কোণ্ডঞ্ঞো বুদ্ধো
দীপঙ্কৰস্স পন ভগৱতো অপৰভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা কোণ্ডঞ্ঞো নাম সত্থা উদপাদি. তস্সাপি তযো সাৱকসন্নিপাতা অহেসুং. পঠমসন্নিপাতে কোটিসতসহস্সং, দুতিযে কোটিসহস্সং, ততিযে নৱুতিকোটিযো. তদা বোধিসত্তো ৱিজিতাৱী নাম চক্কৱত্তী হুত্ৱা কোটিসতসহস্সস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং অদাসি. সত্থা বোধিসত্তং ‘‘বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা ধম্মং দেসেসি. সো সত্থু ধম্মকথং সুত্ৱা ৰজ্জং নিয্যাতেত্ৱা পব্বজি. সো তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো চ পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ উপ্পাদেত্ৱা অপৰিহীনজ্ঝানো ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি. কোণ্ডঞ্ঞবুদ্ধস্স পন ৰম্মৱতী নাম নগৰং, সুনন্দো নাম খত্তিযো পিতা, সুজাতা নাম দেৱী মাতা, ভদ্দো চ সুভদ্দো চ দ্ৱে অগ্গসাৱকা, অনুৰুদ্ধো নামুপট্ঠাকো, তিস্সা চ উপতিস্সা চ দ্ৱে অগ্গসাৱিকা, সালকল্যাণিৰুক্খো বোধি, অট্ঠাসীতিহত্থুব্বেধং সৰীৰং, ৱস্সসতসহস্সং আযুপ্পমাণং অহোসি.
‘‘দীপঙ্কৰস্স অপৰেন, কোণ্ডঞ্ঞো নাম নাযকো;
অনন্ততেজো অমিতযসো, অপ্পমেয্যো দুৰাসদো’’.
তস্স অপৰভাগে একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা একস্মিং কপ্পেযেৱ চত্তাৰো বুদ্ধা নিব্বত্তিংসু – মঙ্গলো, সুমনো, ৰেৱতো, সোভিতোতি. মঙ্গলস্স ভগৱতো তীসু সাৱকসন্নিপাতেসু পঠমসন্নিপাতে কোটিসতসহস্সং ভিক্খূ অহেসুং, দুতিযে কোটিসতসহস্সং, ততিযে নৱুটিকোটিযো. ৱেমাতিকভাতা কিৰস্স আনন্দকুমাৰো নাম নৱুতিকোটিসঙ্খায পৰিসায সদ্ধিং ধম্মস্সৱনত্থায সত্থু সন্তিকং অগমাসি. সত্থা তস্স অনুপুব্বিকথং কথেসি. সো সদ্ধিং পৰিসায সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণি. সত্থা তেসং কুলপুত্তানং পুব্বচৰিতং ওলোকেন্তো ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰস্স উপনিস্সযং দিস্ৱা দক্খিণহত্থং পসাৰেত্ৱা ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি আহ. সব্বে তঙ্খণঞ্ঞেৱ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা সট্ঠিৱস্সিকথেৰা ৱিয আকপ্পসম্পন্না হুত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা পৰিৱাৰযিংসু. অযমস্স ততিযো সাৱকসন্নিপাতো অহোসি.
যথা পন অঞ্ঞেসং বুদ্ধানং সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণাযেৱ সৰীৰপ্পভা অহোসি, ন এৱং তস্স. তস্স পন ভগৱতো সৰীৰপ্পভা নিচ্চকালং দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. ৰুক্খপথৱীপব্বতসমুদ্দাদযো অন্তমসো উক্খলিযাদীনি উপাদায সুৱণ্ণপট্টপৰিযোনদ্ধা ৱিয অহেসুং. আযুপ্পমাণং পনস্স নৱুতিৱস্সসহস্সানি অহোসি. এত্তকং কালং চন্দিমসূৰিযাদযো অত্তনো পভায ৱিৰোচিতুং নাসক্খিংসু, ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদো ন পঞ্ঞাযিত্থ. দিৱা সূৰিযালোকেন ৱিয সত্তা নিচ্চং বুদ্ধালোকেনেৱ ৱিচৰিংসু. সাযং পুপ্ফিতকুসুমানং পাতো চ ৰৱনকসকুণাদীনঞ্চ ৱসেন লোকো ৰত্তিন্দিৱপৰিচ্ছেদং সল্লক্খেসি.
কিং পন অঞ্ঞেসং বুদ্ধানং অযমানুভাৱো নত্থীতি? নো নত্থি. তেপি হি আকঙ্খমানা দসসহস্সিলোকধাতুং ৱা ততো ৱা ভিয্যো আভায ফৰেয্যুং. মঙ্গলস্স পন ভগৱতো পুব্বপত্থনাৱসেন অঞ্ঞেসং ব্যামপ্পভা ৱিয সৰীৰপ্পভা নিচ্চমেৱ দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি. সো কিৰ বোধিসত্তচৰিযচৰণকালে ৱেস্সন্তৰসদিসে অত্তভাৱেঠিতো সপুত্তদাৰো ৱঙ্কপব্বতসদিসে পব্বতে ৱসি. অথেকো খৰদাঠিকো নাম যক্খো মহাপুৰিসস্স দানজ্ঝাসযতং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণৱণ্ণেন উপসঙ্কমিত্ৱা মহাসত্তং দ্ৱে দাৰকে যাচি. মহাসত্তো ‘‘দদামি, ব্ৰাহ্মণ, পুত্তকে’’তি ৱত্ৱা হট্ঠপহট্ঠো উদকপৰিযন্তং মহাপথৱিং কম্পেন্তো দ্ৱেপি দাৰকে অদাসি. যক্খো চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায ঠত্ৱা পস্সন্তস্সেৱ মহাসত্তস্স মুলালকলাপং ৱিয দাৰকে খাদি. মহাপুৰিসস্স যক্খং ওলোকেত্ৱা মুখে ৱিৱটমত্তে অগ্গিজালং ৱিয লোহিতধাৰং উগ্গিৰমানং তস্স মুখং দিস্ৱাপি কেসগ্গমত্তম্পি দোমনস্সং ন উপ্পজ্জি. ‘‘সুদিন্নং ৱত মে দান’’ন্তি চিন্তযতো পনস্স সৰীৰে মহন্তং পীতিসোমনস্সং উদপাদি. সো ‘‘ইমস্স মে দানস্স নিস্সন্দেন অনাগতে ইমিনাৱ নীহাৰেন সৰীৰতো ৰস্মিযো নিক্খমন্তূ’’তি পত্থনং অকাসি. তস্স তং পত্থনং নিস্সায বুদ্ধভূতস্স সৰীৰতো ৰস্মিযো নিক্খমিত্ৱা এত্তকং ঠানং ফৰিংসু.
অপৰম্পিস্স পুব্বচৰিযং অত্থি. সো কিৰ বোধিসত্তকালে একস্স বুদ্ধস্স চেতিযং দিস্ৱা ‘‘ইমস্স বুদ্ধস্স মযা জীৱিতং পৰিচ্চজিতুং ৱট্টতী’’তি দণ্ডকদীপিকাৱেঠননিযামেন সকলসৰীৰং ৱেঠাপেত্ৱা ৰতনমত্তমকুড়ং সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং সপ্পিস্স পূৰাপেত্ৱা তত্থ সহস্সৱট্টিযো জালেত্ৱা তং সীসেনাদায সকলসৰীৰং জালাপেত্ৱা চেতিযং পদক্খিণং কৰোন্তো সকলৰত্তিং ৱীতিনামেতি. এৱং যাৱ অৰুণুগ্গমনা ৱাযমন্তস্সাপিস্স লোমকূপমত্তম্পি উসুমং ন গণ্হি. পদুমগব্ভং পৱিট্ঠকালো ৱিয অহোসি. ধম্মো হি নামেস অত্তানং ৰক্খন্তং ৰক্খতি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰিং, ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৱহাতি;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচাৰী’’তি. (থেৰগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২) –
ইমস্সপি কম্মস্স নিস্সন্দেন তস্স ভগৱতো সৰীৰোভাসো দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিত্ৱা অট্ঠাসি.
তদা অম্হাকং বোধিসত্তো সুৰুচি নাম ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা ‘‘সত্থাৰং নিমন্তেস্সামী’’তি উপসঙ্কমিত্ৱা মধুৰধম্মকথং সুত্ৱা ‘‘স্ৱে ময্হং ভিক্খং গণ্হথ, ভন্তে’’তি আহ. ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিত্তকেহি তে ভিক্খূহি অত্থো’’তি? ‘‘কিত্তকা পন ৱো, ভন্তে, পৰিৱাৰভিক্খূ’’তি আহ. তদা সত্থু পঠমসন্নিপাতোযেৱ হোতি, তস্মা ‘‘কোটিসতসহস্স’’ন্তি আহ. ‘‘ভন্তে, সব্বেহিপি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. সত্থা অধিৱাসেসি. ব্ৰাহ্মণো স্ৱাতনায নিমন্তেত্ৱা গেহং গচ্ছন্তো চিন্তেসি – ‘‘অহং এত্তকানং ভিক্খূনং যাগুভত্তৱত্থাদীনি দাতুং সক্কোমি, নিসীদনট্ঠানং পন কথং ভৱিস্সতী’’তি?
তস্স সা চিন্তা চতুৰাসীতিযোজনসহস্সমত্থকে ঠিতস্স দেৱৰঞ্ঞো পণ্ডুকম্বলসিলাসনস্স উণ্হভাৱং জনেসি. সক্কো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৱেতুকামো’’তি দিব্বচক্খুনা ওলোকেন্তো মহাপুৰিসং দিস্ৱা ‘‘সুৰুচি নাম ব্ৰাহ্মণো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং নিমন্তেত্ৱা নিসীদনট্ঠানত্থায চিন্তেসি, মযাপি তত্থ গন্ত্ৱা পুঞ্ঞকোট্ঠাসং গহেতুং ৱট্টতী’’তি ৱড্ঢকিৱণ্ণং নিম্মিনিত্ৱা ৱাসিফৰসুহত্থো মহাপুৰিসস্স পুৰতো পাতুৰহোসি. ‘‘অত্থি নু খো কস্সচি ভতিযা কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি আহ. মহাপুৰিসো তং দিস্ৱা ‘‘কিং কম্মং কৰিস্সসী’’তি আহ. ‘‘মম অজাননসিপ্পং নাম নত্থি, গেহং ৱা মণ্ডপং ৱা যো যং কাৰেতি, তস্স তং কাতুং জানামী’’তি. ‘‘তেন হি ময্হং কম্মং অত্থী’’তি. ‘‘কিং, অয্যা’’তি? ‘‘স্ৱাতনায মে কোটিসতসহস্সভিক্খূ নিমন্তিতা. তেসং নিসীদনমণ্ডপং কৰিস্সসী’’তি? ‘‘অহং নাম কৰেয্যং সচে মে ভতিং দাতুং সক্খিস্সথা’’তি. ‘‘সক্খিস্সামি, তাতা’’তি. ‘‘সাধু কৰিস্সামী’’তি গন্ত্ৱা একং পদেসং ওলোকেসি. দ্ৱাদসতেৰসযোজনপ্পমাণো পদেসো কসিণমণ্ডলং ৱিয সমতলো অহোসি. সো ‘‘এত্তকে ঠানে সত্তৰতনমযো মণ্ডপো উট্ঠহতূ’’তি চিন্তেত্ৱা ওলোকেসি. তাৱদেৱ পথৱিং ভিন্দিত্ৱা মণ্ডপো উট্ঠহি. তস্স সোৱণ্ণমযেসু থম্ভেসু ৰজতমযা ঘটকা অহেসুং, ৰজতমযেসু সোৱণ্ণমযা, মণিমযেসু থম্ভেসু পৱাড়মযা, পৱাড়মযেসু মণিমযা, সত্তৰতনমযেসু থম্ভেসু সত্তৰতনমযা ঘটকা অহেসুং. ততো ‘‘মণ্ডপস্স অন্তৰন্তৰে কিঙ্কণিকজালং ওলম্বতূ’’তি ওলোকেসি. সহ ওলোকনেনেৱ জালং ওলম্বি. যস্স মন্দৱাতেৰিতস্স পঞ্চঙ্গিকস্সেৱ তূৰিযস্স মধুৰসদ্দো নিচ্ছৰতি. দিব্বসঙ্গীতিৱত্তনকালো ৱিয অহোসি. ‘‘অন্তৰন্তৰা গন্ধদামমালাদামানি ওলম্বন্তূ’’তি চিন্তেন্তস্স মালাদামানি ওলম্বিংসু. ‘‘কোটিসতসহস্সসঙ্খানং ভিক্খূনং আসনানি চ আধাৰকানি চ পথৱিং ভিন্দিত্ৱা উট্ঠহন্তূ’’তি চিন্তেসি, তাৱদেৱ উট্ঠহিংসু. ‘‘কোণে কোণে একেকা উদকচাটিযো উট্ঠহন্তূ’’তি চিন্তেসি, উদকচাটিযো উট্ঠহিংসু.
সো এত্তকং মাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘এহি, অয্য, তৱ মণ্ডপং ওলোকেত্ৱা ময্হং ভতিং দেহী’’তি আহ. মহাপুৰিসো গন্ত্ৱা মণ্ডপং ওলোকেসি. ওলোকেন্তস্সেৱ চ সকলসৰীৰং পঞ্চৱণ্ণায পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটং অহোসি. অথস্স মণ্ডপং ওলোকেত্ৱা এতদহোসি – ‘‘নাযং মণ্ডপো মনুস্সভূতেন কতো, ময্হং পন অজ্ঝাসযং ময্হং গুণং আগম্ম অদ্ধা সক্কভৱনং উণ্হং ভৱিস্সতি. ততো সক্কেন দেৱৰঞ্ঞা অযং মণ্ডপো কাৰিতো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘ন খো পন মে যুত্তং এৱৰূপে মণ্ডপে একদিৱসংযেৱ দানং দাতুং, সত্তাহং দস্সামী’’তি চিন্তেসি. বাহিৰকদানঞ্হি তত্তকম্পি সমানং বোধিসত্তানং তুট্ঠিং কাতুং ন সক্কোতি, অলঙ্কতসীসং পন ছিন্দিত্ৱা অঞ্জিতঅক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা হদযমংসং ৱা উব্বট্টেত্ৱা দিন্নকালে বোধিসত্তানং চাগং নিস্সায তুট্ঠি নাম হোতি. অম্হাকম্পি হি বোধিসত্তস্স সিৱিৰাজজাতকে দেৱসিকং পঞ্চকহাপণসতসহস্সানি ৱিস্সজ্জেত্ৱা চতূসু দ্ৱাৰেসু নগৰমজ্ঝে চ দানং দেন্তস্স তং দানং চাগতুট্ঠিং উপ্পাদেতুং নাসক্খি. যদা পনস্স ব্ৰাহ্মণৱণ্ণেন আগন্ত্ৱা সক্কো দেৱৰাজা অক্খীনি যাচি, তদা তানি উপ্পাটেত্ৱা দদমানস্সেৱ হাসো উপ্পজ্জি, কেসগ্গমত্তম্পি চিত্তং অঞ্ঞথত্তং নাহোসি. এৱং দিন্নদানং নিস্সায বোধিসত্তানং তিত্তি নাম নত্থি. তস্মা সোপি মহাপুৰিসো ‘‘সত্তাহং মযা কোটিসতসহস্সসঙ্খানং ভিক্খূনং দানং দাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা তস্মিং মণ্ডপে নিসীদাপেত্ৱা সত্তাহং গৱপানং নাম অদাসি. গৱপানন্তি মহন্তে মহন্তে কোলম্বে খীৰস্স পূৰেত্ৱা উদ্ধনেসু আৰোপেত্ৱা ঘনপাকপক্কে খীৰে থোকে তণ্ডুলে পক্খিপিত্ৱা পক্কমধুসক্কৰচুণ্ণসপ্পীহি অভিসঙ্খতভোজনং ৱুচ্চতি. মনুস্সাযেৱ পন পৰিৱিসিতুং নাসক্খিংসু. দেৱাপি একন্তৰিকা হুত্ৱা পৰিৱিসিংসু. দ্ৱাদসতেৰসযোজনপ্পমাণং ঠানম্পি ভিক্খূ গণ্হিতুং নপ্পহোসিযেৱ, তে পন ভিক্খূ অত্তনো আনুভাৱেন নিসীদিংসু. পৰিযোসানদিৱসে পন সব্বভিক্খূনং পত্তানি ধোৱাপেত্ৱা ভেসজ্জত্থায সপ্পিনৱনীততেলমধুফাণিতানং পূৰেত্ৱা তিচীৱৰেহি সদ্ধিং অদাসি, সঙ্ঘনৱকভিক্খুনা লদ্ধচীৱৰসাটকা সতসহস্সগ্ঘনিকা অহেসুং.
সত্থা অনুমোদনং কৰোন্তো – ‘‘অযং পুৰিসো এৱৰূপং মহাদানং অদাসি, কো নু খো ভৱিস্সতী’’তি উপধাৰেন্তো – ‘‘অনাগতে কপ্পসতসহস্সাধিকানং দ্ৱিন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি দিস্ৱা মহাপুৰিসং আমন্তেত্ৱা ‘‘ত্ৱং এত্তকং নাম কালং অতিক্কমিত্ৱা গোতমো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সসী’’তি ব্যাকাসি. মহাপুৰিসো ব্যাকৰণং সুত্ৱা ‘‘অহং কিৰ বুদ্ধো ভৱিস্সামি, কো মে ঘৰাৱাসেন অত্থো, পব্বজিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা তথাৰূপং সম্পত্তিং খেড়পিণ্ডং ৱিয পহায সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৱা বুদ্ধৱচনং উগ্গণ্হিত্ৱা অভিঞ্ঞাযো চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৱা আযুপৰিযোসানে ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি.