন্দে পৱিট্ঠে দেৱনগৰং ৱিয সঙ্খোভমগমাসি. পিণ্ডায চৰন্তে মহাপুৰিসে নগৰৱাসিনো মনুস্সা মহাসত্তস্স ৰূপদস্সনেন সঞ্জাতপীতিসোমনস্সা জাতৱিম্হিতা বোধিসত্তস্স ৰূপদস্সনাৱজ্জিতহদযা অহেসুং.

তেসং মনুস্সানং অঞ্ঞতৰো অঞ্ঞতৰমেৱমাহ – ‘‘কিন্নু যং, ভো, ৰাহুভযেন নিগূড়্হকিৰণজালো পুণ্ণচন্দো মনুস্সলোকমাগতো’’তি. তমঞ্ঞো সিতং কত্ৱা এৱমাহ – ‘‘কিং কথেসি, সম্ম, কদা নাম তযা পুণ্ণচন্দো মনুস্সলোকমাগতো দিট্ঠপুব্বো, ননু এস কুসুমকেতুকামদেৱো ৱেসন্তৰমাদায অম্হাকং মহাৰাজস্স নাগৰানঞ্চ পৰমলীড়াৱিভূতিং দিস্ৱা কীড়িতুমাগতো’’তি. তমঞ্ঞো সিতং কত্ৱা এৱমাহ – ‘‘কিং, ভো, ত্ৱং উম্মত্তোসি, ননু কামো ইস্সৰকোধহুতাসনপৰিদড্ঢসৰীৰো সুৰপতিদসসতনযনো এসো অমৰপুৰসঞ্ঞায ইধাগতো’’তি! তমঞ্ঞো ঈসকং হসিত্ৱা – ‘‘কিং ৱদেসি, ভো, তে পুব্বাপৰৱিৰোধং, কুতো পনস্স দসসতনযনানি, কুতো ৱজিৰং, কুতো এৰাৱণো. অদ্ধা ব্ৰহ্মা এস ব্ৰাহ্মণজনং পমত্তং ঞত্ৱা ৱেদৱেদঙ্গাদীসু নিযোজনত্থায আগতো’’তি. তে সব্বেপি অপসাদেত্ৱা অঞ্ঞো পণ্ডিতজাতিকো এৱমাহ – ‘‘নেৱাযং পুণ্ণচন্দো, ন চ কামদেৱো, নাপি দসসতনযনো, ন চাপি ব্ৰহ্মা, সব্বলোকনাযকো সত্থা এস অচ্ছৰিযমনুস্সো’’তি.

এৱং সল্লপন্তেসু এৱ নাগৰেসু ৰাজপুৰিসা গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো বিম্বিসাৰস্স আৰোচেসুং – ‘‘দেৱ, দেৱো ৱা গন্ধব্বো ৱা উদাহু নাগৰাজা ৱা যক্খো ৱা কো নু ৱা অম্হাকং নগৰে পিণ্ডায চৰতী’’তি. ৰাজা তং সুত্ৱা উপৰিপাসাদতলে ঠত্ৱা মহাপুৰিসং দিস্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তজাতো ৰাজপুৰিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভণে, তং ৱীমংসথ, সচে অমনুস্সো ভৱিস্সতি, নগৰা নিক্খমিত্ৱা অন্তৰধাযিস্সতি, সচে দেৱতা ভৱিস্সতি, আকাসেন গমিস্সতি, সচে নাগৰাজা ভৱিস্সতি, পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা গমিস্সতি, সচে মনুস্সো ভৱিস্সতি, যথালদ্ধং ভিক্খং পৰিভুঞ্জিস্সতী’’তি.

মহাপুৰিসোপি সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো ৰূপসোভায মহাজনস্স নযনানি আকড্ঢেন্তো ৱিয যুগমত্তং পেক্খমানো মিস্সকভত্তং যাপনমত্তং সংহৰিত্ৱা পৱিট্ঠদ্ৱাৰেনেৱ নগৰা নিক্খমিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতচ্ছাযায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদিত্ৱা আহাৰং পচ্চৱেক্খিত্ৱা নিব্বিকাৰো পৰিভুঞ্জি. ততো ৰাজপুৰিসা গন্ত্ৱা তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ততো দূতৱচনং সুত্ৱা মগধাধিপতি ৰাজা বালজনেহি দুৰনুসাৰো মেৰুমন্দাৰসাৰো সত্তসাৰো বিম্বিসাৰো বোধিসত্তস্স গুণস্সৱনেনেৱ সঞ্জাতদস্সনকুতূহলো ৱেগেন নগৰতো নিক্খমিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতাভিমুখো গন্ত্ৱা যানা ওৰুয্হ বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তেন কতানুঞ্ঞো বন্ধুজনসিনেহসীতলে সিলাতলে নিসীদিত্ৱা বোধিসত্তস্স ইৰিযাপথে পসীদিত্ৱা কতপটিসন্থাৰো নামগোত্তাদীনি পুচ্ছিত্ৱা বোধিসত্তস্স সব্বং ইস্সৰিযং নিয্যাতেসি. বোধিসত্তো – ‘‘ময্হং, মহাৰাজ, ৱত্থুকামেহি ৱা কিলেসকামেহি ৱা অত্থো নত্থি. অহঞ্হি পৰমাভিসম্বোধিং পত্থযন্তো নিক্খন্তো’’তি আহ. ৰাজা অনেকপ্পকাৰেন যাচন্তোপি তস্স চিত্তং অলভিত্ৱা – ‘‘অদ্ধা বুদ্ধো ভৱিস্সতি, বুদ্ধভূতেন পন তযা পঠমং মম ৱিজিতং আগন্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা নগৰং পৱিট্ঠো.

‘‘অথ ৰাজগহং ৱৰৰাজগহং, নৰৰাজৱৰে নগৰং তু গতে;

গিৰিৰাজৱৰো মুনিৰাজৱৰো, মিগৰাজগতো সুগতোপি গতো’’.

অথ বোধিসত্তো অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো আড়াৰঞ্চ কালামং উদকঞ্চ ৰামপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা – ‘‘নাযং মগ্গো বোধিযা’’তি তং সমাপত্তিভাৱনং অনলঙ্কৰিত্ৱা মহাপধানং পদহিতুকামো উৰুৱেলং গন্ত্ৱা – ‘‘ৰমণীযো ৱতাযং ভূমিভাগো’’তি তত্থেৱ ৱাসং উপগন্ত্ৱা মহাপধানং পদহি. লক্খণপৰিগ্গাহকব্ৰাহ্মণানং চত্তাৰো পুত্তা কোণ্ডঞ্ঞো ব্ৰাহ্মণো চাতি ইমে পঞ্চ জনা পঠমংযেৱ পব্বজিতা গামনিগমৰাজধানীসু ভিক্খাচৰিযং চৰন্তা তত্থ বোধিসত্তং সম্পাপুণিংসু. অথ নং ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহন্তং – ‘‘ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতি, ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি পৰিৱেণসম্মজ্জনাদিকায ৱত্তপটিপত্তিযা উপট্ঠহমানা সন্তিকাৱচৰাৱস্স অহেসুং. বোধিসত্তোপি – ‘‘কোটিপ্পত্তং দুক্কৰং কৰিস্সামী’’তি একতিলতণ্ডুলাদীহি ৱীতিনামেসি. সব্বসোপি আহাৰুপচ্ছেদং অকাসি. দেৱতাপি লোমকূপেহি দিব্বোজং উপহাৰযমানা পক্খিপিংসু.

অথস্স তায নিৰাহাৰতায পৰমকিসভাৱপ্পত্তকাযস্স সুৱণ্ণৱণ্ণো কাযো কাড়ৱণ্ণো অহোসি, দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি পটিচ্ছন্নানি অহেসুং. অথ বোধিসত্তো দুক্কৰকাৰিকায অন্তং গন্ত্ৱা – ‘‘নাযং মগ্গো বোধিযা’’তি ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেতুং গামনিগমেসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা আহাৰং আহৰি. অথস্স দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি পাকতিকানি অহেসুং, কাযো সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি. অথ পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ তং দিস্ৱা – ‘‘অযং ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তোপি সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝিতুং নাসক্খি, ইদানি গামনিগমৰাজধানীসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰিযমানো কিং সক্খিস্সতি, বাহুল্লিকো এস পধানৱিব্ভন্তো, কিং নো ইমিনা’’তি মহাপুৰিসং পহায বাৰাণসিযং ইসিপতনং অগমংসু.

অথ মহাপুৰিসো ৱিসাখপুণ্ণমায উৰুৱেলাযং সেনানিগমে সেনাকুটুম্বিকস্স গেহে নিব্বত্তা সুজাতা নাম দাৰিকা অহোসি. তায সম্পসাদনজাতায দিন্নং পক্খিত্তদিব্বোজং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিং গহেত্ৱা নেৰঞ্জৰায পটিসোতং খিপিত্ৱা কাড়নাগৰাজং সুপন্তং বোধেসি. অথ বোধিসত্তো নেৰঞ্জৰাতীৰে সুৰভিকুসুমসমলঙ্কতে নীলোভাসে মনোৰমে সালৱনে দিৱাৱিহাৰং কত্ৱা সাযন্হসমযে দেৱতাহি অলঙ্কতেন মগ্গেন বোধিৰুক্খাভিমুখো পাযাসি. দেৱনাগযক্খসিদ্ধাদযো দিব্বেহি মালাগন্ধৱিলেপনেহি পূজযিংসু. তস্মিং সমযে সোত্থিযো নাম তিণহাৰকো তিণং আদায পটিপথে আগচ্ছন্তো মহাপুৰিসস্স আকাৰং ঞত্ৱা অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো অদাসি. বোধিসত্তো তিণং গহেত্ৱা অসিতঞ্জনগিৰিসঙ্কাসং আচৰন্তমিৱ দিনকৰজালং সকহদযমিৱ কৰুণাসীতলং সীতচ্ছাযং ৱিৱিধৱিহগগণসম্পাতৱিৰহিতং মন্দমাৰুতেৰিতায ঘনসাখায সমলঙ্কতং নচ্চন্তমিৱ পীতিযা ৰঞ্জমানমিৱ চ তৰুগণানং ৱিৰোচমানৱিজযতৰুমস্সত্থবোধিৰুক্খমূলমুপগন্ত্ৱা অস্সত্থদুমৰাজং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা পুব্বুত্তৰদিসাভাগে ঠিতো তানি তিণানি অগ্গে গহেত্ৱা চালেসি. তাৱদেৱ চুদ্দসহত্থো পল্লঙ্কো অহোসি. তানি চ তিণানি চিত্তকাৰেন লেখাগহিতানি ৱিয অহেসুং. বোধিসত্তো তত্থ চুদ্দসহত্থে তিণসন্থৰে তিসন্ধিপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা চতুৰঙ্গসমন্নাগতৱীৰিযং অধিট্ঠহিত্ৱা সুৱণ্ণপীঠে ঠপিতৰজতক্খন্ধং ৱিয চ পঞ্ঞাসহত্থং বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৱা উপৰি মণিছত্তেন ৱিয বোধিসাখাহি ধাৰিযমানো নিসীদি. সুৱণ্ণৱণ্ণে পনস্স চীৱৰে বোধিঅঙ্কুৰা পতমানা সুৱণ্ণপট্টে পৱাড়া ৱিয নিক্খিত্তা ৱিৰোচযিংসু.

বোধিসত্তে পন তত্থ নিসিন্নেযেৱ ৱসৱত্তিমাৰো দেৱপুত্তো – ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো মম ৱিসযমতিক্কমিতুকামো, ন দানাহমতিক্কমিতুমস্স দস্সামী’’তি মাৰবলস্স তমত্থং আৰোচেত্ৱা মাৰবলমাদায নিক্খমি. সা কিৰ মাৰসেনা মাৰস্স পুৰতো দ্ৱাদসযোজনা অহোসি, তথা দক্খিণতো চ ৱামপস্সতো চ, পচ্ছতো পন চক্কৱাড়পৰিযন্তং কত্ৱা ঠিতা, উদ্ধং নৱযোজনুব্বেধা অহোসি. যস্সা পন উন্নদন্তিযা সদ্দো নৱযোজনসহস্সতো পট্ঠায পথৱিউন্দ্ৰিযনসদ্দো ৱিয সুয্যতি. তস্মিং সমযে সক্কো দেৱৰাজা ৱিজযুত্তৰং নাম সঙ্খং ধমমানো অট্ঠাসি. সো কিৰ সঙ্খো ৱীসহত্থসতিকো অহোসি. পঞ্চসিখো গন্ধব্বদেৱপুত্তো তিগাৱুতাযতং বেড়ুৱপণ্ডুৱীণং আদায ৱাদযমানো মঙ্গলযুত্তানি গীতানি গাযমানো অট্ঠাসি. সুযামো দেৱৰাজা তিগাৱুতাযতং সৰদসমযৰজনিকৰসস্সিৰিকং দিব্বচামৰং গহেত্ৱা মন্দং মন্দং বীজযমানো অট্ঠাসি. ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি তিযোজনৱিত্থতং দুতিযমিৱ পুণ্ণচন্দং সেতচ্ছত্তং ভগৱতো উদ্ধং ধাৰেত্ৱা অট্ঠাসি. মহাকাড়োপি নাগৰাজা অসীতিযা নাগনাটকসহস্সেহি পৰিৱুতো থুতিসঙ্গীতানি পৱত্তেন্তো মহাসত্তং নমস্সমানো অট্ঠাসি. দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু দেৱতাযো নানাৱিধেহি সুৰভিকুসুমদামধূপচুণ্ণাদীহি পূজযমানা সাধুকাৰং পৱত্তযমানা অট্ঠংসু.

অথ মাৰো দেৱপুত্তো দিযড্ঢযোজনসতিকং হিমগিৰিসিখৰসদিসং পৰমৰুচিৰদস্সনং গিৰিমেখলং নাম ৰতনখচিতৱৰৱাৰণং অৰিৱাৰণৱাৰণং অভিৰুহিত্ৱা বাহুসহস্সং মাপেত্ৱা অগ্গহিতগ্গহণেন নানাৱুধানি অগ্গহাপেসি. মাৰপৰিসাপি অসিফৰসুসৰসত্তিসবলা সমুস্সিতধনুমুসল-ফাল-সঙ্কু-কুন্ত-তোমৰ-উপল-লগুড়-ৱলয-কণয-কপ্পণ-চক্ককটকধাৰাৰুৰু- সীহ-খগ্গ-সৰভ-ৱৰাহ-ব্যগ্ঘ-ৱানৰোৰগ-মজ্জাৰোলূকৱদনা মহিংস-পসদ-তুৰঙ্গ-দিৰদাদিৱদনা চ নানাভীমৱিৰূপবীভচ্ছকাযা মনুস্সযক্খপিসাচসদিসকাযা চ মহাসত্তং বোধিসত্তং বোধিমূলে নিসিন্নং অজ্ঝোত্থৰমানা গন্ত্ৱা পৰিৱাৰযিত্ৱা মাৰস্স সন্দেসং সমুদিক্খমানা অট্ঠাসি.

ততো মাৰবলে বোধিমণ্ডমুপসঙ্কমন্তেযেৱ তেসং সক্কাদীনং একোপি ঠাতুং নাসক্খি. সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৱ পলাযিংসু. সক্কো পন দেৱৰাজা তং ৱিজযুত্তৰসঙ্খং পিট্ঠিযং কত্ৱা পলাযিত্ৱা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং অট্ঠাসি. মহাব্ৰহ্মা সেতচ্ছত্তং চক্কৱাড়কোটিযং ঠপেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকমেৱ অগমাসি. কাড়ো নাগৰাজা সব্বনাটকানি ছড্ডেত্ৱা পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা পঞ্চযোজনসতিকং মঞ্জেৰিকনাগভৱনং গন্ত্ৱা হত্থেন মুখং পিদহিত্ৱা নিপজ্জি. একদেৱতাপি তত্থ ঠাতুং সমত্থা নাম নাহোসি. মহাপুৰিসো পন সুঞ্ঞৱিমানে মহাব্ৰহ্মা ৱিয এককোৱ নিসীদি. ‘‘ইদানি মাৰো আগমিস্সতী’’তি পঠমমেৱ অনেকৰূপানি অনিট্ঠানি দুন্নিমিত্তানি পাতুৰহেসুং.

‘‘পমত্তবন্ধুস্স চ যুদ্ধকালে, তিলোকবন্ধুস্স চ ৱত্তমানে;

উক্কা সমন্তা নিপতিংসু ঘোৰা, ধূমন্ধকাৰা চ দিসা অহেসুং.

‘‘অচেতনাযম্পি সচেতনা যথা, গতা ৱিযোগং পতিনেৱ কামিনী;

লতেৱ ৱাতাভিহতা সসাগৰা, পকম্পি নানাসধৰা ধৰা মহী.

‘‘অহেসুমুদ্ধূতজলা সমুদ্দা, ৱহিংসু নজ্জো পটিলোমমেৱ;

কূটানি নানাতৰুসঙ্ঘটানি, ভেত্ৱা গিৰীনং পথৱিং ভজিংসু.

‘‘পৱাযি ৱাতো ফৰুসো সমন্তা, নিঘট্টসদ্দো তুমুলো অহোসি;

ভজিত্থ ঘোৰং ৰৱিৰন্ধকাৰং, কবন্ধৰূপং গগনে চৰিত্থ.

‘‘এৱংপকাৰং অসিৱং অনিট্ঠং, আকাসগং ভূমিগতঞ্চ ঘোৰং;

অনেকৰূপং কিৰ দুন্নিমিত্তং, অহোসি মাৰাগমনে সমন্তা.

‘‘তং দেৱদেৱং অভিহন্তুকামং, কামং তু দিস্ৱা পন দেৱসঙ্ঘা;

হাহাতি সদ্দং অনুকম্পমানা, অকংসু সদ্ধিং অমৰঙ্গনাহি.

‘‘পচ্ছাপি পস্সিংসু সুদন্তৰূপং, দিসাৱিদিসাসু পলাযমানং;

সঅন্তকং তং সবলং অনেকং, হত্থে চ থৰূ চ পাতা তযিংসু.

‘‘ৱিহঙ্গমানং গৰুড়োৱ মজ্ঝে, মজ্ঝে মিগানং পৰমোৱ সীহো;

মহাযসো মাৰবলস্স মজ্ঝে, ৱিসাৰদো ৱীতভযো নিসীদি’’.

অথ মাৰো – ‘‘সিদ্ধত্থং ভিংসাপেত্ৱা পলাপেস্সামী’’তি ৱাতৱস্সং পহৰণৱস্সং পাসাণৱস্সং পুন অঙ্গাৰকুক্কুড়ৱালুককললন্ধকাৰৱুট্ঠীহি নৱহি মাৰইদ্ধীহি বোধিসত্তং পলাপেতুং অসক্কোন্তো কুদ্ধমানসো – ‘‘কিং, ভণে, তিট্ঠথ, ইমং সিদ্ধত্থমসিদ্ধত্থং কৰোথ, গণ্হথ হনথ ছিন্দথ বন্ধথ ন মুঞ্চথ পলাপেথা’’তি মাৰপৰিসং আণাপেত্ৱা সযঞ্চ গিৰিমেখলস্স খন্ধে নিসীদিত্ৱা একেন কৰেন সৰং ভমযন্তো বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা – ‘‘ভো সিদ্ধত্থ, উট্ঠহ পল্লঙ্কা’’তি আহ. মাৰপৰিসাপি মহাসত্তস্স অতিঘোৰং পীড়মকাসি. অথ মহাপুৰিসো – ‘‘কদা তে পূৰিতা, মাৰ, পল্লঙ্কত্থায পাৰমী’’তিআদীনি ৱচনানি ৱত্ৱা দক্খিণহত্থং পথৱিং নিন্নামেসি. তঙ্খণঞ্ঞেৱ চুদ্দসসহস্সাধিকানি দসসতসহস্সযোজনবহলানি পথৱিসন্ধাৰকানি ৱাতুদকানি পঠমং কম্পেত্ৱা তদন্তৰং চতুনহুতাধিকদ্ৱিযোজনসতসহস্সবহলা অযং মহাপথৱী ছধা পকম্পিত্থ. উপৰি আকাসে অনেকসহস্সানি ৱিজ্জুলতা চ অসনী চ ফলিংসু. অথ গিৰিমেখলদিৰদো জণ্ণুকেন পতি. মাৰো গিৰিমেখলক্খন্ধে নিসিন্নো ভূমিযং পতি. মাৰপৰিসাপি দিসাৱিদিসাসু ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিকিৰিংসু.

অথ মহাপুৰিসোপি তং সমাৰং মাৰবলং খন্তিমেত্তাৱীৰিযপঞ্ঞাদীনং অত্তনো পাৰমীনমানুভাৱেন ৱিদ্ধংসেত্ৱা পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্চূসসমযে সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণে পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা আনাপানচতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা তমেৱ পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অধিগতেন চতুত্থমগ্গেন সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা সব্ববুদ্ধগুণে পটিৱিজ্ঝিত্ৱা সব্ববুদ্ধাচিণ্ণং –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –

উদানং উদানেসি.

সন্তিকেনিদানকথা

উদানং উদানেত্ৱা নিসিন্নস্স ভগৱতো এতদহোসি – ‘‘অহং কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি ইমস্স পল্লঙ্কস্স কাৰণা সন্ধাৱিং, অযং মে পল্লঙ্কো ৱিজযপল্লঙ্কো মঙ্গলপল্লঙ্কো, এত্থ মে নিসিন্নস্স যাৱ সঙ্কপ্পো ন পৰিপুণ্ণো, ন তাৱ ইতো ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি অনেককোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তো সত্তাহং তত্থেৱ নিসীদি. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৱা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদী’’তি (মহাৱ. ১).

অথেকচ্চানং দেৱতানং – ‘‘অজ্জাপি তাৱ নূন সিদ্ধত্থস্স কত্তব্বকিচ্চং অত্থি. পল্লঙ্কস্মিঞ্হি আলযং ন ৱিজহতী’’তি পৰিৱিতক্কো উদপাদি. অথ সত্থা দেৱতানং ৱিতক্কং ঞত্ৱা তাসং ৱিতক্কূপসমনত্থং ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা যমকপাটিহাৰিযং দস্সেসি. এৱং ইমিনা পাটিহাৰিযেন দেৱতানং ৱিতক্কং ৱূপসমেত্ৱা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তৰদিসাভাগে ঠত্ৱা – ‘‘ইমস্মিং ৱত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিদ্ধ’’ন্তি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পূৰিতানং পাৰমীনং ফলাধিগমনট্ঠানং পল্লঙ্কঞ্চ বোধিৰুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং.

অথ পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তৰা চঙ্কমং মাপেত্ৱা পুৰত্থিমপচ্ছিমতো আযতে ৰতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং ৰতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং.

চতুত্থে পন সত্তাহে বোধিতো পচ্ছিমুত্তৰদিসাভাগে দেৱতা ৰতনঘৰং মাপযিংসু. তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা অভিধম্মপিটকং ৱিচিনন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং পন ঠানং ৰতনঘৰচেতিযং নাম জাতং.

এৱং ভগৱা বোধিসমীপেযেৱ চত্তাৰি সত্তাহানি ৱীতিনামেত্ৱা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি. তত্ৰাপি ধম্মং ৱিচিনন্তো ৱিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৱেদেন্তো নিসীদি.

সত্থা তত্থ সত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা মুচলিন্দমূলং অগমাসি. তত্থ সত্তাহৱদ্দলিকায উপ্পন্নায সীতাদিপটিবাহনত্থং মুচলিন্দেন নাগৰাজেন সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিত্তো অসম্বাধায গন্ধকুটিযা ৱিহৰন্তো ৱিয ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদিযমানো তত্থ সত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা ৰাজাযতনমূলং উপসঙ্কমি. তত্থপি ৱিমুত্তিসুখং পটিসংৱেদিযমানোৱ সত্তাহং নিসীদি. এত্তাৱতা সত্ত সত্তাহানি পৰিপুণ্ণানি. এত্থন্তৰে ভগৱতো নেৱ মুখধোৱনং ন সৰীৰপটিজগ্গনং নাহাৰকিচ্চং অহোসি, ফলসুখেনেৱ ৱীতিৱত্তেসি. অথ সত্তসত্তাহমত্থকে একূনপঞ্ঞাসতিমে দিৱসে সক্কেন দেৱানমিন্দেন উপনীতেন নাগলতাদন্তকট্ঠেন চ অনোতত্তদহোদকেন চ মুখং ধোৱিত্ৱা তত্থেৱ ৰাজাযতনমূলে নিসীদি.

তস্মিং সমযে তপুস্সভল্লিকা নাম দ্ৱে ৱাণিজা ঞাতিসালোহিতায দেৱতায সত্থু আহাৰদানে উস্সাহিতা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ আদায – ‘‘পটিগ্গণ্হাতু ভগৱা ইমং আহাৰং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি সত্থাৰং উপসঙ্কমিত্ৱা অট্ঠংসু. ভগৱা পাযাসপটিগ্গহণদিৱসেযেৱ দেৱদত্তিযস্স পত্তস্স অন্তৰহিতত্তা – ‘‘ন খো তথাগতা হত্থেসু আহাৰং পটিগ্গণ্হন্তি, কিম্হি নু খো অহং ইমং পটিগ্গণ্হেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. অথস্স ভগৱতো অজ্ঝাসযং ৱিদিত্ৱা চতূহি দিসাহি চত্তাৰো মহাৰাজানো ইন্দনীলমণিমযে চত্তাৰো পত্তে উপনামেসুং. ভগৱা তে পটিক্খিপি. পুন মুগ্গৱণ্ণে সিলামযে চত্তাৰো পত্তে উপনামেসুং. ভগৱা তেসং চতুন্নম্পি দেৱপুত্তানং অনুকম্পং উপাদায পটিগ্গহেত্ৱা একীভাৱং উপনেত্ৱা তস্মিং পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে আহাৰং পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা অনুমোদনমকাসি. তে দ্ৱে ভাতৰো ৱাণিজা বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সৰণং গন্ত্ৱা দ্ৱেৱাচিকা উপাসকা অহেসুং.

অথ সত্থা পুন অজপালনিগ্ৰোধমেৱ গন্ত্ৱা নিগ্ৰোধমূলে নিসীদি. অথস্স তত্থ নিসিন্নমত্তস্সেৱ অধিগতস্স ধম্মস্স গম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খন্তস্স সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণো – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৬৪; ম. নি. ১.২৮১; ২.৩৩৭; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭) পৰেসং ধম্মং অদেসেতুকামতাকাৰপ্পত্তো পৰিৱিতক্কো উদপাদি. অথ ব্ৰহ্মা সহম্পতি ‘‘নস্সতি ৱত ভো লোকো, ৱিনস্সতি ৱত ভো লোকো’’তি (দী. নি. ২.৬৬; ম. নি. ১.২৮২; ২.৩৩৮; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৮) দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু সক্কসুযামসন্তুসিতনিম্মানৰতিপৰনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মানো চ গহেত্ৱা সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৱা – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্ম’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ২.৬৬; ম. নি. ১.২৮২; ২.৩৩৮; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৮) নযেন ধম্মদেসনং আযাচি.

অথ সত্থা তস্স পটিঞ্ঞং দত্ৱা – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো আড়াৰুদকানং কালঙ্কতভাৱং ঞত্ৱা – ‘‘বহূপকাৰা খো মে পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ’’তি পঞ্চৱগ্গিযে আৰব্ভ মনসিকাৰং কত্ৱা – ‘‘কহং নু খো তে এতৰহি ৱিহৰন্তী’’তি আৱজ্জেন্তো – ‘‘বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে’’তি ঞত্ৱা – ‘‘তত্থ গন্ত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেস্সামী’’তি কতিপাহং বোধিমণ্ডসামন্তেযেৱ পিণ্ডায চৰন্তো ৱিহৰিত্ৱা আসাড়্হিপুণ্ণমিযং বাৰাণসিং গমিস্সামী’’তি পত্তচীৱৰমাদায অট্ঠাৰসযোজনমগ্গং পটিপজ্জি. অন্তৰামগ্গে হট্ঠতুপগং উপকং নাম আজীৱকং দিস্ৱা তস্স অত্তনো বুদ্ধভাৱং আচিক্খিত্ৱা তংদিৱসংযেৱ সাযন্হসমযে ইসিপতনং অগমাসি.

পঞ্চৱগ্গিযা পন তথাগতং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা – ‘‘অযং, আৱুসো, সমণো গোতমো পচ্চযবাহুল্লায আৱত্তো পৰিপুণ্ণকাযো পীণিন্দ্ৰিযো সুৱণ্ণৱণ্ণো হুত্ৱা আগচ্ছতি, ইমস্স অভিৱাদনাদীনি ন কৰিস্সাম, আসনমত্তং পন পঞ্ঞাপেয্যামা’’তি কতিকং অকংসু. ভগৱা তেসং চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা সব্বসত্তেসু অনোধিস্সকৱসেন ফৰণসমত্থং মেত্তচিত্তং সংখিপিত্ৱা ওধিস্সকৱসেন মেত্তচিত্তেন ফৰি. তে ভগৱতো মেত্তচিত্তেন ফুট্ঠা তথাগতে উপসঙ্কমন্তে সকায কতিকায সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তা অভিৱাদনাদীনি সব্বকিচ্চানি অকংসু. ৱিত্থাৰকথা ৱিনযমহাৱগ্গাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

অথ ভগৱা অত্তনো বুদ্ধভাৱং তে ঞাপেত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনে নিসীদিত্ৱা উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তযোগে ৱত্তমানে অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি পৰিৱুতো পঞ্চৱগ্গিযে থেৰে আমন্তেত্ৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং দেসেসি. তেসু অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেন্তো সুত্তপৰিযোসানে অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং –

১. ‘‘অহমেতৰহি সম্বুদ্ধো, গোতমো সক্যৱড্ঢনো;

পধানং পদহিত্ৱান, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

২. ‘‘ব্ৰহ্মুনা যাচিতো সন্তো, ধম্মচক্কং পৱত্তযিং;

অট্ঠাৰসন্নং কোটীনং, পঠমাভিসমযো অহূ’’তি.

তত্থ অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. এতৰহীতি অস্মিং কালে. সক্যৱড্ঢনোতি সাকিযকুলৱড্ঢনো. ‘‘সক্যপুঙ্গৱো’’তিপি পাঠো. পধানন্তি ৱীৰিযং ৱুচ্চতি. পদহিত্ৱানাতি ঘটেত্ৱা ৱাযমিত্ৱা, দুক্কৰকাৰিকং কত্ৱাতি অত্থো. অট্ঠাৰসন্নং কোটীনন্তি বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তকথায অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰপ্পমুখানং অট্ঠাৰসন্নং ব্ৰহ্মকোটীনং পঠমাভিসমযো অহোসীতি অত্থো.

ইদানি ভগৱা অতীতং কথেত্ৱা অনাগতং অভিসমযং কথেন্তো –