২. সুমেধপত্থনাকথাৱণ্ণনা
ইদানি –
১-২. ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুৰো চ অসঙ্খিযে;
অমৰং নাম নগৰং, দস্সনেয্যং মনোৰম’’ন্তি. –
আদিনযপ্পৱত্তায বুদ্ধৱংসৱণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা বুদ্ধৱংসৱণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপৱিচাৰণা তাৱ ৱেদিতব্বা. চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো পুচ্ছাৱসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৱা পৰেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেন কথেসি. সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) ৱত্থসুত্তন্তি (ম. নি. ১.৭০ আদযো) এৱমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি ৱা পন ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১) এৱং পৰেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং বুজ্ঝনকভাৱঞ্চ ওলোকেত্ৱা পৰজ্ঝাসযৱসেন কথিতানি. সেয্যথিদং – ৰাহুলোৱাদসুত্তংধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) এৱমাদীনি, তেসং পৰজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তে তে দেৱমনুস্সা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৱং পুট্ঠেন পন ভগৱতা যানি কথিতানি দেৱতাসংযুত্ত (সং. নি. ১.১ আদযো) বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি (সং. নি. ৫.১৮২ আদযো) তেসং পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো.
যানি ৱা পন উপ্পন্নং কাৰণং পটিচ্চ দেসিতানি ধম্মদাযাদ- (ম. নি. ১.২৯ আদযো) পুত্তমংসূপমাদীনি (সং. নি. ২.৬৩), তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. এৱমেতেসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু ইমস্স বুদ্ধৱংসস্স পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপো. পুচ্ছাৱসেন হি ভগৱতা অযং নিক্খিত্তো. কস্স পুচ্ছাৱসেন? আযস্মতো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স. ৱুত্তঞ্হেতং অস্মিং নিদানস্মিং এৱ –
‘‘সাৰিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সমাধিজ্ঝানকোৱিদো;
পঞ্ঞায পাৰমিপ্পত্তো, পুচ্ছতি লোকনাযকং;
কীদিসো তে মহাৱীৰ, অভিনীহাৰো নৰুত্তমা’’তি. (বু. ৱং. ১.৭৪-৭৫) –
আদি. তেনেসা বুদ্ধৱংসদেসনা পুচ্ছাৱসিকাতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ কপ্পে চ সতসহস্সেতি এত্থ কপ্প-সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৱোহাৰকালপঞ্ঞত্তিছেদনৱিকপ্পনলেসসমন্তভাৱআযুকপ্পমহাকপ্পাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স. যথা তং অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনে দিস্সতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৱমাদীসু (চূড়ৱ. ২৫০) ৱোহাৰে. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি (সু. নি. ১০৯৮; চূড়নি. কপ্পমাণৱপুচ্ছা ১১৭; কপ্পমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) চ, ‘‘নিগ্ৰোধকপ্পো ইতি তস্স নামং, তযা কতং ভগৱা ব্ৰাহ্মণস্সা’’তি চ এৱমাদীসু (সু. নি. ৩৪৬) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৱমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনে. ‘‘কপ্পতি দ্ৱঙ্গুলকপ্পো’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৪৪৬) ৱিকপ্পে. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসে. ‘‘কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা’’তিআদীসু সমন্তভাৱে. ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৱা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্প’’ন্তি (দী. নি. ২.১৭৮; উদা. ৫১) এত্থ আযুকপ্পে. ‘‘কীৱ দীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি (সং. নি. ২.১২৮-১২৯) এত্থ মহাকপ্পে. আদিসদ্দেন ‘‘সত্থুকপ্পেন ৱত কিৰ, ভো, মযং সাৱকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তি (ম. নি. ১.২৬০) এত্থ পটিভাগে. ‘‘কপ্পো নট্ঠো হোতি. কপ্পকতোকাসো জিণ্ণো হোতী’’তি (পাচি. ৩৭১) এত্থ ৱিনযকপ্পে. ইধ পন মহাকপ্পে দট্ঠব্বো. তস্মা কপ্পে চ সতসহস্সেতি মহাকপ্পানং সতসহস্সানন্তি অত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৯; ৩.২৭৫; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.১২৮; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মঙ্গলসুত্ত, এৱমিচ্চাদিপাঠৱণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ২.মঙ্গলসুত্তৱণ্ণনা; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথা.১; চূড়নি. অট্ঠ. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা). চতুৰো চ অসঙ্খিযেতি ‘‘চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে’’তি ৱচনসেসো দট্ঠব্বো. কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকেতি অত্থো. অমৰং নাম নগৰন্তি ‘‘অমৰ’’ন্তি চ ‘‘অমৰৱতী’’তি চ লদ্ধনামং নগৰং অহোসি. কেচি পনেত্থ অঞ্ঞেনাপি পকাৰেন ৱণ্ণযন্তি, কিং তেহি, নামমত্তং পনেতং তস্স নগৰস্স. দস্সনেয্যন্তি সুৱিভত্তৱিচিত্ৰ-চচ্চৰদ্ৱাৰ-চতুক্কসিঙ্ঘাটিক-পাকাৰ-পৰিক্খেপপাসাদ- হম্মিয-ভৱন-সমলঙ্কতত্তা দস্সনীযং. মনোৰমন্তি সমসুচিপৰমৰমণীযভূমিভাগত্তা ছাযূদকসম্পন্নত্তা সুলভাহাৰত্তা সব্বোপকৰণযুত্তত্তা চ সমিদ্ধত্তা দেৱমনুস্সাদীনং মনো ৰমযতীতি মনোৰমং.
দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তন্তি হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন ৰথসদ্দেন ভেৰিসদ্দেন সঙ্খসদ্দেন মুদিঙ্গসদ্দেন ৱীণাসদ্দেন গীতসদ্দেন সম্মতাড়সদ্দেন ‘‘ভুঞ্জথ পিৱথ খাদথা’’তি দসমেন সদ্দেনাতি; ইমেহি দসহি সদ্দেহি অৱিৱিত্তং অহোসি, সব্বকালং অনুপমুস্সৱসমজ্জনাটকা কীড়ন্তীতি অত্থো. অন্নপানসমাযুতন্তি অন্নেন চতুব্বিধেনাহাৰেন চ পানেন চ সুট্ঠু আযুতং অন্নপানসমাযুতং, ইমিনা সুভিক্খতা দস্সিতা, বহুঅন্নপানসমাযুতন্তি অত্থো.
ইদানি তে দস সদ্দে ৱত্থুতো দস্সনত্থং –
‘‘হত্থিসদ্দং অস্সসদ্দং, ভেৰিসঙ্খৰথানি চ;
খাদথ পিৱথ চেৱ, অন্নপানেন ঘোসিত’’ন্তি. – ৱুত্তং;
তত্থ হত্থিসদ্দন্তি হত্থীনং কোঞ্চনাদসদ্দেন, কৰণত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. এস নযো সেসপদেসুপি. ভেৰিসঙ্খৰথানি চাতি ভেৰিসদ্দেন চ সঙ্খসদ্দেন চ ৰথসদ্দেন চাতি অত্থো. লিঙ্গৱিপৰিযাসেন ৱুত্তং, ‘খাদথ পিৱথা’তি এৱমাদিনযপ্পৱত্তেন অন্নপানপটিসংযুত্তেন ঘোসিতং অভিনাদিতন্তি অত্থো. এত্থাহ – তেসং পন সদ্দানং একদেসোৱ দস্সিতো, ন সকলোতি? ন একদেসো সকলো দসৱিধো দস্সিতোৱ. কথং? ভেৰিসদ্দেন মুদিঙ্গসদ্দো সঙ্গহিতো, সঙ্খসদ্দেন ৱীণাগীতসম্মতাড়সদ্দা সঙ্গহিতাতি দসেৱ দস্সিতা.
এৱং একেন পৰিযাযেন নগৰসম্পত্তিং ৱণ্ণেত্ৱা পুন তমেৱ দস্সেতুং –
৩. ‘‘নগৰং সব্বঙ্গসম্পন্নং, সব্বকম্মমুপাগতং, সত্তৰতনসম্পন্নং, নানাজনসমাকুলং;
সমিদ্ধং দেৱনগৰংৱ, আৱাসং পুঞ্ঞকম্মিন’’ন্তি. – ৱুত্তং;
তত্থ সব্বঙ্গসম্পন্নন্তি পাকাৰগোপুৰট্টালকাদিসব্বনগৰাৱযৱসম্পন্নং, পৰিপুণ্ণসব্বৱিত্তূপকৰণধনধঞ্ঞতিণকট্ঠোদকন্তি ৱা অত্থো. সব্বকম্মমুপাগতন্তি সব্বকম্মন্তেন উপগতং, সমুপগতসব্বকম্মন্তন্তি অত্থো. সত্তৰতনসম্পন্নন্তি পৰিপুণ্ণমুত্তাদিসত্তৰতনং, চক্কৱত্তিনিৱাসভূমিতো ৱা হত্থিৰতনাদীহি সত্তৰতনেহি সম্পন্নং. নানাজনসমাকুলন্তি নানাৱিধদেসভাসেহি জনেহি সমাকুলং. সমিদ্ধন্তি মনুস্সোপভোগসব্বোপকৰণেহি সমিদ্ধং ফীতং. দেৱনগৰং ৱাতি দেৱনগৰং ৱিয আলকমন্দা ৱিয অমৰৱতী সমিদ্ধন্তি ৱুত্তং হোতি. আৱাসং পুঞ্ঞকম্মিনন্তি আৱসন্তি এত্থ পুঞ্ঞকম্মিনো জনাতি আৱাসো. ‘‘আৱাসো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘আৱাস’’ন্তি লিঙ্গভেদং কত্ৱা ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পঞ্ঞাযতি তেনাতি পুঞ্ঞং, কুলৰূপমহাভোগিস্সৰিযৱসেন পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. পুনাতীতি ৱা পুঞ্ঞং. সব্বকুসলমলৰজাপৱাহকত্তা পুঞ্ঞং কম্মং যেসং অত্থি তে পুঞ্ঞকম্মিনো, তেসং পুঞ্ঞকম্মিনং আৱাসভূতন্তি অত্থো.
তত্থ সুমেধো নাম ব্ৰাহ্মণো পটিৱসতি উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৱাদেন, অভিৰূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পৰমায ৱণ্ণপোক্খৰতায সমন্নাগতো, সো তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ অহোসি সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খৰপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং পদকো ৱেয্যাকৰণো অনৱযো লোকাযতমহাপুৰিসলক্খণেসু. তস্স পন দহৰকালেযেৱ মাতাপিতৰো কালমকংসু. অথস্স ৰাসিৱড্ঢকো অমচ্চো আযপোত্থকং আহৰিত্ৱা সুৱণ্ণৰজতমণিমুত্তাদিৱিৱিধৰতনভৰিতে গব্ভে ৱিৱৰিত্ৱা – ‘‘এত্থকং তে, কুমাৰ, মাতু সন্তকং, এত্থকং পিতু সন্তকং, এত্থকং অয্যকপয্যকান’’ন্তি যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা ধনং আচিক্খিত্ৱা – ‘‘এতং পটিপজ্জাহী’’তি নিয্যাতেসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুঞ্ঞানি কৰোন্তো অগাৰং অজ্ঝাৱসি. তেন ৱুত্তং –
৪. ‘‘নগৰে অমৰৱতিযা, সুমেধো নাম ব্ৰাহ্মণো;
অনেককোটিসন্নিচযো, পহূতধনধঞ্ঞৱা.
৫. ‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধৰো, তিণ্ণং ৱেদান পাৰগূ;
লক্খণে ইতিহাসে চ, সধম্মে পাৰমিং গতো’’তি.
তত্থ নগৰে অমৰৱতিযাতি অমৰৱতীসঙ্খাতে নগৰে. সুমেধো নামাতি এত্থ ‘‘মেধা’’তি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি. সা তস্স সুন্দৰা পসত্থাতি সুমেধোতি পঞ্ঞাযিত্থ. ব্ৰাহ্মণোতি ব্ৰহ্মং অণতি সিক্খতীতি ব্ৰাহ্মণো, মন্তে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. অক্খৰচিন্তকা পন ‘‘ব্ৰহ্মুনো অপচ্চং ব্ৰাহ্মণো’’তি ৱদন্তি. অৰিযা পন বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণাতি. অনেককোটিসন্নিচযোতি কোটীনং সন্নিচযো কোটিসন্নিচযো, অনেকো কোটিসন্নিচযো যস্স সোযং অনেককোটিসন্নিচযো, অনেককোটি ধনসন্নিচযোতি অত্থো. পহূতধনধঞ্ঞৱাতি বহুলধনধঞ্ঞৱা. পুৰিমং ভূমিগতগব্ভগতধনধঞ্ঞৱসেন ৱুত্তং, ইদং নিচ্চপৰিভোগূপগতধনধঞ্ঞৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
অজ্ঝাযকোতি ন ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, ঝানভাৱনাৰহিতোতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তীতি. ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৱাসেট্ঠ, ‘অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকা’ ত্ৱেৱ ততিযং অক্খৰং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩২) এৱং পঠমকপ্পিককালে ঝানৱিৰহিতানং ব্ৰাহ্মণানং গৰহৱচনং উপ্পন্নং. ইদানি মন্তং ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পৰিৱত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসৱচনং কত্ৱা ৱোহৰন্তি. মন্তে ধাৰেতীতি মন্তধৰো. তিণ্ণং ৱেদানন্তি ইৰুৱেদযজুৱেদসামৱেদানং তিণ্ণং ৱেদানং. অযং পন ৱেদ-সদ্দো ঞাণসোমনস্সগন্থেসু দিস্সতি. তথা হেস – ‘‘যং ব্ৰাহ্মণং ৱেদগুমাভিজঞ্ঞা, অকিঞ্চনং কামভৱে অসত্ত’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১০৬৫) ঞাণে দিস্সতি. ‘‘যে ৱেদজাতা ৱিচৰন্তি লোকে’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫৭) সোমনস্সে. ‘‘তিণ্ণং ৱেদানং পাৰগূ সনিঘণ্ডুকেটুভান’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৬) গন্থে. ইধাপি গন্থে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৭৫). পাৰগূতি তিণ্ণং ৱেদানং ওট্ঠপহতকৰণমত্তেন পাৰং গতোতি পাৰগূ. লক্খণেতি ইত্থিলক্খণপুৰিসলক্খণমহাপুৰিসলক্খণাদিকে লক্খণে. ইতিহাসেতি ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৱচনপটিসংযুত্তে পুৰাণসঙ্খাতে গন্থৱিসেসে. সধম্মেতি ব্ৰাহ্মণানং সকে ধম্মে, সকে আচৰিযকে ৱা. পাৰমিং গতোতি পাৰং গতো, দিসাপামোক্খো আচৰিযো অহোসীতি অত্থো.
অথেকদিৱসং সো দসগুণগণাৰাধিতপণ্ডিতো সুমেধপণ্ডিতো উপৰিপাসাদৱৰতলে ৰহোগতো হুত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসিন্নো চিন্তেসি – ‘‘পুনব্ভৱে পটিসন্ধিগ্গহণং নাম দুক্খং, তথা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সৰীৰভেদনং, অহঞ্চ জাতিধম্মো, জৰাধম্মো, ব্যাধিধম্মো, মৰণধম্মো, এৱংভূতেন মযা অজাতিং অজৰং অব্যাধিং অমৰণং সুখং সিৱং নিব্বানং পৰিযেসিতুং ৱট্টতি, অৱস্সং ভৱচাৰকতো মুচ্চিত্ৱা নিব্বানগামিনা একেন মগ্গেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. তেন ৱুত্তং –
৬. ‘‘ৰহোগতো নিসীদিত্ৱা, এৱং চিন্তেসহং তদা;
দুক্খো পুনব্ভৱো নাম, সৰীৰস্স চ ভেদনং.
৭. ‘‘জাতিধম্মো জৰাধম্মো, ব্যাধিধম্মো সহং তদা;
অজৰং অমৰং খেমং, পৰিযেসিস্সামি নিব্বুতিং.
৮. ‘‘যংনূনিমং পূতিকাযং, নানাকুণপপূৰিতং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
৯. ‘‘অত্থি হেহিতি সো মগ্গো, ন সো সক্কা ন হেতুযে;
পৰিযেসিস্সামি তং মগ্গং, ভৱতো পৰিমুত্তিযা’’তি.
এত্থ পন গাথাসম্বন্ধঞ্চ অনুত্তানপদানমত্থঞ্চ ৱত্ৱাৱ গমিস্সাম. তত্থ ৰহোগতোতি ৰহসি গতো, ৰহসি ঠানে নিসিন্নো. এৱং চিন্তেসহন্তি এৱং চিন্তেসিং অহং. এৱন্তি ইমিনা চিন্তনাকাৰং দস্সেতি. তদাতি তস্মিং সুমেধপণ্ডিতকালে. ‘‘এৱং চিন্তেসহ’’ন্তি ভগৱা ইমিনা অত্তনা সদ্ধিং সুমেধপণ্ডিতং একত্তং কৰোতি. তস্মা তদা সো সুমেধো অহমেৱাতি পকাসেন্তো ‘‘এৱং চিন্তেসহং তদা’’তি ভগৱা উত্তমপুৰিসৱসেনাহ. জাতিধম্মোতি জাতিসভাৱো. এস নযো সেসপদেসুপি. নিব্বুতিন্তি নিব্বানং.
যংনূনাতি পৰিৱিতক্কনত্থে নিপাতো, যদি পনাহন্তি অত্থো. পূতিকাযন্তি পূতিভূতং কাযং. নানাকুণপপূৰিতন্তি মুত্ত-কৰীস-পুব্বলোহিত-পিত্ত-সেম্হ-খেড়সিঙ্ঘাণিকাদিঅনেককুণপপূৰিতং. অনপেক্খোতি অনালযো. অত্থীতি অৱস্সং উপলব্ভতি. হেহিতীতি ভৱিস্সতি, পৰিৱিতক্কনৱচনমিদং. ন সো সক্কা ন হেতুযেতি তেন মগ্গেন ন সক্কা ন ভৱিতুং. সো পন মগ্গো হেতুযেতি হেতুভাৱায ন ন হোতি, হেতুযেৱাতি অত্থো. ভৱতো পৰিমুত্তিযাতি ভৱবন্ধনৱিমুত্তিযাতি অত্থো.
ইদানি অত্তনা পৰিৱিতক্কিতমত্থং সম্পাদযিতুং ‘‘যথাপী’’তি আদিমাহ. যথা হি লোকে দুক্খস্স পটিপক্খভূতং সুখং নাম অত্থি, এৱং ভৱে সতি তপ্পটিপক্খেন ৱিভৱেনাপি ভৱিতব্বং, যথা চ উণ্হে সতি তস্স ৱূপসমভূতং সীতলম্পি অত্থি, এৱং ৰাগাদিঅগ্গীনং ৱূপসমেন নিব্বানেন ভৱিতব্বং. যথা চ পাপস্স লামকস্স ধম্মস্স পটিপক্খভূতো কল্যাণো অনৱজ্জধম্মোপি অত্থিযেৱ, এৱমেৱ পাপিকায জাতিযা সতি সব্বজাতিখেপনতো অজাতিসঙ্খাতেন নিব্বানেনাপি ভৱিতব্বমেৱাতি. তেন ৱুত্তং –
১০. ‘‘যথাপি দুক্খে ৱিজ্জন্তে, সুখং নামপি ৱিজ্জতি;
এৱং ভৱে ৱিজ্জমানে, ৱিভৱোপিচ্ছিতব্বকো.
১১. ‘‘যথাপি উণ্হে ৱিজ্জন্তে, অপৰং ৱিজ্জতি সীতলং;
এৱং তিৱিধগ্গি ৱিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বকং.
১২. ‘‘যথাপি পাপে ৱিজ্জন্তে, কল্যাণমপি ৱিজ্জতি;
এৱমেৱ জাতি ৱিজ্জন্তে, অজাতিপিচ্ছিতব্বক’’ন্তি.
তত্থ যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. সুখন্তি কাযিকচেতসিকসুখং, সুট্ঠু দুক্খং খণতীতি সুখং. ভৱেতি জননে. ৱিভৱোতি অজননং, জননে ৱিজ্জমানে অজননধম্মোপি ইচ্ছিতব্বো. তিৱিধগ্গি ৱিজ্জন্তেতি তিৱিধে ৰাগাদিকে অগ্গিম্হি ৱিজ্জমানেতি অত্থো. নিব্বানন্তি তস্স তিৱিধস্স ৰাগাদিঅগ্গিস্স নিব্বাপনং উপসমনং নিব্বানঞ্চ ইচ্ছিতব্বং. পাপেতি অকুসলে লামকে. কল্যাণমপীতি কুসলমপি. এৱমেৱাতি এৱমেৱং. জাতি ৱিজ্জন্তেতি জাতিযা ৱিজ্জমানাযাতি অত্থো. লিঙ্গভেদঞ্চ ৱিভত্তিলোপঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং. অজাতিপীতি জাতিখেপনং অজাতিনিব্বানম্পি ইচ্ছিতব্বং.
অথাহং পৰম্পি চিন্তেসিং – ‘‘যথা নাম গূথৰাসিম্হি নিমুগ্গেন পুৰিসেন দূৰতোৱ কমলকুৱলযপুণ্ডৰীকসণ্ডমণ্ডিতং ৱিমলসলিলং তড়াকং দিস্ৱা – ‘কতৰেন নু খো মগ্গেন তত্থ গন্তব্ব’ন্তি তড়াকং গৱেসিতুং যুত্তং. যং তস্স অগৱেসনং, ন সো তস্স তড়াকস্স দোসো, তস্স পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱমেৱ কিলেসমলধোৱনে অমতমহাতড়াকে ৱিজ্জমানে যং তস্স অগৱেসনং, ন সো অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানমহাতড়াকস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. যথা পন চোৰেহি সংপৰিৱাৰিতো পুৰিসো পলাযনমগ্গে ৱিজ্জমানেপি সচে সো ন পলাযতি, ন সো তস্স মগ্গস্স দোসো, তস্স পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱমেৱ কিলেসচোৰেহি পৰিৱাৰেত্ৱা গহিতস্স পুৰিসস্স ৱিজ্জমানেযেৱ নিব্বানমহানগৰগামিম্হি সিৱে মহামগ্গে তস্স মগ্গস্স অগৱেসনং নাম ন মগ্গস্স দোসো, পুৰিসস্সেৱ দোসো. যথা ব্যাধিপীড়িতো পুৰিসো ৱিজ্জমানে ব্যাধিতিকিচ্ছকে ৱেজ্জে সচে তং ৱেজ্জং গৱেসিত্ৱা তং ব্যাধিং ন তিকিচ্ছাপেতি, ন সো ৱেজ্জস্স দোসো, তস্স পুৰিসস্সেৱ দোসো. এৱমেৱ পন যো কিলেসব্যাধিপৰিপীড়িতো কিলেসৱূপসমমগ্গকোৱিদং ৱিজ্জমানমেৱ আচৰিযং ন গৱেসতি, তস্সেৱ দোসো, ন কিলেসব্যাধিৱিনাযকস্স আচৰিযস্স দোসো’’তি. তেন ৱুত্তং –
১৩. ‘‘যথা গূথগতো পুৰিসো, তড়াকং দিস্ৱান পূৰিতং;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো তড়াকস্স সো.
১৪. ‘‘এৱং কিলেসমলধোৱং, ৱিজ্জন্তে অমতন্তড়ে;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো অমতন্তড়ে.
১৫. ‘‘যথা অৰীহি পৰিৰুদ্ধো, ৱিজ্জন্তে গমনম্পথে;
ন পলাযতি সো পুৰিসো, ন দোসো অঞ্জসস্স সো.
১৬. ‘‘এৱং কিলেসপৰিৰুদ্ধো, ৱিজ্জমানে সিৱে পথে;
ন গৱেসতি তং মগ্গং, ন দোসো সিৱমঞ্জসে.
১৭. ‘‘যথাপি ব্যাধিতো পুৰিসো, ৱিজ্জমানে তিকিচ্ছকে;
ন তিকিচ্ছাপেতি তং ব্যাধিং, ন দোসো সো তিকিচ্ছকে.
১৮. ‘‘এৱং কিলেসব্যাধীহি, দুক্খিতো পতিপীড়িতো;
ন গৱেসতি তং আচৰিযং, ন দোসো সো ৱিনাযকে’’তি.
তত্থ গূথগতোতি গূথকূপগতো, গূথেন গতো মক্খিতো ৱা. কিলেসমলধোৱন্তি কিলেসমলসোধনে, ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনং. অমতন্তড়েতি অমতসঙ্খাতস্স তড়াকস্স, সামিঅত্থে ভুম্মৱচনং দট্ঠব্বং, অনুস্সৰং পক্খিপিত্ৱা ৱুত্তং. অৰীহীতি পচ্চত্থিকেহি. পৰিৰুদ্ধোতি সমন্ততো নিৰুদ্ধো. গমনম্পথেতি গমনপথে. ছন্দাৱিনাসত্থং অনুস্সৰাগমনং কত্ৱা ৱুত্তং. ন পলাযতীতি যদি ন পলাযেয্য. সো পুৰিসোতি সো চোৰেহি পৰিৰুদ্ধো পুৰিসো. অঞ্জসস্সাতি মগ্গস্স. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৱটুমাযনং;
নাৱা উত্তৰসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
বহূনি নামানি. স্ৱাযমিধ অঞ্জসনামেন ৱুত্তো. সিৱেতি সব্বুপদ্দৱাভাৱতো সিৱে. সিৱমঞ্জসেতি সিৱস্স অঞ্জসস্সাতি অত্থো. তিকিচ্ছকেতি ৱেজ্জে. ন তিকিচ্ছাপেতীতি ন তিকিচ্ছাপেয্য. ন দোসো সো তিকিচ্ছকেতি তিকিচ্ছকস্স দোসো নত্থি, ব্যাধিতস্সেৱ দোসোতি অত্থো. দুক্খিতোতি সঞ্জাতকাযিকচেতসিকদুক্খো. আচৰিযন্তি মোক্খমগ্গাচৰিযং. ৱিনাযকেতি আচৰিযস্স.
এৱং পনাহং চিন্তেত্ৱা উত্তৰিম্পি এৱং চিন্তেসিং – ‘‘যথাপি মণ্ডনকজাতিকো পুৰিসো কণ্ঠে আসত্তং কুণপং ছড্ডেত্ৱা সুখী গচ্ছেয্য, এৱং মযাপি ইমং পূতিকাযং ছড্ডেত্ৱা অনপেক্খেন নিব্বানমহানগৰং পৱিসিতব্বং. যথা চ নৰনাৰিযো উক্কাৰভূমিযং উচ্চাৰপস্সাৱং কত্ৱা ন তং উচ্ছঙ্গেন ৱা আদায দসন্তে ৱা ৱেঠেত্ৱা আদায গচ্ছন্তি, অথ খো জিগুচ্ছমানা ওলোকেতুম্পি অনিচ্ছন্তা অনপেক্খা ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি, এৱং মযাপি ইমং পূতিকাযং অনপেক্খেন ছড্ডেত্ৱা অমতং নিব্বাননগৰং পৱিসিতুং ৱট্টতি. যথা চ নাৱিকা নাম জজ্জৰং নাৱং উদকগাহিনিং ছড্ডেত্ৱা অনপেক্খাৱ গচ্ছন্তি, এৱমহম্পি ইমং নৱহি ৱণমুখেহি পগ্ঘৰন্তং কাযং ছড্ডেত্ৱা অনপেক্খো নিব্বানমহানগৰং পৱিসিস্সামি. যথা চ কোচি পুৰিসো মুত্তামণিৱেড়ুৰিযাদীনি নানাৱিধানি ৰতনানি আদায চোৰেহি সদ্ধিং মগ্গং গচ্ছন্তো অত্তনো ৰতনৱিনাসভযেন তে চোৰে ছড্ডেত্ৱা খেমং মগ্গং গণ্হাতি, এৱমযম্পি পূতিকাযো ৰতনৱিলোপকচোৰসদিসো. সচাহং এত্থ তণ্হং কৰিস্সামি, অৰিযমগ্গকুসলধম্মৰতনানি মে নস্সিস্সন্তি, তস্মা মযা ইমং মহাচোৰসদিসং কৰজকাযং ছড্ডেত্ৱা নিব্বানমহানগৰং পৱিসিতুং ৱট্টতী’’তি. তেন ৱুত্তং –
১৯. ‘‘যথাপি কুণপং পুৰিসো, কণ্ঠে বদ্ধং জিগুচ্ছিয;
মোচযিত্ৱান গচ্ছেয্য, সুখী সেৰী সযংৱসী.
২০. ‘‘তথেৱিমং পূতিকাযং, নানাকুণপসঞ্চযং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
২১. ‘‘যথা উচ্চাৰট্ঠানম্হি, কৰীসং নৰনাৰিযো;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
২২. ‘‘এৱমেৱাহং ইমং কাযং, নানাকুণপপূৰিতং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছিস্সং, ৱচ্চং কত্ৱা যথা কুটিং.
২৩. ‘‘যথাপি জজ্জৰং নাৱং, পলুগ্গং উদগাহিনিং;
সামী ছড্ডেত্ৱা গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
২৪. ‘‘এৱমেৱাহং ইমং কাযং, নৱচ্ছিদ্দং ধুৱস্সৱং;
ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছিস্সং, জিণ্ণনাৱংৱ সামিকা.
২৫. ‘‘যথাপি পুৰিসো চোৰেহি, গচ্ছন্তো ভণ্ডমাদিয;
ভণ্ডচ্ছেদভযং দিস্ৱা, ছড্ডযিত্ৱান গচ্ছতি.
২৬. ‘‘এৱমেৱ ইমং কাযো, মহাচোৰসমো ৱিয;
পহাযিমং গমিস্সামি, কুসলচ্ছেদনাভযা’’তি.
তত্থ যথাপি কুণপং পুৰিসোতি যথাপি দহৰো যুৱা মণ্ডনকজাতিকো পুৰিসো অহিকুণপেন ৱা কুক্কুৰকুণপেন ৱা মনুস্সকুণপেন ৱা কণ্ঠে আসত্তেন অট্টীযিত্ৱা হৰাযিত্ৱা জিগুচ্ছিত্ৱা তং কুণপং মোচেত্ৱা গচ্ছেয্য. সুখীতি সুখিতো. সেৰীতি যথিচ্ছকৱিহাৰী. নানাকুণপসঞ্চযন্তি অনেকৱিধকুণপৰাসিভূতং ‘‘নানাকুণপপূৰিত’’ন্তিপি পাঠো.
উচ্চাৰট্ঠানম্হীতি উচ্চাৰেন্তি ৱচ্চং কৰোন্তি এত্থাতি উচ্চাৰো, উচ্চাৰো চ সো ঠানং চেতি উচ্চাৰট্ঠানং. অথ ৱা উস্সাসিয্যতীতি উস্সাসো, ৱচ্চস্সেতং নামং, তস্স ঠানং উস্সাসট্ঠানং, তস্মিং উস্সাসট্ঠানম্হি, উক্কাৰট্ঠানেতি অত্থো. ৱচ্চং কত্ৱা যথা কুটিন্তি ৱচ্চং কত্ৱা কুটিং নৰনাৰিযো ৱিযাতি অত্থো.
জজ্জৰন্তি জিণ্ণং. পলুগ্গন্তি পলুজ্জন্তিং, ৱিকিৰন্তিন্তি অত্থো. উদগাহিনিন্তি উদকগাহিনিং. সামীতি নাৱাসামিকা. নৱচ্ছিদ্দন্তি চক্খুসোতাদীহি নৱহি ৱণমুখেহি ছিদ্দাৱচ্ছিদ্দেহি যুত্তত্তা নৱচ্ছিদ্দং. ধুৱস্সৱন্তি ধুৱনিস্সন্দং, নিচ্চং পগ্ঘৰণাসুচিন্তি অত্থো.
ভণ্ডমাদিযাতি যংকিঞ্চি ৰতনাদিকং ভণ্ডং আদিয. ভণ্ডচ্ছেদভযং দিস্ৱাতি ভণ্ডস্স অচ্ছিন্দনেন ভযং দিস্ৱাতি অত্থো. এৱমেৱাতি সো ভণ্ডমাদায গচ্ছন্তো পুৰিসো ৱিয. অযং কাযোতি অযং পন কুচ্ছিতানং পৰমজেগুচ্ছানং আযোতি কাযো. আযোতি উপত্তিট্ঠানং. আযন্তি ততোতি আযো, কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো. মহাচোৰসমো ৱিযাতি চক্খুআদীহি ৰূপাদীসু পিযৰূপেসু সাৰজ্জনাদিৱসেন পাণাতিপাতাদিন্নাদানাদিচোৰো হুত্ৱা সব্বকুসলং ৱিলুম্পতীতি মহাচোৰসমো. তস্মা যথা সো ৰতনভণ্ডমাদায চোৰেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তো পুৰিসো তে চোৰে পহায গচ্ছতি, এৱমেৱাহম্পি ইমং মহাচোৰসমং কাযং পহায অত্তনো সোত্থিভাৱকৰং মগ্গং গৱেসিতুং গমিস্সামীতি অত্থসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. কুসলচ্ছেদনাভযাতি কুসলধম্মৱিলোপনভযেনাতি অত্থো.
অথেৱং সুমেধপণ্ডিতো নানাৱিধাহি উপমাহি নেক্খম্মকাৰণং চিন্তেত্ৱা পুনপি চিন্তেসি – ‘‘ইমং মহাধনৰাসিং সংহৰিত্ৱা ময্হং পিতুপিতামহাদযো পৰলোকং গচ্ছন্তা এককহাপণম্পি গহেত্ৱা ন গতা, মযা পন গহেত্ৱা গমনকাৰণং কাতুং ৱট্টতী’’তি গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি – ‘‘অহং, মহাৰাজ, জাতিজৰাদীহি উপদ্দুতহদযো অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিস্সামি, ময্হং অনেককোটিসতসহস্সং ধনং অত্থি, তং দেৱো পটিপজ্জতূ’’তি. ৰাজা আহ – ‘‘ন ময্হং তে ধনেন অত্থো, ত্ৱংযেৱ যথিচ্ছকং কৰোহী’’তি.
সো চ ‘‘সাধু দেৱা’’তি নগৰে ভেৰিং চৰাপেত্ৱা মহাজনস্স দানং দত্ৱা ৱত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পহায অমৰৱৰনগৰসদিসতো অমৰনগৰতো নিক্খমিত্ৱা এককোৱ নানামিগগণৱন্তে হিমৱন্তে ধম্মিকং নাম পব্বতং নিস্সায অস্সমং কত্ৱা তত্থ পণ্ণসালং কত্ৱা পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতং চঙ্কমং মাপেত্ৱা অট্ঠগুণসমুপেতং অভিঞ্ঞাবলং সমাহৰিতুং নৱদোসসমন্নাগতং সাটকং পজহিত্ৱা দ্ৱাদসগুণমুপাগতং ৱাকচীৰং নিৱাসেত্ৱা পব্বজি. এৱং পন সো পব্বজিতো অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং পণ্ণসালং পহায দসগুণসমন্নাগতং ৰুক্খমূলং উপগন্ত্ৱা সব্বধঞ্ঞৱিকতিং পহায পৱত্তফলভোজনো হুত্ৱা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমনৱসেন পধানং পদহন্তো সত্তাহব্ভন্তৰেযেৱ অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং পঞ্চন্নঞ্চ অভিঞ্ঞানং লাভী অহোসি. তেন ৱুত্তং –
২৭. ‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, নেককোটিসতং ধনং;
নাথানাথানং দত্ৱান, হিমৱন্তমুপাগমিং.
২৮. ‘‘হিমৱন্তস্সাৱিদূৰে, ধম্মিকো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
২৯. ‘‘চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতং.
অট্ঠগুণসমুপেতং, অভিঞ্ঞাবলমাহৰিং.
৩০. ‘‘সাটকং পজহিং তত্থ, নৱদোসমুপাগতং;
ৱাকচীৰং নিৱাসেসিং, দ্ৱাদসগুণমুপাগতং.
৩১. ‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালকং;
উপাগমিং ৰুক্খমূলং, গুণে দসহুপাগতং.
৩২. ‘‘ৱাপিতং ৰোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিৰৱসেসতো;
অনেকগুণসম্পন্নং, পৱত্তফলমাদিযিং.
৩৩. ‘‘তত্থপ্পধানং পদহিং, নিস্সজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অব্ভন্তৰম্হি সত্তাহে, অভিঞ্ঞাবলপাপুণি’’ন্তি.
তত্থ এৱাহন্তি এৱং অহং, হেট্ঠা ৱুত্তপ্পকাৰেন চিন্তেত্ৱাতি অত্থো. নাথানাথানন্তি সনাথানমনাথানঞ্চ অড্ঢানঞ্চেৱ দলিদ্দানঞ্চ ‘‘অত্থিকা গণ্হন্তূ’’তি সহ কোট্ঠাগাৰেহি দত্ৱাতি অত্থো. হিমৱন্তস্সাৱিদূৰেতি হিমৱন্তপব্বতৰাজস্স অৱিদূৰে সমীপে. ধম্মিকো নাম পব্বতোতি এৱংনামকো পব্বতো. কস্মা পনাযং ধম্মিকোতি? যেভুয্যেন পন বোধিসত্তা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা তং পব্বতং উপনিস্সায অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা সমণধম্মং অকংসু. তস্মা সমণধম্মস্স নিস্সযভূতত্তা ‘‘ধম্মিকো’’ত্ৱেৱ পাকটো অহোসি. অস্সমো সুকতো ময্হন্তিআদিনা সুমেধপণ্ডিতেন অস্সমপণ্ণসালা চঙ্কমা সহত্থা মাপিতা ৱিয ৱুত্তা, ন চ পন সহত্থা মাপিতা, কিন্তু সক্কেন দেৱেন পেসিতে ৱিস্সকম্মুনা দেৱপুত্তেন নিম্মিতা. ভগৱা পন তদা অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৱেন নিব্বত্তং তং সম্পদং সন্ধায – ‘‘সাৰিপুত্ত, তস্মিং পব্বতে –
‘অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা;
চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৱিৱজ্জিত’’’ন্তি. – আদিমাহ;
তত্থ পণ্ণসালাতি পণ্ণছদনসালা. তত্থাতি তস্মিং অস্সমপদে. পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতন্তি পঞ্চহি চঙ্কমদোসেহি ৱিৱজ্জিতং. কতমে পঞ্চ চঙ্কমদোসা নাম? থদ্ধৱিসমতা, অন্তোৰুক্খতা, গহনচ্ছন্নতা, অতিসম্বাধতা, অতিৱিসালতাতি ইমেহি পঞ্চহি দোসেহি ৱিৱজ্জিতং. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন দীঘতো সট্ঠিৰতনো ৱিত্থাৰতো দিযড্ঢৰতনো চঙ্কমো ৱুত্তো. অথ ৱা পঞ্চদোসৱিৱজ্জিতন্তি পঞ্চহি নীৱৰণদোসেহি ৱিৱজ্জিতং পৰিহীনং অভিঞ্ঞাবলমাহৰিন্তি ইমিনা উত্তৰপদেন সম্বন্ধো দট্ঠব্বো (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা, সুমেধকথা). অট্ঠগুণসমুপেতন্তি ‘‘এৱং সমাহিতে চিত্তে পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতে অনঙ্গণে ৱিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি এৱং ৱুত্তেহি অট্ঠগুণেহি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পাৰা. ১২-১৪) সমন্নাগতং অভিঞ্ঞাবলং আহৰিং আনেসিন্তি অত্থো.
কেচি পন ‘‘অট্ঠহি সমণসুখেহি উপেতং, অট্ঠিমানি সমণসুখানি নাম ধনধঞ্ঞপৰিগ্গহাভাৱো, অনৱজ্জপিণ্ডপাতপৰিযেসনভাৱো, নিব্বুতপিণ্ডভুঞ্জনভাৱো, ৰট্ঠং পীড়েত্ৱা ধনধঞ্ঞাদীসু গণ্হন্তেসু ৰাজপুৰিসেসু ৰট্ঠপীড়নকিলেসাভাৱো, উপকৰণেসু নিচ্ছন্দৰাগভাৱো, চোৰৱিলোপনে নিব্ভযভাৱো, ৰাজৰাজমহামত্তেহি অসংসট্ঠভাৱো, চতূসু দিসাসু অপ্পটিহতভাৱোতি ইমেহি অট্ঠহি সমণসুখেহি (অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদান, সুমেধকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) উপেতং সমুপেতং অস্সমং মাপেসি’’ন্তি অস্সমেন সম্বন্ধং কত্ৱা ৱদন্তি, তং পাড়িযা ন সমেতি.
সাটকন্তি ৱত্থং. তত্থাতি তস্মিং অস্সমে. নৱদোসমুপাগতন্তি, সাৰিপুত্ত, তত্থ ৱসন্তো অত্তনো নিৱত্থপাৰুতং মহগ্ঘসাটকং পজহিং পৰিচ্চজিং. সাটকং পজহন্তো চ তত্থ নৱ দোসে দিস্ৱা পজহিন্তি দীপেতি. তাপসপব্বজ্জং পব্বজিতানঞ্হি সাটকস্মিং নৱ দোসা পকাসিতা. কতমে নৱ? সাটকস্স মহগ্ঘভাৱো, পৰপটিবদ্ধভাৱো, পৰিভোগেন লহুকং কিলিস্সনভাৱো, কিলিট্ঠো চ ধোৱিতব্বো পুন ৰজিতব্বো চ হোতি পৰিভোগেন জীৰণভাৱো, জিণ্ণস্স পুন তুন্নকৰণং ৱা অগ্গড়দানং ৱা কাতব্বং হোতি পুন পৰিযেসনায দুৰভিসম্ভৱভাৱো, তাপসপব্বজ্জায অননুচ্ছৱিকভাৱো, পচ্চত্থিকানং সাধাৰণভাৱো, যথা নং ন পচ্চত্থিকা গণ্হন্তি, এৱং গোপেতব্বো হোতি পৰিদহতো ৱিভূসনট্ঠানভাৱো, গহেত্ৱা চৰন্তস্স মহিচ্ছভাৱোতি এতেহি নৱহি দোসেহি (অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদান, সুমেধকথা) উপগতং সাটকং পহায ৱাকচীৰং নিৱাসেসিন্তি দীপেতি. ৱাকচীৰন্তি মুঞ্জতিণং হীৰাহীৰং কত্ৱা গন্থেত্ৱা কতং ৱাকমযচীৰং নিৱাসনপাৰুপনত্থায আদিযিন্তি অত্থো. দ্ৱাদসগুণমুপাগতন্তি দ্ৱাদসহি আনিসংসেহি উপেতং. এত্থ গুণ-সদ্দো আনিসংসট্ঠো ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৯) ৱিয. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো. ৱাকচীৰস্মিং দ্ৱাদসানিসংসা অপ্পগ্ঘতা, অপৰাযত্ততা, সহত্থা কাতুং সক্কুণেয্যতা, পৰিভোগেন জিণ্ণেপি সিব্বিতব্বাভাৱো, চোৰভযাভাৱো পৰিযেসন্তস্স সুখেন কৰণভাৱো, তাপসপব্বজ্জায সাৰুপ্পভাৱো, সেৱমানস্স ৱিভূসনট্ঠানাভাৱো, চীৱৰপ্পচ্চযে অপ্পিচ্ছভাৱো, পৰিভোগসুখভাৱো, ৱাকুপ্পত্তিযা সুলভভাৱো, ৱাকচীৰে নট্ঠেপি অনপেক্খভাৱোতি ইমেহি দ্ৱাদসহি গুণেহি সম্পন্নং (অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদান, সুমেধকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা).
অথ সুমেধপণ্ডিতো তত্থ পণ্ণসালাযং ৱিহৰন্তো পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায অত্তনো নিক্খমনকাৰণং পচ্চৱেক্খমানো এৱং কিৰ চিন্তেসি – ‘‘অহং পন নৱকনককটকনূপুৰাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিত-মধুৰহসিতকথিতগেহজনৰমণীযং উড়াৰৱিভৱসোভিতং সুৰৱৰভৱনাকাৰমগাৰং খেড়পিণ্ডং ৱিয পহায ৱিৱেকাৰামতায সব্বজনপাপপৱাহনং তপোৱনং পৱিট্ঠোস্মি, ইধ পন মে পণ্ণসালায ৱাসো দুতিযো ঘৰাৱাসো ৱিয হোতি, হন্দাহং ৰুক্খমূলে ৱসেয্য’’ন্তি. তেন ৱুত্তং –
৩১. ‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালক’’ন্তি.
তত্থ অট্ঠদোসসমাকিণ্ণন্তি অট্ঠহি দোসেহি সমাকিণ্ণং সংযুত্তং. কতমেহি অট্ঠহি? মহাসম্ভাৰেহি নিপ্ফাদনীযতা, তিণপণ্ণমত্তিকাদীহি নিচ্চং পটিজগ্গনীযতা, সেনাসনং নাম মহল্লকস্স পাপুণাতীতি অৱেলায ৱুট্ঠাপিযমানস্স চিত্তেকগ্গতা ন হোতীতি ৱুট্ঠাপনীযভাৱো, সীতুণ্হস্স পটিঘাতেন কাযস্স সুখুমালকৰণভাৱো, ঘৰং পৱিট্ঠেন যং কিঞ্চি পাপং সক্কা কাতুন্তি গৰহপটিচ্ছাদনকৰণভাৱো, ‘‘ময্হমিদ’’ন্তি সপৰিগ্গহভাৱো, গেহস্স অত্থিভাৱো সদুতিযকৱাসো, ঊকামঙ্গুলঘৰগোড়িকাদীনং সাধাৰণতায বহুসাধাৰণভাৱোতি ইতি ইমে অট্ঠ আদীনৱে (অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদান, সুমেধকথা) দিস্ৱা মহাসত্তো পণ্ণসালং পজহিং.
গুণে দসহুপাগতন্তি ছন্নং পটিক্খিপিত্ৱা দসহি গুণেহি উপেতং, ৰুক্খমূলং উপগতোস্মীতি অত্থো. কতমেহি দসহি? অপ্পসমাৰম্ভতা, উপগমনমত্তমেৱেত্থ হোতীতি সুলভানৱজ্জতা, অভিণ্হং তৰুপণ্ণৱিকাৰদস্সনেন অনিচ্চসঞ্ঞাসমুট্ঠাপনতা, সেনাসনমচ্ছেৰাভাৱো, তত্থ হি পাপং কৰোন্তো লজ্জতীতি পাপকৰণাৰহাভাৱো, পৰিগ্গহকৰণাভাৱো, দেৱতাহি সহ ৱাসো, ছন্নপটিক্খেপো, পৰিভোগসুখতা, ৰুক্খমূলসেনাসনস্স গতগতট্ঠানে সুলভতায অনপেক্খভাৱোতি ইতি ইমে দস গুণে (অপ. অট্ঠ. ১.দূৰেনিদান, সুমেধকথা) দিস্ৱা ৰুক্খমূলং উপগতোস্মীতি ৱদতি. আহ চ –
‘‘ৱণ্ণিতো বুদ্ধসেট্ঠেন, নিস্সযোতি চ ভাসিতো;
নিৱাসো পৱিৱিত্তস্স, ৰুক্খমূলসমো কুতো.
‘‘আৱাসমচ্ছেৰহৰে, দেৱতাপৰিপালিতে;
পৱিৱিত্তে ৱসন্তো হি, ৰুক্খমূলম্হি সুব্বতো.
‘‘অভিৰত্তানি নীলানি, পণ্ডূনি পতিতানি চ;
পস্সন্তো তৰুপণ্ণানি, নিচ্চসঞ্ঞং পনূদতি.
‘‘তস্মা হি বুদ্ধদাযজ্জং, ভাৱনাভিৰতালযং;
ৱিৱিত্তং নাতিমঞ্ঞেয্য, ৰুক্খমূলং ৱিচক্খণো’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৩২);
অথ সুমেধপণ্ডিতো পণ্ণসালায দিট্ঠদোসো হুত্ৱা ৰুক্খমূলসেনাসনে লদ্ধানিসংসো ৱিহৰন্তো উত্তৰিপি চিন্তেসি – ‘‘আহাৰত্থায মে গামগমনং আহাৰপৰিযেসনদুক্খং, নাহং কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন নিক্খমিত্ৱা আহাৰত্থায পব্বজিতো, আহাৰপৰিযেসনমূলস্স চ দুক্খস্স পমাণং নত্থি, যংনূনাহং পৱত্তফলেন যাপেয্য’’ন্তি. ইমং পন অত্থৱিসেসং দীপেন্তো –
৩২-৩৩. ‘‘ৱাপিতং ৰোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিৰৱসেসতো.
অনেকগুণসম্পন্নং, পৱত্তফলমাদিযি’’ন্তি. – আদিমাহ;
তত্থ ৱাপিতন্তি ৱপিত্ৱা নিপ্ফন্নং. ৰোপিতন্তি ৰোপিত্ৱা নিপ্ফন্নং, ৱপনৰোপনৱসেন দুৱিধাৱ সস্সনিপ্ফত্তি, তং দুৱিধম্পি অত্তনো অপ্পিচ্ছতায পহায পৱত্তফলেন যাপেসিং. পৱত্তফলন্তি সযমেৱ পতিতফলং. আদিযিন্তি পৰিভুঞ্জিং.
‘‘পৱত্তফলসন্তুট্ঠো, অপৰাযত্তজীৱিকো;
পহীনাহাৰলোলুপ্পো, হোতি চাতুদ্দিসো মুনি.
‘‘জহাতি ৰসতণ্হঞ্চ, আজীৱো তস্স সুজ্ঝতি;
তস্মা হি নাতিমঞ্ঞেয্য, পৱত্তফলভোজন’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬ থোকং ৱিসদিসং) –
এৱং পৱত্তমানো সুমেধপণ্ডিতো নচিৰস্সেৱ অন্তোসত্তাহে অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ পাপুণি. ইমমত্থং পকাসেন্তেন ‘‘তত্থপ্পধানং পদহি’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং অস্সমে. পধানন্তি ৱীৰিযং, ৱীৰিযঞ্হি পদহিতব্বতো পধানভাৱকৰণতো ৱা ‘‘পধান’’ন্তি ৱুচ্চতি. পদহিন্তি ৱীৰিযমাৰভিং. নিস্সজ্জট্ঠানচঙ্কমেতি নিসজ্জায চ ঠানেন চ চঙ্কমেন চ.
সুমেধপণ্ডিতো পন সেয্যং পটিক্খিপিত্ৱা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমেহেৱ ৰত্তিন্দিৱং ৱীতিনামেত্ৱা সত্তাহব্ভন্তৰেযেৱ অভিঞ্ঞাবলং পাপুণি. এৱং পন অভিঞ্ঞাবলং পত্ৱা সুমেধতাপসে সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেন্তে তদা সব্বজনসঙ্গহকৰো মাৰবলভযংকৰো ঞাণদীপঙ্কৰো দীপঙ্কৰো নাম সত্থা লোকে উদপাদি.
সঙ্খেপেনেৱ তস্সাযমানুপুব্বিকথা – অযং কিৰ দীপঙ্কৰো নাম মহাসত্তো সমত্তিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা ৱেস্সন্তৰত্তভাৱসদিসে অত্তভাৱে ঠিতো পথৱিকম্পনাদীনি মহাদানানি দত্ৱা আযুপৰিযোসানে তুসিতপুৰে নিব্বত্তিত্ৱা তত্থ যাৱতাযুকং ঠত্ৱা দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতাহি সন্নিপতিত্ৱা –
‘‘কালো খো তে মহাৱীৰ, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৱকং তাৰযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৱং. ১.৬৭) –
ৱুত্তে ততো সো দেৱতানং ৱচনং সুত্ৱা চ পঞ্চ মহাৱিলোকনানি ৱিলোকেত্ৱা ততো চুতো ৰম্মৱতীনগৰে অত্তনো যসৱিভূতিযা ৱিজিতৱাসুদেৱস্স নৰদেৱস্স সুদেৱস্স নাম ৰঞ্ঞো কুলে সুমেধায দেৱিযা কুচ্ছিস্মিং আসাড়্হিপুণ্ণমিযা উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেন পটিসন্ধিং গহেত্ৱা মহতা পৰিৱাৰেন পৰিহৰিযমানো মহাদেৱিযা কুচ্ছিম্হি মণিকূটগতো ৱিয কেনচি অসুচিনা অমক্খিতো দস মাসে ৱসিত্ৱা সলিলধৰৱিৱৰগতো সৰদকালচন্দো ৱিয তস্সা উদৰতো নিক্খমি.
দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি
তস্স পন দীপঙ্কৰকুমাৰস্স পটিসন্ধিক্খণেপি ৱিজাতক্খণেপি দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাটিহাৰিযানি পাতুৰহেসুং. সব্বসব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেসু মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তেসু নিক্খমন্তেসু সম্বুজ্ঝন্তেসু ধম্মচক্কং পৱত্তন্তেসূতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু দ্ৱত্তিংস পাটিহাৰিযানি পৱত্তন্তেৱ. তস্মা মযা পাকটত্তা দীপঙ্কৰকুমাৰস্স জাতিযং দস্সিতানি –
‘‘দীপঙ্কৰে চাৰুকৰে কুমাৰে, সিৱংকৰে সন্তিকৰেৱ জাতে;
পকম্পি সঙ্কম্পি তদা সমন্তা, সহস্সসঙ্খ্যা দসলোকধাতু.
‘‘চক্কৱাড়সহস্সেসু, দসসহস্সেৱ দেৱতা;
একস্মিং চক্কৱাড়স্মিং, তদা সন্নিপতিংসু তা.
‘‘বোধিসত্তং মহাসত্তং, জাতমত্তন্তু দেৱতা;
পঠমং পটিগ্গণ্হিংসু, পচ্ছা তং মনুজা পন.
‘‘অৱাদিতা কেনচি চম্মনদ্ধা, সুপোক্খৰা দুন্দুভিযো চ ৱীণা;
অঘট্টিতানাভৰণানি তস্মিং, খণে সমন্তা মধুৰং ৰৱিংসু.
‘‘ছিজ্জিংসু সব্বত্থ চ বন্ধনানি, সযং ৱিগচ্ছিংসু চ সব্বৰোগা;
ৰূপানি পস্সিংসু চ জাতিঅন্ধা, সদ্দং সমন্তা বধিৰা সুণিংসু.
‘‘অনুস্সতিং জাতিজড়া মনুস্সা, লভিংসু যানং পদসাৱ পঙ্গুলা;
ৱিদেসযাতা সযমেৱ নাৱা, সপট্টনং সীঘমুপাগমিংসু.
‘‘আকাসট্ঠং ভূমিগতঞ্চ সব্বং, সযং সমন্তা ৰতনং ৱিৰোচি;
নিব্বাযি ঘোৰে নিৰযে হুতাসো, নদীসু তোযম্পি চ নপ্পৱত্তি.