২৪. ককুসন্ধবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা
ৱেস্সভুম্হি সযম্ভুম্হি পৰিনিব্বুতে তস্মিং পন কপ্পে অতিক্কন্তে একূনত্তিংসকপ্পেসু জিনদিৱসকৰা নুপ্পজ্জিংসু. ইমস্মিং পন ভদ্দকপ্পে চত্তাৰো বুদ্ধা নিব্বত্তিংসু. কতমে চত্তাৰো? ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো অম্হাকং বুদ্ধোতি. মেত্তেয্যো পন ভগৱা উপ্পজ্জিস্সতি. এৱমযং কপ্পো পঞ্চহি বুদ্ধুপ্পাদেহি পটিমণ্ডিতত্তা ভদ্দকপ্পোতি ভগৱতা ৱণ্ণিতো. তত্থ ককুসন্ধো নাম ভগৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চৱিত্ৱা খেমৱতীনগৰে খেমঙ্কৰস্স নাম ৰঞ্ঞো অত্থধম্মানুসাসকস্স অগ্গিদত্তস্স নাম পুৰোহিতস্স অগ্গমহেসিযা ৱিসাখায নাম ব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. যদা পন খত্তিযা ব্ৰাহ্মণে সক্কৰোন্তি গৰুকৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তদা বোধিসত্তা ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তন্তি.
যদা পন ব্ৰাহ্মণা খত্তিযে সক্কৰোন্তি গৰুকৰোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তদা খত্তিযকুলে উপ্পজ্জন্তি. তদা কিৰ ব্ৰাহ্মণা খত্তিযেহি সক্কৰীযন্তি গৰুকৰীযন্তি, তস্মা সচ্চসন্ধো ককুসন্ধো বোধিসত্তো ৱিভৱসিৰিসমুদযেনাকুলে অনাকুলে ব্ৰাহ্মণকুলে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো কম্পযন্তো উদপাদি. হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰানি পাটিহাৰিযানি নিব্বত্তিংসু. ততো দসন্নং মাসানং অচ্চযেন খেমৱতুয্যানে মাতুকুচ্ছিতো সুৱণ্ণলতাতো অগ্গিজালো ৱিয নিক্খমি. সো চত্তাৰি ৱস্সসহস্সানি অগাৰং অজ্ঝাৱসি. তস্স কিৰ কামকামৱণ্ণকামসুদ্ধিনামকা তযো পাসাদা অহেসুং. ৰোচিনীব্ৰাহ্মণীপমুখানি তিংস ইত্থিসহস্সানি পচ্চুপট্ঠিতানি অহেসুং.
সো চত্তাৰি নিমিত্তানি দিস্ৱা ৰোচিনিযা ব্ৰাহ্মণিযা অনুত্তৰে উত্তৰে নাম কুমাৰে উপ্পন্নে পযুত্তেন আজঞ্ঞৰথেন মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা পব্বজি. তং চত্তালীসসহস্সানি অনুপব্বজিংসু. সো তেহি পৰিৱুতো অট্ঠ মাসে পধানচৰিযং চৰিত্ৱা ৱিসাখপুণ্ণমায সুচিৰিন্ধনিগমে ৱজিৰিন্ধব্ৰাহ্মণস্স ধীতায দিন্নং মধুপাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা খদিৰৱনে দিৱাৱিহাৰং কত্ৱা সাযন্হসমযে সুভদ্দেন নাম যৱপালকেন উপনীতা অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৱা সিৰীসবোধিং পাটলিযা ৱুত্তপ্পমাণং দিব্বগন্ধং উপৱাযমানং উপগন্ত্ৱা চতুত্তিংসহত্থৱিত্থতং তিণসন্থৰং সন্থৰিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা সম্বোধিং পত্ৱা – ‘‘অনেকজাতিসংসাৰং…পে… তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি উদানং উদানেত্ৱা সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেত্ৱা অত্তনা সহ পব্বজিতানং চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং সচ্চপ্পটিৱেধসমত্থতং দিস্ৱা একাহেনেৱ মকিলনগৰসমীপে সম্ভূতং ইসিপতনং নাম মিগদাযং পৱিসিত্ৱা তেসং মজ্ঝগতো ভগৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেসি. তদা চত্তালীসায কোটিসহস্সানং পঠমো ধম্মাভিসমযো অহোসি.
পুন কণ্ণকুজ্জনগৰদ্ৱাৰে মহাসালৰুক্খমূলে যমকপাটিহাৰিযং কত্ৱা তিংসকোটিসহস্সানং ধম্মচক্খুং উপ্পাদেসি, সো দুতিযো অভিসমযো অহোসি. যদা পন খেমৱতীনগৰস্সাৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং দেৱাযতনে অভিমতনৰদেৱো নৰদেৱো নাম যক্খো দিস্সমানমনুস্সসৰীৰো হুত্ৱা কন্তাৰমজ্ঝে একস্স কমলকুৱলযুপ্পলসমলঙ্কতসলিলসীতলস্স পৰমমধুৰসিসিৰৱাৰিনো সব্বজনসুৰভিৰমস্স সৰস্স সমীপে ঠত্ৱা কমলকুৱলযকল্লহাৰাদীহি সত্তে উপলাপেত্ৱা মনুস্সে খাদতি. তস্মিং মগ্গে পচ্ছিন্নে জনসম্পাতৰহিতে মহাঅটৱিং পৱিসিত্ৱা তত্থ সম্পত্তে সত্তে খাদতি. সো লোকৱিস্সুতো মহাকন্তাৰমগ্গো অহোসি. উভতোকন্তাৰদ্ৱাৰে কিৰ মহাজনকাযো সন্নিপতিত্ৱা কন্তাৰনিত্থৰণত্থায অট্ঠাসি. অথ ৱিগতভৱবন্ধো ককুসন্ধো সত্থা একদিৱসং পচ্চূসসমযে মহাকৰুণাসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ৱোলোকেন্তো ঞাণজালস্স অন্তোগতং তং মহেসক্খং নৰদেৱযক্খং তঞ্চ জনসমূহমদ্দস. দিস্ৱা চ পন গগনতলেন গন্ত্ৱা তস্স জনকাযস্স পস্সন্তস্সেৱ ভগৱা অনেকৱিহিতং পাটিহাৰিযং কৰোন্তো তস্স নৰদেৱযক্খস্স ভৱনে ওতৰিত্ৱা তস্স মঙ্গলপল্লঙ্কে নিসীদি.
অথ খো সো মনুস্সভক্খো যক্খো ছব্বণ্ণৰস্মিযো ৱিস্সজ্জেন্তং ইন্দধনুপৰিৱুতমিৱ দিৱসকৰং মুনিদিৱসকৰং পৱনপথেনাগচ্ছন্তং দিস্ৱা – ‘‘দসবলো মমানুকম্পায ইধাগচ্ছতী’’তি পসন্নহদযো অত্তনো পৰিৱাৰযক্খেহি সদ্ধিং অনেকমিগগণৱন্তং হিমৱন্তং গন্ত্ৱা নানাৱণ্ণগন্ধানি জলজথলজানি কুসুমানি পৰমমনোৰমানি সুগন্ধগন্ধে সমাহৰিত্ৱা অত্তনো পল্লঙ্কে নিসিন্নং ৱিগতৰন্ধং ককুসন্ধং লোকনাযকং মালাগন্ধৱিলেপনাদীহি পূজযিত্ৱা থুতিসঙ্গীতানি পৱত্তেন্তো সিৰসি অঞ্জলিং কত্ৱা নমস্সমানো অট্ঠাসি. ততো মনুস্সা তং পাটিহাৰিযং দিস্ৱা পসন্নহদযা সমাগম্ম ভগৱন্তং পৰিৱাৰেত্ৱা নমস্সমানা অট্ঠংসু. অথ অপ্পটিসন্ধো ককুসন্ধো ভগৱা অভিপূজিতনৰদেৱযক্খং নৰদেৱযক্খং কম্মফলসম্বন্ধদস্সনেন সমুত্তেজেত্ৱা নিৰযকথায সন্তাসেত্ৱা চতুসচ্চকথং কথেসি, তদা অপৰিমিতানং সত্তানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, অযং ততিযো অভিসমযো অহোসি. তেন ৱুত্তং –
১. ‘‘ৱেস্সভুস্স অপৰেন, সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদুত্তমো;
ককুসন্ধো নাম নামেন, অপ্পমেয্যো দুৰাসদো.
২. ‘‘উগ্ঘাটেত্ৱা সব্বভৱং, চৰিযায পাৰমিং গতো;
সীহোৱ পঞ্জৰং ভেত্ৱা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.
৩. ‘‘ধম্মচক্কং পৱত্তেন্তে, ককুসন্ধে লোকনাযকে;
চত্তালীসকোটিসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু.
৪. ‘‘অন্তলিক্খম্হি আকাসে, যমকং কত্ৱা ৱিকুব্বনং;
তিংসকোটিসহস্সানং, বোধেসি দেৱমানুসে.
৫. ‘‘নৰদেৱস্স যক্খস্স, চতুসচ্চপ্পকাসনে;
ধম্মাভিসমযো তস্স, গণনাতো অসঙ্খিযো’’তি.
তত্থ উগ্ঘাটেত্ৱাতি সমূহনিত্ৱা. সব্বভৱন্তি সব্বং নৱৱিধং ভৱং, ভৱুপ্পত্তিনিমিত্তং কম্মন্তি অত্থো. চৰিযায পাৰমিং গতোতি সব্বপাৰমীনং পূৰণৱসেন পাৰং গতো. সীহোৱ পঞ্জৰং ভেত্ৱাতি সীহো ৱিয পঞ্জৰং মুনিকুঞ্জৰো ভৱপঞ্জৰং ৱিনাসেত্ৱাতি অত্থো. ককুসন্ধস্স ৱিদ্ধস্তভৱবন্ধনস্স একোৱ সাৱকসন্নিপাতো অহোসি. কণ্ণকুজ্জনগৰে ইসিপতনে মিগদাযে অত্তনা সহ পব্বজিতেহি চত্তালীসায অৰহন্তসহস্সেহি পৰিৱুতো মাঘপুণ্ণমাযং ভগৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসি. তেন ৱুত্তং –
৬. ‘‘ককুসন্ধস্স ভগৱতো, একো আসি সমাগমো;
খীণাসৱানং ৱিমলানং, সন্তচিত্তান তাদিনং.
৭. ‘‘চত্তালীসসহস্সানং, তদা আসি সমাগমো;
দন্তভূমিমনুপ্পত্তানং, আসৱাৰিগণক্খযা’’তি.
তদা অম্হাকং বোধিসত্তো খেমো নাম ৰাজা হুত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স পত্তচীৱৰং মহাদানং দত্ৱা অঞ্জনাদীনি সব্বভেসজ্জানি চ অদাসি. অঞ্ঞঞ্চ সমণপৰিক্খাৰং দত্ৱা তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৱা পসন্নহদযো হুত্ৱা ভগৱতো সন্তিকে পব্বজি. সো পন সত্থা – ‘‘অনাগতে ইমস্মিংযেৱ কপ্পে বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. তেন ৱুত্তং –
৮. ‘‘অহং তেন সমযেন, খেমো নামাসি খত্তিযো;
তথাগতে জিনপুত্তে, দানং দত্ৱা অনপ্পকং.
৯. ‘‘পত্তঞ্চ চীৱৰং দত্ৱা, অঞ্জনং মধুলট্ঠিকং;
ইমেতং পত্থিতং সব্বং, পটিযাদেমি ৱৰং ৱৰং.
১০. ‘‘সোপি মং বুদ্ধো ব্যাকাসি, ককুসন্ধো ৱিনাযকো;
ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, অযং বুদ্ধো ভৱিস্সতি.
১১. ‘‘অহু কপিলৱ্হযা ৰম্মা…পে… হেস্সাম সম্মুখা ইমং.
১৩. ‘‘নগৰং খেমৱতী নাম, খেমো নামাসহং তদা;
সব্বঞ্ঞুতং গৱেসন্তো, পব্বজিং তস্স সন্তিকে’’তি.
তত্থ অঞ্জনং পাকটমেৱ. মধুলট্ঠিকন্তি যট্ঠিমধুকং. ইমেতন্তি ইমং এতং. পত্থিতন্তি ইচ্ছিতং. পটিযাদেমীতি দজ্জামি, অদাসিন্তি অত্থো. ৱৰং ৱৰন্তি সেট্ঠং সেট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘যদেতং পত্থিত’’ন্তিপি পাঠো, তস্স যং ইচ্ছতি, এতং সব্বং অদাসিন্তি অত্থো. অযং সুন্দৰতৰো.
তস্স পন অদন্ধস্স ককুসন্ধস্স ভগৱতো খেমং নাম নগৰং অহোসি. অগ্গিদত্তো নাম ব্ৰাহ্মণো পিতা, ৱিসাখা নাম ব্ৰাহ্মণী মাতা, ৱিধুৰো চ সঞ্জীৱো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা, বুদ্ধিজো নামুপট্ঠাকো, সামা চ চম্পা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, মহাসিৰীসৰুক্খো বোধি, সৰীৰং চত্তালীসহত্থুব্বেধং অহোসি, সমন্তা দসযোজনানি সৰীৰপ্পভা নিচ্ছৰতি, চত্তালীসৱস্সসহস্সানি আযু, ভৰিযা পনস্স ৰোচিনী নাম ব্ৰাহ্মণী, উত্তৰো নাম পুত্তো, আজঞ্ঞৰথেন নিক্খমি. তেন ৱুত্তং –
১৪. ‘‘ব্ৰাহ্মণো অগ্গিদত্তো চ, আসি বুদ্ধস্স সো পিতা;
ৱিসাখা নাম জনিকা, ককুসন্ধস্স সত্থুনো.
১৫. ‘‘ৱসতে তত্থ খেমে পুৰে, সম্বুদ্ধস্স মহাকুলং;
নৰানং পৱৰং সেট্ঠং, জাতিমন্তং মহাযসং.
২০. ‘‘ৱিধুৰো চ সঞ্জীৱো চ, অহেসুং অগ্গসাৱকা;
বুদ্ধিজো নামুপট্ঠাকো, ককুসন্ধস্স সত্থুনো.
২১. ‘‘সামা চ চম্পানামা চ, অহেসুং অগ্গসাৱিকা;
বোধি তস্স ভগৱতো, সিৰীসোতি পৱুচ্চতি.
২৩. ‘‘চত্তালীসৰতনানি, অচ্চুগ্গতো মহামুনি;
কনকপ্পভা নিচ্ছৰতি, সমন্তা দসযোজনং.
২৪. ‘‘চত্তালীসৱস্সসহস্সানি, আযু তস্স মহেসিনো;
তাৱতা তিট্ঠমানো সো, তাৰেসি জনতং বহুং.
২৫. ‘‘ধম্মাপণং পসাৰেত্ৱা, নৰনাৰীনং সদেৱকে;
নদিত্ৱা সীহনাদংৱ, নিব্বুতো সো সসাৱকো.
২৬. ‘‘অট্ঠঙ্গৱচনসম্পন্নো, অচ্ছিদ্দানি নিৰন্তৰং;
সব্বং তমন্তৰহিতং, ননু ৰিত্তা সব্বসঙ্খাৰা’’তি.
তত্থ ৱসতে তত্থ খেমে পুৰেতি অযং গাথা ককুসন্ধস্স জাতনগৰসন্দস্সনত্থং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. মহাকুলন্তি উদিতোদিতং ভগৱতো পিতুকুলং. নৰানং পৱৰং সেট্ঠন্তি জাতিৱসেন সব্বমনুস্সানং পৱৰং সেট্ঠন্তি অত্থো. জাতিমন্তন্তি অভিজাতিৱন্তং, উত্তমাভিজাতং. মহাযসন্তি মহাপৰিৱাৰং, কিং তং বুদ্ধস্স মহাকুলং? তত্থ মহাকুলং খেমে পুৰে ৱসতেতিপদেন সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.
সমন্তা দসযোজনন্তি সমন্ততো দস যোজনানি ফৰিত্ৱা নিচ্চকালং সৰীৰতো নিক্খমিত্ৱা সুৱণ্ণৱণ্ণা পভা নিচ্ছৰতীতি অত্থো. ধম্মাপণন্তি ধম্মসঙ্খাতং আপণং. পসাৰেত্ৱাতি ভণ্ডৱিক্কিণনত্থং নানাভণ্ডসমিদ্ধমাপণং ৱিয ধম্মাপণং পসাৰেত্ৱাতি অত্থো. নৰনাৰীনন্তি ৱেনেয্যনৰনাৰীনং ঝানসমাপত্তিমগ্গফলৰতনৱিসেসাধিগমত্থায. সীহনাদং ৱাতি সীহনাদং ৱিয, অভযনাদং নদিত্ৱা. অট্ঠঙ্গৱচনসম্পন্নোতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতসৰো সত্থা. অচ্ছিদ্দানীতি ছিদ্দাদিভাৱৰহিতানি সীলানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি. অথ ৱা অচ্ছিদ্দানি অৱিৱৰানি সাৱকযুগড়াদীনি. নিৰন্তৰন্তি সততং সব্বকালং. সব্বং তমন্তৰহিতন্তি সত্থা চ সাৱকযুগড়াদীনি চ তং সব্বং মুনিভাৱমুপগন্ত্ৱা অদস্সনভাৱমুপগতন্তি অত্থো.
‘‘অপেতবন্ধো ককুসন্ধবুদ্ধো, অদন্ধপঞ্ঞো গতসব্বৰন্ধো;
তিলোকসন্ধো কিৰ সচ্চসন্ধো, খেমে পনে ৱাসমকপ্পযিত্থ’’.
সেসগাথাসু সব্বত্থ পাকটমেৱাতি.
ককুসন্ধবুদ্ধৱংসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো বাৱীসতিমো বুদ্ধৱংসো.