১. ৰতনচঙ্কমনকণ্ডৱণ্ণনা
ইদানি পন –
১. ‘‘ব্ৰহ্মা চ লোকাধিপতী সহম্পতী, কতঞ্জলী অনধিৱৰং অযাচথ;
সন্তীধ সত্তাপ্পৰজক্খজাতিকা, দেসেহি ধম্মং অনুকম্পিমং পজ’’ন্তি. –
আদিনযপ্পৱত্তস্স অব্ভন্তৰনিদানস্স অত্থৱণ্ণনা হোতি.
এত্থ ‘‘একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে’’তিআদিসুত্তন্তেসু ৱিয – ‘‘একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং বুদ্ধৱংসং অপুচ্ছী’’তি এৱমাদিনা নযেন নিদানং অৱত্ৱা কস্মা ‘‘ব্ৰহ্মা চ লোকাধিপতী সহম্পতী, কতঞ্জলী অনধিৱৰং অযাচথা’’তিআদিনা নযেন নিদানং ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – ভগৱতো সব্বধম্মদেসনাকাৰণভূতায ব্ৰহ্মুনো ধম্মদেসনাযাচনায সন্দস্সনত্থং ৱুত্তন্তি.
‘‘কদাযং ধম্মদেসনত্থং, অজ্ঝিট্ঠো ব্ৰহ্মুনা জিনো;
কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীৰিতা’’তি.
ৱুচ্চতে – বুদ্ধভূতস্স পন ভগৱতো অট্ঠমে সত্তাহে সত্থা ধম্মদেসনত্থায ব্ৰহ্মুনা অজ্ঝিট্ঠো আযাচিতো. তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা – মহাপুৰিসো কিৰ কতাভিনীহাৰো মহাভিনিক্খমনদিৱসে ৱিৱটপাকটবীভচ্ছসযনাসনচেটিকা নাটকিত্থিযো দিস্ৱা অতীৱ সংৱিগ্গহদযো পটেকদেসাৱচ্ছন্নং ছন্নং আমন্তেত্ৱা – ‘‘অৰিনৰৱৰমন্থকং কণ্ডকং নাম তুৰঙ্গৱৰমাহৰা’’তি কণ্ডকং আহৰাপেত্ৱা ছন্নসহাযো ৱৰতুৰঙ্গমাৰুয্হ নগৰদ্ৱাৰে অধিৱত্থায দেৱতায নগৰদ্ৱাৰে ৱিৱটে নগৰতো নিক্খমিত্ৱা তীণি ৰজ্জানি তেন ৰত্তাৱসেসেন অতিক্কমিত্ৱা অনোমসত্তো অনোমায নাম নদিযা তীৰে ঠত্ৱা ছন্নমেৱমাহ – ‘‘ছন্ন, ত্ৱং মম ইমানি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানি আভৰণানি কণ্ডকঞ্চ ৱৰতুৰঙ্গমাদায কপিলপুৰং গচ্ছাহী’’তি ছন্নং ৱিস্সজ্জেত্ৱা অসিতোৰগনীলুপ্পলসদিসেনাসিনা সকেসমকুটং ছিন্দিত্ৱা আকাসে উক্খিপিত্ৱা দেৱদত্তিযং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা সযমেৱ পব্বজিত্ৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো অনিলবলসমুদ্ধুততৰঙ্গভঙ্গং অসঙ্গং গঙ্গং নদিং উত্তৰিত্ৱা মণিগণৰংসিজালৱিজ্জোতিতৰাজগহং ৰাজগহং নাম নগৰং পৱিসিত্ৱা তত্থ ইস্সৰিযমদমত্তং জনং পৰিহাসেন্তো ৱিয চ উদ্ধতৱেসস্স জনস্স লজ্জমুপ্পাদযমানো ৱিয চ ৱযকন্তীহি নাগৰজনহদযানি অত্তনি বন্ধন্তো ৱিয চ দ্ৱতিংসৱৰমহাপুৰিসলক্খণৱিৰাজিতায ৰূপসিৰিযা সব্বজননযনানি ৱিলুম্পমানো ৱিয চ ৰূপীপাদসঞ্চৰো পুঞ্ঞসঞ্চযো ৱিয চ পব্বতো ৱিয চ গমনেন নিস্সঙ্গো সন্তিন্দ্ৰিযো সন্তমানসো যুগমত্তং পেক্খমানো ৰাজগহং পিণ্ডায চৰিত্ৱা যাপনমত্তং ভত্তং গহেত্ৱা নগৰতো নিক্খমিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতপস্সে ছাযূদকসম্পন্নে সুচিভূমিভাগে পৰমৰমণীযে পৱিৱিত্তে ওকাসে নিসীদিত্ৱা পটিসঙ্খানবলেন মিস্সকভত্তং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পণ্ডৱগিৰানুসাৰেন বিম্বিসাৰেন মগধমহাৰাজেন মহাপুৰিসস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা নামগোত্তং পুচ্ছিত্ৱা তেন পমুদিতহদযেন ‘‘মম ৰজ্জভাগং গণ্হাহী’’তি ৰজ্জেন নিমন্তিযমানো – ‘‘অলং, মহাৰাজ, ন ময্হং ৰজ্জেনত্থো অহং ৰজ্জং পহায লোকহিতত্থায পধানমনুযুঞ্জিত্ৱা লোকে ৱিৱটচ্ছদো বুদ্ধো ভৱিস্সামীতি নিক্খন্তো’’তি ৱত্ৱা তেন চ ‘‘বুদ্ধো হুত্ৱা সব্বপঠমং মম ৱিজিতং ওসৰেয্যাথা’’তি ৱুত্তো ‘সাধূ’তি তস্স পটিঞ্ঞং দত্ৱা আড়াৰঞ্চ উদকঞ্চ উপসঙ্কমিত্ৱা তেসং ধম্মদেসনায সাৰং অৱিন্দন্তো ততো পক্কমিত্ৱা উৰুৱেলাযং ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তোপি অমতং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ওড়াৰিকাহাৰপটিসেৱনেন সৰীৰং সন্তপ্পেসি.
তদা পন উৰুৱেলাযং সেনানিগমে সেনানিগমকুটুম্বিকস্স ধীতা সুজাতা নাম দাৰিকা ৱযপ্পত্তা একস্মিং নিগ্ৰোধৰুক্খে পত্থনমকাসি – ‘‘সচাহং সমজাতিকং কুলঘৰং গন্ত্ৱা পঠমগব্ভে পুত্তং লভিস্সামি, বলিকম্মং কৰিস্সামী’’তি. তস্সা সা পত্থনা সমিজ্ঝি. সা ৱেসাখপুণ্ণমদিৱসে ‘‘অজ্জ বলিকম্মং কৰিস্সামী’’তি পাতোৱ পাযাসং অনাযাসং পৰমমধুৰং সম্পটিপাদেসি. বোধিসত্তোপি তদহেৱ কতসৰীৰপটিজগ্গনো ভিক্খাচাৰকালং আগমযমানো পাতোৱ গন্ত্ৱা তস্মিং নিগ্ৰোধৰুক্খমূলে নিসীদি. অথ খো পুণ্ণা নাম দাসী তস্সা ধাতী ৰুক্খমূলসোধনত্থায গতা বোধিসত্তং পাচীনলোকধাতুং ওলোকযমানং নিসিন্নং সঞ্ঝাপ্পভানুৰঞ্জিতৱৰকনকগিৰিসিখৰসদিসসৰীৰসোভং তিমিৰনিকৰনিধানকৰং কমলৱনৱিকসনকৰং ঘনৱিৱৰমুপগতং দিৱসকৰমিৱ তৰুৱৰমুপগতং মুনিদিৱসকৰমদ্দস. সৰীৰতো চস্স নিক্খন্তাহি পভাহি সকলঞ্চ তং ৰুক্খং সুৱণ্ণৱণ্ণং দিস্ৱা তস্সা এতদহোসি – ‘‘অজ্জ অম্হাকং দেৱতা ৰুক্খতো ওৰুয্হ সহত্থেনেৱ বলিং পটিগ্গহেতুকামা হুত্ৱা নিসিন্না’’তি. সা ৱেগেন গন্ত্ৱা সুজাতায এতমত্থং আৰোচেসি.
ততো সুজাতা সঞ্জাতসদ্ধা হুত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং পৰমমধুৰস্স মধুপাযাসস্স পূৰেত্ৱা অপৰায সুৱণ্ণপাতিযা পিদহিত্ৱা সীসেনাদায নিগ্ৰোধৰুক্খাভিমুখী অগমাসি. সা গচ্ছন্তী দূৰতোৱ তং বোধিসত্তং ৰুক্খদেৱতমিৱ সকলং তং ৰুক্খং সৰীৰপ্পভায সুৱণ্ণৱণ্ণং কত্ৱা পুঞ্ঞসঞ্চযমিৱ ৰূপৱন্তং নিসিন্নং দিস্ৱা পীতিসোমনস্সজাতা সুজাতা ‘‘ৰুক্খদেৱতা’’তি সঞ্ঞায দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতোনতা গন্ত্ৱা সীসতো তং সুৱণ্ণপাতিং ওতাৰেত্ৱা মহাসত্তস্স হত্থে ঠপেত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা – ‘‘যথা মম মনোৰথো নিপ্ফন্নো, এৱং তুম্হাকম্পি নিপ্ফজ্জতূ’’তি ৱত্ৱা পক্কামি.
অথ খো বোধিসত্তোপি সুৱণ্ণপাতিং গহেত্ৱা নেৰঞ্জৰায নদিযা তীৰং গন্ত্ৱা সুপ্পতিট্ঠিতস্স নাম তিত্থস্স তীৰে সুৱণ্ণপাতিং ঠপেত্ৱা ন্হত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা একূনপঞ্ঞাসপিণ্ডে কৰোন্তো তং পাযাসং পৰিভুঞ্জিত্ৱা – ‘‘সচাহং অজ্জ বুদ্ধো ভৱিস্সামি, অযং সুৱণ্ণপাতি পটিসোতং গচ্ছতূ’’তি খিপি. সা পাতি পটিসোতং গন্ত্ৱা কাড়স্স নাম নাগৰাজস্স ভৱনং পৱিসিত্ৱা তিণ্ণং বুদ্ধানং থালকানি উক্খিপিত্ৱা তেসং হেট্ঠা অট্ঠাসি.
মহাসত্তো তত্থেৱ ৱনসণ্ডে দিৱাৱিহাৰং ৱীতিনামেত্ৱা সাযন্হসমযে সোত্থিযেন নাম তিণহাৰকেন মহাপুৰিসস্স আকাৰং ঞত্ৱা দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৱা বোধিমণ্ডমাৰুয্হ দক্খিণদিসাভাগে অট্ঠাসি. সো পন পদেসো পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দু ৱিয অকম্পিত্থ. মহাপুৰিসো – ‘‘অযং পদেসো মম গুণং ধাৰেতুং অসমত্থো’’তি পচ্ছিমদিসাভাগমগমাসি. সোপি তথেৱ কম্পিত্থ. পুন উত্তৰদিসাভাগমগমাসি. সোপি তথেৱ কম্পিত্থ. পুন পুৰত্থিমদিসাভাগমগমাসি. তত্থ পল্লঙ্কপ্পমাণট্ঠানং নিচ্চলং অহোসি. মহাপুৰিসো – ‘‘ইদং ঠানং কিলেসৱিদ্ধংসনট্ঠান’’ন্তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা তানি তিণানি অগ্গে গহেত্ৱা চালেসি. তানি তূলিকগ্গেন পৰিচ্ছিন্নানি ৱিয অহেসুং. বোধিসত্তো – ‘‘বোধিং অপত্ৱাৱ ইমং পল্লঙ্কং ন ভিন্দিস্সামী’’তি চতুৰঙ্গৱীৰিযং অধিট্ঠহিত্ৱা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি.
তঙ্খণঞ্ঞেৱ সব্বলোকাভিহাৰো মাৰো বাহুসহস্সং মাপেত্ৱা দিযড্ঢযোজনসতিকং হিমগিৰিসিখৰসদিসং গিৰিমেখলং নাম অৰিৱৰৱাৰণং ৱৰৱাৰণং অভিৰুয্হ নৱযোজনিকেন ধনুঅসিফৰসুসৰসত্তিসবলেনাতিবহলেন মাৰবলেন সম্পৰিৱুতো সমন্তা পব্বতো ৱিয অজ্ঝোত্থৰন্তো মহাসপত্তং ৱিয মহাসত্তং সমুপাগমি. মহাপুৰিসো সূৰিযে ধৰন্তেযেৱ অতিতুমূলং মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা ৱিকসিতজযসুমনকুসুমসদিসস্স চীৱৰস্স উপৰি পতমানেহি ৰত্তপৱালঙ্কুৰসদিসৰুচিৰদস্সনেহি বোধিৰুক্খঙ্কুৰেহি পীতিযা ৱিয পূজিযমানো এৱ পঠমযামে পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণং লভিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুঞাণং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা ৱট্টৱিৱট্টং সম্মসন্তো অৰুণোদযে বুদ্ধো হুত্ৱা –
‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;
গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;
ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –
ইমং উদানং উদানেত্ৱা সত্তাহং ৱিমুত্তিসুখপটিসেৱনেন ৱীতিনামেত্ৱা অট্ঠমে দিৱসে সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায দেৱতানং কঙ্খং ঞত্ৱা তাসং কঙ্খাৱিধমনত্থং আকাসে উপ্পতিত্ৱা যমকপাটিহাৰিযং দস্সেত্ৱা তাসং কঙ্খং ৱিধমিত্ৱা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তৰদিসাভাগে ঠত্ৱা – ‘‘ইমস্মিং ৱত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিদ্ধ’’ন্তি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পূৰিতানং পাৰমীনং ফলাধিগমট্ঠানং পল্লঙ্কঞ্চেৱ বোধিৰুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং.
অথ পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তৰে পুৰত্থিমপচ্ছিমতো আযতে ৰতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি, তং ঠানং ৰতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং. ততো পচ্ছিমদিসাভাগে দেৱতা ৰতনঘৰং নাম মাপেসুং, তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা অভিধম্মপিটকং ৱিসেসতো চেত্থ অনন্তনযসমন্তপট্ঠানং ৱিচিনন্তো সত্তাহং ৱীতিনামেসি. তং ঠানং ৰতনঘৰচেতিযং নাম জাতং. এৱং বোধিসমীপেযেৱ চত্তাৰি সত্তাহানি ৱীতিনামেত্ৱা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিৰুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্ৰোধো তেনুপসঙ্কমি; তত্থাপি ধম্মং ৱিচিনন্তোযেৱ ৱিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৱেদেন্তো অজপালনিগ্ৰোধে সত্তাহং ৱীতিনামেসি.
এৱং অপৰং সত্তাহং মুচলিন্দে নিসীদি. তস্স নিসিন্নমত্তস্সেৱ ভগৱতো সকলচক্কৱাড়গব্ভং পূৰেন্তো মহাঅকালমেঘো উদপাদি. তস্মিং পন উপ্পন্নে মুচলিন্দো নাগৰাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং মহামেঘো সত্থৰি ময্হং ভৱনং পৱিট্ঠমত্তে উপ্পন্নো ৱাসাগাৰমস্স লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি. সো সত্তৰতনমযং দেৱৱিমানসদিসং দিব্বৱিমানং নিম্মিনিতুং সমত্থোপি এৱং কতে – ‘‘ন ময্হং মহপ্ফলং ভৱিস্সতি, দসবলস্স কাযৱেয্যাৱচ্চং কৰিস্সামী’’তি অতিমহন্তং অত্তভাৱং কত্ৱা সত্থাৰং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পৰিক্খিপিত্ৱা উপৰি মহন্তং ফণং কত্ৱা অট্ঠাসি. অথ ভগৱা পৰিক্খেপস্স অন্তোৱ মহতি ওকাসে সব্বৰতনমযে পচ্চগ্ঘপল্লঙ্কে উপৰি ৱিনিগ্গলন্তৱিৱিধসুৰভিকুসুমদামৱিতানে ৱিৱিধসুৰভিগন্ধৱাসিতে গন্ধকুটিযং ৱিহৰন্তো ৱিয ৱিহাসি. এৱং ভগৱা তং সত্তাহং তত্থ ৱীতিনামেত্ৱা ততো অপৰং সত্তাহং ৰাজাযতনে নিসীদি. তত্থাপি ৱিমুত্তিসুখপটিসংৱেদিযেৱ. এত্তাৱতা সত্তসত্তাহানি পৰিপুণ্ণানি অহেসুং. এত্থন্তৰে ভগৱা ঝানসুখেন ফলসুখেন চ ৱীতিনামেসি.
অথস্স সত্তসত্তাহাতিক্কমে – ‘‘মুখং ধোৱিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জি. সক্কো দেৱানমিন্দো অগদহৰীতকং আহৰিত্ৱা অদাসি. অথস্স সক্কো নাগলতাদন্তকট্ঠঞ্চ মুখধোৱনউদকঞ্চ অদাসি. ততো ভগৱা দন্তকট্ঠং খাদিত্ৱা অনোতত্তদহোদকেন মুখং ধোৱিত্ৱা ৰাজাযতনমূলে নিসীদি. তস্মিং সমযে চতূহি লোকপালেহি উপনীতে পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে তপুস্সভল্লিকানং ৱাণিজানং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ পটিগ্গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা পচ্চাগন্ত্ৱা অজপালনিগ্ৰোধৰুক্খমূলে নিসীদি. অথস্স তত্থ নিসিন্নমত্তস্সেৱ অত্তনা অধিগতস্স ধম্মস্স গম্ভীৰভাৱং পচ্চৱেক্খন্তস্স সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণো – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৱচৰো নিপুণো পণ্ডিতৱেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.২৮১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৭) পৰেসং ধম্মং অদেসেতুকামতাকাৰপ্পত্তো পৰিৱিতক্কো উদপাদি.
অথ ব্ৰহ্মা সহম্পতি দসবলস্স চেতসা চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায – ‘‘নস্সতি ৱত, ভো, লোকো, ৱিনস্সতি ৱত, ভো, লোকো’’তি (সং. নি. ১.১৭২; ম. নি. ১.২৮২; মহাৱ. ৮) ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তো দসসহস্সচক্কৱাড়ব্ৰহ্মগণপৰিৱুতো সক্কসুযামসন্তুসিতপৰনিম্মিতৱসৱত্তীহি অনুগতো আগন্ত্ৱা ভগৱতো পুৰতো পাতুৰহোসি. সো অত্তনো পতিট্ঠানত্থায পথৱিং নিম্মিনিত্ৱা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৱিযং নিহন্ত্ৱা জলজামলাৱিকলকমলমকুলসদিসং দসনখসমোধানসমুজ্জলমঞ্জলিং সিৰস্মিং কত্ৱা – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৱা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, সন্তি সত্তা অপ্পৰজক্খজাতিকা, অস্সৱনতা ধম্মস্স পৰিহাযন্তি, ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো’’তি (সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৮) –
‘‘পাতুৰহোসি মগধেসু পুব্বে, ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুৰেতং অমতস্স দ্ৱাৰং, সুণন্তু ধম্মং ৱিমলেনানুবুদ্ধং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমাৰুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৱতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৱেক্খস্সু জাতিজৰাভিভূতং.
‘‘উট্ঠেহি ৱীৰ ৱিজিতসঙ্গাম, সত্থৱাহ অনণ ৱিচৰ লোকে;
দেসস্সু ভগৱা ধম্মং, অঞ্ঞাতাৰো ভৱিস্সন্তী’’তি. (ম. নি. ১.২৮২; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৮) –
‘‘ননু তুম্হেহি ‘বুদ্ধো বোধেয্যং তিণ্ণো তাৰেয্যং মুত্তো মোচেয্য’’’ন্তি –
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৱেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৱা, তাৰযিস্সং সদেৱক’’ন্তি. (বু. ৱং. ২.৫৫) –
পত্থনং কত্ৱা পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বঞ্ঞুভাৱং পত্তোতি চ, ‘‘তুম্হেহি ধম্মে অদেসিযমানে কো হি নাম অঞ্ঞো ধম্মং দেসেস্সতি, কিমঞ্ঞং লোকস্স সৰণং তাণং লেণং পৰাযন’’ন্তি চ এৱমাদীহি অনেকেহি নযেহি ভগৱন্তং ধম্মদেসনত্থং অযাচি. তেন ৱুত্তং – ‘‘বুদ্ধভূতস্স পন ভগৱতো অট্ঠমে সত্তাহে সত্থা ধম্মদেসনত্থায ব্ৰহ্মুনা আযাচিতো’’তি.
ইদানি ‘‘কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীৰিতা’’তি ইমেসং পঞ্হানং ৱিস্সজ্জনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. তত্থ কদা ৱুত্তাতি? পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তা. পঠমমহাসঙ্গীতি নামেসা সঙ্গীতিক্খন্ধে (চূড়ৱ. ৪৩৭) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. কত্থ কেন ৱুত্তাতি? ভগৱতি কিৰ পৰিনিব্বুতে ৰাজগহনগৰে ৱেভাৰপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৱাৰে ৱিজিতসব্বসত্তুনা অজাতসত্তুনা মগধমহাৰাজেন ধম্মসঙ্গাযনত্থং কাৰিতে পৰিপুণ্ণচন্দমণ্ডলসঙ্কাসে দট্ঠব্বসাৰমণ্ডে মণ্ডপে ধম্মাসনগতেনাযস্মতা আনন্দত্থেৰেন ‘‘ব্ৰহ্মা চ লোকাধিপতী’’তি অযং গাথা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ গাথাসম্বন্ধো.
এত্তাৱতা –
‘‘কদাযং ধম্মদেসনত্থং, অজ্ঝিট্ঠো ব্ৰহ্মুনা জিনো;
কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীৰিতা’’তি. –
অযম্পি গাথা ৱুত্তত্থা হোতি. এৱং ইমিনা সম্বন্ধেন ৱুত্তায পনস্সা অনুত্তানপদৱণ্ণনং কৰিস্সাম.
তত্থ ব্ৰহ্মাতি ব্ৰূহিতো তেহি তেহি গুণৱিসেসেহীতি ব্ৰহ্মা. অযং পন ব্ৰহ্ম-সদ্দো মহাব্ৰহ্মব্ৰাহ্মণতথাগতমাতাপিতুসেট্ঠাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘দ্ৱিসহস্সো ব্ৰহ্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৬৬) মহাব্ৰহ্মাতি অধিপ্পেতো.
‘‘তমোনুদো বুদ্ধো সমন্তচক্খু, লোকন্তগূ সব্বভৱাতিৱত্তো;
অনাসৱো সব্বদুক্খপ্পহীনো, সচ্চৱ্হযো ব্ৰহ্মে উপাসিতো মে’’তি. (সু. নি. ১১৩৯) –
এত্থ ব্ৰাহ্মণো. ‘‘ব্ৰহ্মাতি খো, ভিক্খৱে, তথাগতস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি এত্থ তথাগতো. ‘‘ব্ৰহ্মাতি মাতাপিতৰো পুব্বাচৰিযাতি ৱুচ্চৰে’’তি (অ. নি. ৩.৩১; ৪.৬৩; ইতিৱু. ১০৬; জা. ২.২০.১৮১) এত্থ মাতাপিতৰো. ‘‘ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতী’’তি (ম. নি. ১.১৪৮; সং. নি. ২.২১; অ. নি. ৪.৮; ৫.১১; পটি. ম. ২.৪৪) এত্থ সেট্ঠো অধিপ্পেতো. ইধ পন পঠমজ্ঝানং পণীতং ভাৱেত্ৱা পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো কপ্পাযুকো মহাব্ৰহ্মা অধিপ্পেতো (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩). চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ব্ৰহ্মা চ অঞ্ঞে চ দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু ব্ৰহ্মানো চাতি অত্থো, পদপূৰণমত্তো ৱা. লোকাধিপতীতি এত্থ লোকোতি সঙ্খাৰলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি তযো লোকা. তেসু ইধ সত্তলোকো অধিপ্পেতো. তস্স ইস্সৰো অধিপতীতি লোকাধিপতি, লোকেকদেসস্সাপি অধিপতি লোকাধিপতীতি ৱুচ্চতি দেৱাধিপতি নৰাধিপতি ৱিয.
সহম্পতীতি সো কিৰ কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে সহকো নাম থেৰো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো জীৱিতপৰিযোসানে পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকমহাব্ৰহ্মা হুত্ৱা নিব্বত্তো, তত্ৰ পন নং ‘‘সহম্পতি ব্ৰহ্মা’’তি সঞ্জানন্তি. ‘‘সহকপতী’’তি ৱত্তব্বে অনুস্সৰাগমং কত্ৱা ৰুড়্হীৱসেন ‘‘সহম্পতী’’তি ৱদন্তি. কতঞ্জলীতি কতঞ্জলিকো, অঞ্জলিপুটং সিৰসি কত্ৱাতি অত্থো. অনধিৱৰন্তি অচ্চন্তৱৰো অধিৱৰো নাস্স অত্থীতি অনধিৱৰো, ন ততো অধিকো ৱৰো অত্থীতি ৱা অনধিৱৰো, অনুত্তৰোতি অত্থো, তং অনধিৱৰং. অযাচথাতি অযাচিত্থ অজ্ঝেসি.
ইদানি যস্সত্থায সো ভগৱন্তং অযাচি, তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সন্তীধ সত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সন্তীতি সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তা অত্থীতি অত্থো. ইধাতি অযং দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৱাযং কত্থচি সাসনং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; দী. নি. ২.২১৪; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং, যথাহ –
‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;
পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯) –
কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ হোতি. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). কত্থচি লোকং উপাদায, যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখাযা’’তি (অ. নি. ১.১৭০). ইধাপি লোকমেৱ উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তস্মা ইমস্মিং সত্তলোকেতি অত্থো. সত্তাতি ৰূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দৰাগেন সত্তা ৱিসত্তা আসত্তা লগ্গা লগিতাতি সত্তা, সত্তাতি পাণিনো ৱুচ্চন্তি. ৰুড়্হীসদ্দেন পন ৱীতৰাগেসুপি অযং ৱোহাৰো ৱত্ততিযেৱ.
অপ্পৰজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পৰিত্তং ৰাগদোসমোহৰজং এতেসং এৱংসভাৱা চ তেতি অপ্পৰজক্খজাতিকা, অপ্পং ৰাগাদিৰজমেৱ ৱা যেসং তে অপ্পৰজক্খা, তে অপ্পৰজক্খসভাৱা অপ্পৰজক্খজাতিকাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তেসং অপ্পৰজক্খজাতিকানং. ‘‘সত্তান’’ন্তি ৱিভত্তিৱিপৰিণামং কত্ৱা – ‘‘দেসেহি ধম্ম’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধং কত্ৱা অত্থো দট্ঠব্বো. দেসেহীতি আযাচনৱচনমেতং, দেসেহি কথেহি উপদিসাতি অত্থো. ধম্মন্তি এত্থ অযং ধম্ম-সদ্দো পৰিযত্তিসমাধিপঞ্ঞাপকতিসভাৱসুঞ্ঞতাপুঞ্ঞআপত্তিঞেয্যচতুসচ্চধম্মাদীসু দিস্সতি. তথা হি – ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পৰিযাপুণাতি সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং…পে… ৱেদল্ল’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৯; অ. নি. ৪.১০২) পৰিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘এৱংধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু সমাধিম্হি.
‘‘যস্সেতে চতুৰো ধম্মা, ৱানৰিন্দ যথা তৱ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৱত্ততী’’তি. –
আদীসু (জা. ১.২.১৪৭) পঞ্ঞায. ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা, অথো মৰণধম্মিনো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৩৯) পকতিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা) সভাৱে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি খন্ধা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাযং. ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৱহাতী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৮৪; থেৰগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) পুঞ্ঞে. ‘‘দ্ৱে অনিযতা ধম্মা’’তিআদীসু আপত্তিযং. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. মোঘৰাজমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ঞেয্যে. ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৱিদিতধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯; মহাৱ. ২৭, ৫৭) চতুসচ্চধম্মে. ইধাপি চতুসচ্চধম্মে দট্ঠব্বো (ম. নি. অট্ঠ. ১.সুত্তনিক্খেপৱণ্ণনা; ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদকণ্ড ১). অনুকম্পাতি অনুকম্পং অনুদ্দযং কৰোহি. ইমন্তি পজং নিদ্দিসন্তো আহ. পজন্তি পজাতত্তা পজা, তং পজং, সত্তনিকাযং সংসাৰদুক্খতো মোচেহীতি অধিপ্পাযো. কেচি পন –
‘‘ভগৱাতি লোকাধিপতী নৰুত্তমো,
কতঞ্জলী ব্ৰহ্মগণেহি যাচিতো’’তি. –
পঠন্তি. এত্তাৱতা সব্বসো অযং গাথা ৱুত্তত্থা হোতি.
অথ ভগৱতো তং ব্ৰহ্মুনো সহম্পতিস্স আযাচনৱচনং সুত্ৱা অপৰিমিতসমযসমুদিতকৰুণাবলস্স দসবলস্স পৰহিতকৰণনিপুণমতিচাৰস্স সব্বসত্তেসু ওকাসকৰণমত্তেন মহাকৰুণা উদপাদি. তং পন ভগৱতো কৰুণুপ্পত্তিং দস্সেন্তেহি সঙ্গীতিকালে সঙ্গীতিকাৰকেহি –
২. ‘‘সম্পন্নৱিজ্জাচৰণস্স তাদিনো, জুতিন্ধৰস্সন্তিমদেহধাৰিনো;
তথাগতস্সপ্পটিপুগ্গলস্স, উপ্পজ্জি কাৰুঞ্ঞতা সব্বসত্তে’’তি. –
অযং গাথা ঠপিতা.
তত্থ সম্পন্নৱিজ্জাচৰণস্সাতি সম্পন্নং নাম তিৱিধং পৰিপুণ্ণসমঙ্গিমধুৰৱসেন. তত্থ –
‘‘সম্পন্নং সালিকেদাৰং, সুৱা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৱেদেমি তে ব্ৰহ্মে, ন নং ৱাৰেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –
ইদং পৰিপুণ্ণসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) ইদং সমঙ্গিসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৱিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং, সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৱমস্সাদ’’ন্তি (পাৰা. ১৮) ইদং মধুৰসম্পন্নং নাম. ইধ পৰিপুণ্ণসম্পন্নম্পি সমঙ্গিসম্পন্নম্পি যুজ্জতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৪). ৱিজ্জাতি পটিপক্খধম্মে ৱিজ্ঝনট্ঠেন ৱিদিতকৰণট্ঠেন ৱিন্দিতব্বট্ঠেন চ ৱিজ্জা. তা পন তিস্সোপি ৱিজ্জা অট্ঠপি ৱিজ্জা. তিস্সো ৱিজ্জা ভযভেৰৱসুত্তে (ম. নি. ১.৫০ আদযো) আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বা, অট্ঠ অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্ৰ হি ৱিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পৰিগ্গহেত্ৱা অট্ঠ ৱিজ্জা ৱুত্তা. চৰণন্তি সীলসংৱৰো ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা জাগৰিযানুযোগো সদ্ধা হিৰী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং আৰদ্ধৱীৰিযতা উপট্ঠিতস্সতিতা পঞ্ঞাসম্পন্নতা চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানীতি ইমে পন্নৰস ধম্মা ৱেদিতব্বা. ইমেযেৱ হি পন্নৰস ধম্মা যস্মা এতেহি চৰতি অৰিযসাৱকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা ‘‘চৰণ’’ন্তি ৱুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অৰিযসাৱকো সীলৱা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) সব্বং মজ্ঝিমপণ্ণাসকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৱিজ্জা চ চৰণঞ্চ ৱিজ্জাচৰণানি, সম্পন্নানি পৰিপুণ্ণানি ৱিজ্জাচৰণানি যস্স সোযং সম্পন্নৱিজ্জাচৰণো, ৱিজ্জাচৰণেহি সম্পন্নো সমঙ্গীভূতো, সমন্নাগতোতি ৱা সম্পন্নৱিজ্জাচৰণো. উভযথাপি অত্থো যুজ্জতেৱ, তস্স সম্পন্নৱিজ্জাচৰণস্স (পাৰা. অট্ঠ. ১.১ ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা).
তাদিনোতি ‘‘ইট্ঠেপি তাদী অনিট্ঠেপি তাদী’’তিআদিনা নযেন মহানিদ্দেসে (মহানি. ৩৮, ১৯২) আগততাদিলক্খণেন তাদিনো, ইট্ঠানিট্ঠাদীসু অৱিকাৰস্স তাদিসস্সাতি অত্থো. জুতিন্ধৰস্সাতি জুতিমতো, যুগন্ধৰে সৰদসমযে সমুদিতদিৱসকৰাতিৰেকতৰসস্সিৰিকসৰীৰজুতিৱিসৰধৰস্সাতি অত্থো. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতধৰস্সা’’তি ৱা ৱত্তুং ৱট্টতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তাৰো লোকে পজ্জোতা, পঞ্চমেত্থ ন ৱিজ্জতি;
দিৱা তপতি আদিচ্চো, ৰত্তিমাভাতি চন্দিমা.
‘‘অথ অগ্গি দিৱাৰত্তিং, তত্থ তত্থ পভাসতি;
সম্বুদ্ধো তপতং সেট্ঠো, এসা আভা অনুত্তৰা’’তি. (সং. নি. ১.২৬, ৮৫);
তস্মা উভযথাপি সৰীৰপঞ্ঞাজুতিৱিসৰধৰস্সাতি অত্থো. অন্তিমদেহধাৰিনোতি সব্বপচ্ছিমসৰীৰধাৰিনো, অপুনব্ভৱস্সাতি অত্থো.
তথাগতস্সাতি এত্থ অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি.
কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহাৰেন দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৱীৰিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তুপেক্খাপাৰমিং পূৰেত্ৱা ইমা দস পাৰমিযো দস উপপাৰমিযো দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমত্তিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অঙ্গপৰিচ্চাগং জীৱিতপৰিচ্চাগং ধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজিত্ৱা যথা ৱিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৱা আগতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘যথেৱ লোকম্হি ৱিপস্সিআদযো, সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো, তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা ৱিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৱিযং পতিট্ঠায উত্তৰাভিমুখা সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৱা গতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘মুহুত্তজাতোৱ গৱম্পতী যথা, সমেহি পাদেহি ফুসী ৱসুন্ধৰং;
সো ৱিক্কমী সত্তপদানি গোতমো, সেতঞ্চ ছত্তং অনুধাৰযুং মৰূ.
‘‘গন্ত্ৱান সো সত্তপদানি গোতমো, দিসা ৱিলোকেসি সমা সমন্ততো;
অট্ঠঙ্গুপেতং গিৰমব্ভুদীৰযী, সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং ৰূপাৰূপধম্মানং সলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ তথং অৱিতথং ঞাণগতিযা আগতো অৱিৰজ্ঝিত্ৱা পত্তো অনুবুদ্ধোতি তথাগতো.
‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;
তথমেৱাগতো যস্মা, তস্মা সত্থা তথাগতো’’তি.
কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তাৰি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. তানি চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা ‘‘তথাগতো’’তি ৱুচ্চতি. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.
‘‘তথনামানি সচ্চানি, অভিসম্বুজ্ঝি নাযকো;
তস্মা তথানং সচ্চানং, সম্বুদ্ধত্তা তথাগতো’’.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৱা হি অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং চক্খুসোতঘাণজিৱ্হাকাযমনোদ্ৱাৰেসু আপাথং আগচ্ছন্তং ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মাৰম্মণং তথাগতো সব্বাকাৰতো জানাতি পস্সতীতি, এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. অথ ৱা যং লোকে তথং, তং লোকস্স তথেৱ দস্সেতি. ততোপি ভগৱা তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে ‘‘তথাগতো’’তি পদসম্ভৱো ৱেদিতব্বো.
‘‘তথাকাৰেন যো ধম্মে, জানাতি অনুপস্সতি;
তথদস্সীতি সম্বুদ্ধো, তস্মা ৱুত্তো তথাগতো’’.
কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যঞ্চ অভিসম্বোধিযা পৰিনিব্বানস্স চ অন্তৰে পঞ্চচত্তালীসৱস্সপৰিমাণকালে সুত্তাদিনৱঙ্গসঙ্গহিতং ভাসিতং লপিতং তথাগতেন, সব্বং তং একতুলায তুলিতং ৱিয তথমেৱ অৱিতথমেৱ হোতি. তেনেৱাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, ৰত্তিং তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ ৰত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তৰে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৱ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি.
এত্থ পন গদঅত্থো হি গতসদ্দো. এৱং তথৱাদিতায তথাগতো. আগদনং আগদো, ৱচনন্তি অত্থো. তথো অৱিপৰীতো আগদো অস্সাতি তথাগতো. দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তো.
‘‘তথাৱাদী জিনো যস্মা, তথধম্মপ্পকাসকো;
তথামাগদনঞ্চস্স, তস্মা বুদ্ধো তথাগতো’’.
কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱা হি যং যং ৱাচং অভাসি, তং তং এৱ কাযেন কৰোতি, ৱাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৱাচা. তেনেৱাহ –
‘‘যথা ৱাদী, ভিক্খৱে, তথাগতো তথা কাৰী, যথা কাৰী তথা ৱাদী…পে… তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩; চূড়নি. পোসালমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩).
যথা চ ৱাচা গতা, কাযোপি তথা গতো, যথা কাযো গতো, ৱাচাপি তথা গতা. এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো.
‘‘যথা ৱাচা গতা তস্স, তথা কাযো গতো যতো;
তথাৱাদিতায সম্বুদ্ধো, সত্থা তস্মা তথাগতো’’.
কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? উপৰি ভৱগ্গং হেট্ঠা অৱীচিং পৰিযন্তং কত্ৱা তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৱতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৱিমুত্তিযাপি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৱা পমাণং ৱা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তৰো. তেনেৱাহ –
‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৱসৱত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (অ. নি. ১.২৩; পোসালমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩).
তত্ৰেৱং পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা – অগদো ৱিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৱো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৱিয সব্বপৰপ্পৱাদিনো সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি, ইতি সব্বলোকাভিভৱনতো অৱিপৰীতো দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ‘‘তথাগতো’’তি ৱেদিতব্বো. এৱং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো.
‘‘তথো অৱিপৰীতো চ, অগদো যস্স সত্থুনো;
ৱসৱত্তীতি সো তেন, হোতি সত্থা তথাগতো’’.
অপ্পটিপুগ্গলস্সাতি পটিপুগ্গলৱিৰহিতস্স, অঞ্ঞো কোচি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি এৱং পটিঞ্ঞং দাতুং সমত্থো নামস্স পুগ্গলো, নত্থীতি অপ্পটিপুগ্গলো, তস্স অপ্পটিপুগ্গলস্স. উপ্পজ্জীতি উপ্পন্নো উদপাদি. কাৰুঞ্ঞতাতি কৰুণায ভাৱো কাৰুঞ্ঞতা. সব্বসত্তেতি নিৰৱসেসসত্তপৰিযাদানৱচনং, সকলে সত্তনিকাযেতি অত্থো. এত্তাৱতা অযম্পি গাথা ৱুত্তত্থা হোতি.
অথ ভগৱা ব্ৰহ্মুনা ধম্মদেসনত্থায আযাচিতো সত্তেসু কাৰুঞ্ঞতং উপ্পাদেত্ৱা ধম্মং দেসেতুকামো মহাব্ৰহ্মানং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘অপাৰুতা তেসং অমতস্স দ্ৱাৰা, যে সোতৱন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;
ৱিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্ৰহ্মে’’তি. (ম. নি. ১.২৮৩; দী. নি. ২.৭১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৯);
অথ খো ব্ৰহ্মা সহম্পতি ‘‘কতাৱকাসো খোম্হি ভগৱতা ধম্মদেসনাযা’’তি ঞত্ৱা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিৰসি কত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা ব্ৰহ্মগণপৰিৱুতো পক্কামি. অথ সত্থা তস্স ব্ৰহ্মুনো পটিঞ্ঞং দত্ৱা – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.২৮৩; মহাৱ. ১০) চিন্তেন্তো – ‘‘আড়াৰো পণ্ডিতো সো ইমং ধম্মং খিপ্পং আজানিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা পুন ওলোকেন্তো তস্স সত্তাহং কালঙ্কতভাৱং ঞত্ৱা উদকস্স চ অভিদোসকালঙ্কতভাৱং ঞত্ৱা পুন – ‘‘কহং নু খো এতৰহি পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি পঞ্চৱগ্গিযে আৱজ্জেন্তো ‘‘বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে’’তি ঞত্ৱা আসাড়্হিযং পভাতায ৰত্তিযা কালস্সেৱ পত্তচীৱৰমাদায অট্ঠাৰসযোজনিকং মগ্গং পটিপন্নো অন্তৰামগ্গে উপকং নাম আজীৱকং দিস্ৱা তস্স অত্তনো বুদ্ধভাৱমাৱিকত্ৱা তংদিৱসমেৱ সাযন্হসমযে ইসিপতনমগমাসি. তত্থ পঞ্চৱগ্গিযানং অত্তনো বুদ্ধভাৱং পকাসেত্ৱা পঞ্ঞত্তৱৰবুদ্ধাসনগতো পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মচক্কপ্পৱত্তনসুত্তন্তং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) দেসেসি.
তেসু অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেৰো দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা সুত্তপৰিযোসানে অট্ঠাৰসহি ব্ৰহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা তত্থেৱ ৱস্সং উপগন্ত্ৱা পুনদিৱসে ৱপ্পত্থেৰং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি. এতেনেৱ উপাযেন সব্বে তে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা পুন পঞ্চমিযং পক্খস্স পঞ্চপি তে থেৰে সন্নিপাতেত্ৱা অনত্তলক্খণসুত্তন্তং (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৱ. ২০ আদযো) দেসেসি, দেসনাপৰিযোসানে পঞ্চপি থেৰা অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসু.
অথ সত্থা তত্থেৱ যসস্স কুলপুত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা গেহং পহায নিক্খন্তং দিস্ৱা – ‘‘এহি যসা’’তি (মহাৱ. ২৬) পক্কোসিত্ৱা তস্মিঞ্ঞেৱ ৰত্তিভাগে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৱা পুনদিৱসে অৰহত্তে চ পতিট্ঠাপেত্ৱা অপৰেপি তস্স সহাযকে চতুপণ্ণাসজনে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাপেসি. এৱং লোকে একসট্ঠিযা অৰহন্তেসু জাতেসু সত্থা ৱুট্ঠৱস্সো পৱাৰেত্ৱা ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা এতদৱোচ –
‘‘পৰত্থং চত্তনো অত্থং, কৰোন্তা পথৱিং ইমং;
ব্যাহৰন্তা মনুস্সানং, ধম্মং চৰথ ভিক্খৱো.
‘‘ৱিহৰথ ৱিৱিত্তেসু, পব্বতেসু ৱনেসু চ;
পকাসযন্তা সদ্ধম্মং, লোকস্স সততং মম.
‘‘কৰোন্তা ধম্মদূতেয্যং, ৱিখ্যাপযথ ভিক্খৱো;
সন্তি অত্থায সত্তানং, সুব্বতা ৱচনং মম.
‘‘সব্বং পিদহথ দ্ৱাৰং, অপাযানমনাসৱা;
সগ্গমোক্খস্স মগ্গস্স, দ্ৱাৰং ৱিৱৰথাসমা.
‘‘দেসনাপটিপত্তীহি, কৰুণাদিগুণালযা;
বুদ্ধিং সদ্ধঞ্চ লোকস্স, অভিৱড্ঢেথ সব্বসো.
‘‘গিহীনমুপকৰোন্তানং, নিচ্চমামিসদানতো;
কৰোথ ধম্মদানেন, তেসং পচ্চূপকাৰকং.
‘‘সমুস্সযথ সদ্ধম্মং, দেসযন্তা ইসিদ্ধজং;
কতকত্তব্বকম্মন্তা, পৰত্থং পটিপজ্জথা’’তি.
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ভগৱা তে ভিক্খূ দিসাসু ৱিস্সজ্জেত্ৱা সযং উৰুৱেলং গচ্ছন্তো অন্তৰামগ্গে কপ্পাসিকৱনসণ্ডে তিংস ভদ্দৱগ্গিযকুমাৰে ৱিনেসি. তেসু যো সব্বপচ্ছিমকো, সো সোতাপন্নো, সব্বসেট্ঠো অনাগামী, একোপি অৰহা ৱা পুথুজ্জনো ৱা নাহোসি. তেপি সব্বে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৱা দিসাসু পেসেত্ৱা সযং উৰুৱেলং গন্ত্ৱা অড্ঢুড্ঢানি পাটিহাৰিযসহস্সানি দস্সেত্ৱা উৰুৱেলকস্সপাদযো সহস্সজটিলপৰিৱাৰে তেভাতিকজটিলে দমেত্ৱা এহিভিক্খুভাৱেন পব্বাজেত্ৱা গযাসীসে নিসীদাপেত্ৱা আদিত্তপৰিযাযদেসনায (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪) অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা তেন অৰহন্তসহস্সেন ভগৱা পৰিৱুতো ‘‘বিম্বিসাৰস্স ৰঞ্ঞো পটিঞ্ঞং মোচেস্সামী’’তি ৰাজগহনগৰূপচাৰে লট্ঠিৱনুয্যানং নাম অগমাসি. ততো উয্যানপালকো ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা – ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৱা দ্ৱাদসনহুতেহি ব্ৰাহ্মণগহপতিকেহি পৰিৱুতো দসবলং ঘনৱিৱৰগতমিৱ দিৱসকৰং ৱনৱিৱৰগতং মুনিৱৰদিৱসকৰং উপসঙ্কমিত্ৱা চক্কালঙ্কততলেসু জলজামলাৱিকলকমলকোমলেসু দসবলস্স পাদেসু মকুটমণিজুতিৱিসৰৱিজ্জোতিনা সিৰসা নিপতিত্ৱা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং পৰিসায.
অথ খো তেসং ব্ৰাহ্মণগহপতিকানং এতদহোসি – ‘‘কিং নু খো মহাসমণো উৰুৱেলকস্সপে ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতি, উদাহু উৰুৱেলকস্সপো মহাসমণে’’তি? অথ খো ভগৱা তেসং চেতোপৰিৱিতক্কমঞ্ঞায থেৰং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কিমেৱ দিস্ৱা উৰুৱেলৱাসি, পহাসি অগ্গিং কিসকোৱদানো;
পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথং পহীনং তৱ অগ্গিহুত্ত’’ন্তি. (মহাৱ. ৫৫);
থেৰো ভগৱতো অধিপ্পাযং ৱিদিত্ৱা –
‘‘ৰূপে চ সদ্দে চ অথো ৰসে চ, কামিত্থিযো চাভিৱদন্তি যঞ্ঞা;
এতং মলন্তী উপধীসু ঞত্ৱা, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অৰঞ্জি’’ন্তি. (মহাৱ. ৫৫) –
ইমং গাথং ৱত্ৱা অত্তনো সাৱকভাৱপ্পকাসনত্থং তথাগতস্স পাদেসু সিৰসা নিপতিত্ৱা – ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৱা, সাৱকোহমস্মী’’তি ৱত্ৱা একতালদ্ৱিতাল…পে… সত্ততালপ্পমাণং ৱেহাসং সত্তক্খত্তুং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা পাটিহাৰিযং কত্ৱা আকাসতো ওৰুয্হ ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসীদি.
অথ খো মহাজনো তস্স তং পাটিহাৰিযং দিস্ৱা – ‘‘অহো মহানুভাৱা বুদ্ধা নাম, এৱং থামগতদিট্ঠিকো অত্তানং ‘অৰহা অহ’ন্তি মঞ্ঞমানো উৰুৱেলকস্সপোপি দিট্ঠিজালং ভিন্দিত্ৱা তথাগতেন দমিতো’’তি দসবলস্স গুণকথং কথেসি. তং সুত্ৱা সত্থা – ‘‘নাহমিদানিযেৱ ইমং উৰুৱেলকস্সপং দমেমি, অতীতেপি এস মযা দমিতোযেৱা’’তি আহ. অথ খো সো মহাজনো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা সিৰসি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা এৱমাহ – ‘‘ভন্তে, ইদানি অম্হেহি এস দমিতো দিট্ঠো, কথং পনেস অতীতে ভগৱতা দমিতো’’তি. ততো সত্থা তেন মহাজনেন যাচিতো ভৱন্তৰেন পটিচ্ছন্নং মহানাৰদকস্সপজাতকং (জা. ২.২২.১১৫৩) কথেত্ৱা চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পকাসেসি. ততো সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা ৰাজা বিম্বিসাৰো একাদসনহুতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, একনহুতং উপাসকত্তং পটিৱেদেসি. ৰাজা সৰণং গন্ত্ৱা স্ৱাতনায ভগৱন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নিমন্তেত্ৱা ভগৱন্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা ৱন্দিত্ৱা পক্কামি.
পুনদিৱসে ভগৱা ভিক্খুসহস্সপৰিৱুতো মৰুগণপৰিৱুতো ৱিয দসসতনযনো দেৱৰাজা, ব্ৰহ্মগণপৰিৱুতো ৱিয মহাব্ৰহ্মা ৰাজগহং পাৱিসি. ৰাজা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৱা ভোজনপৰিযোসানে ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহং, ভন্তে, তীণি ৰতনানি ৱিনা ৱসিতুং ন সক্খিস্সামি, ৱেলায ৱা অৱেলায ৱা ভগৱতো সন্তিকং আগমিস্সামি, লট্ঠিৱনং নাম অতিদূৰে, ইদং পন অম্হাকং ৱেড়ুৱনং নাম উয্যানং পৱিৱেককামানং নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং নিজ্জনসম্বাধং পৱিৱেকসুখং ছাযূদকসম্পন্নং সীতলসিলাতলসমলঙ্কতং পৰমৰমণীযভূমিভাগং সুৰভিকুসুমতৰুৱৰনিৰন্তৰং ৰমণীযপাসাদহম্মিযৱিমানৱিহাৰড্ঢুযোগমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং. ইদং মে, ভন্তে, ভগৱা পটিগ্গণ্হাতু নৱতপনঙ্গাৰসঙ্কাসেন সুৱণ্ণভিঙ্গাৰেন সুৰভিকুসুমৱাসিতং মণিৱণ্ণউদকং গহেত্ৱা ৱেড়ুৱনাৰামং পৰিচ্চজন্তো দসবলস্স হত্থে উদকং পাতেসি. তস্মিং আৰামপটিগ্গহণে ‘‘বুদ্ধসাসনস্স মূলানি ওতিণ্ণানী’’তি পীতিৱসং গতা নচ্চন্তী ৱিয অযং মহাপথৱী কম্পি. জম্বুদীপে পন ঠপেত্ৱা ৱেড়ুৱনমহাৱিহাৰং অঞ্ঞং পথৱিং কম্পেত্ৱা গহিতসেনাসনং নাম নত্থি. অথ সত্থা ৱেড়ুৱনাৰামং পটিগ্গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো ৱিহাৰদানানুমোদনমকাসি –
‘‘আৱাসদানস্স পনানিসংসং, কো নাম ৱত্তুং, পুৰিসো সমত্থো;
অঞ্ঞত্ৰ বুদ্ধা পন লোকনাথা, যুত্তো মুখানং নহুতেন চাপি.
‘‘আযুঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ সুখং বলঞ্চ, ৱৰং পসত্থং পটিভানমেৱ;
দদাতি নামাতি পৱুচ্চতে সো, যো দেতি সঙ্ঘস্স নৰো ৱিহাৰং.
‘‘দাতা নিৱাসস্স নিৱাৰণস্স, সীতাদিনো জীৱিতুপদ্দৱস্স;
পালেতি আযুং পন তস্স যস্মা, আযুপ্পদো হোতি তমাহু সন্তো.
‘‘অচ্চুণ্হসীতে ৱসতো নিৱাসে, বলঞ্চ ৱণ্ণো পটিভা ন হোতি;
তস্মা হি সো দেতি ৱিহাৰদাতা, বলঞ্চ ৱণ্ণং পটিভানমেৱ.
‘‘দুক্খস্স সীতুণ্হসৰীসপা চ, ৱাতাতপাদিপ্পভৱস্স লোকে;
নিৱাৰণা নেকৱিধস্স নিচ্চং, সুখপ্পদো হোতি ৱিহাৰদাতা.
‘‘সীতুণ্হৱাতাতপডংসৱুট্ঠি, সৰীসপাৱাড়মিগাদিদুক্খং;
যস্মা নিৱাৰেতি ৱিহাৰদাতা, তস্মা সুখং ৱিন্দতি সো পৰত্থ.
‘‘পসন্নচিত্তো ভৱভোগহেতুং, মনোভিৰামং মুদিতো ৱিহাৰং;
যো দেতি সীলাদিগুণোদিতানং, সব্বং দদো নাম পৱুচ্চতে সো.
‘‘পহায মচ্ছেৰমলং সলোভং, গুণালযানং নিলযং দদাতি;
খিত্তোৱ সো তত্থ পৰেহি সগ্গে, যথাভতং জাযতি ৱীতসোকো.