গোতমো বুদ্ধো

তত্থ অম্হাকং বোধিসত্তো দীপঙ্কৰাদীনং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে অধিকাৰং কৰোন্তো কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি আগতো. কস্সপস্স পন ভগৱতো ওৰভাগে ঠপেত্ৱা ইমং সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো বুদ্ধো নাম নত্থি. ইতি দীপঙ্কৰাদীনং চতুৱীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকৰণো পন বোধিসত্তো যেনেন –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৯) –

ইমে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা দীপঙ্কৰপাদমূলে কতাভিনীহাৰেন ‘‘হন্দ বুদ্ধকৰে ধম্মে, ৱিচিনামি ইতো চিতো’’তি উস্সাহং কত্ৱা ‘‘ৱিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপাৰমি’’ন্তি দানপাৰমিতাদযো বুদ্ধকাৰকধম্মা দিট্ঠা, পূৰেন্তোযেৱ যাৱ ৱেস্সন্তৰত্তভাৱো আগমি. আগচ্ছন্তো চ যে তে কতাভিনীহাৰানং বোধিসত্তানং আনিসংসা সংৱণ্ণিতা –

‘‘এৱং সব্বঙ্গসম্পন্না, বোধিযা নিযতা নৰা;

সংসৰং দীঘমদ্ধানং, কপ্পকোটিসতেহিপি.

‘‘অৱীচিম্হি নুপ্পজ্জন্তি, তথা লোকন্তৰেসু চ;

নিজ্ঝামতণ্হা খুপ্পিপাসা, ন হোন্তি কালকঞ্জিকা.

‘‘ন হোন্তি খুদ্দকা পাণা, উপ্পজ্জন্তাপি দুগ্গতিং;

জাযমানা মনুস্সেসু, জচ্চন্ধা ন ভৱন্তি তে.

‘‘সোতৱেকল্লতা নত্থি, ন ভৱন্তি মূগপক্খিকা;

ইত্থিভাৱং ন গচ্ছন্তি, উভতোব্যঞ্জনপণ্ডকা.

‘‘ন ভৱন্তি পৰিযাপন্না, বোধিযা নিযতা নৰা;

মুত্তা আনন্তৰিকেহি, সব্বত্থ সুদ্ধগোচৰা.

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং ন সেৱন্তি, কম্মকিৰিযদস্সনা;

ৱসমানাপি সগ্গেসু, অসঞ্ঞং নুপপজ্জৰে.

‘‘সুদ্ধাৱাসেসু দেৱেসু, হেতু নাম ন ৱিজ্জতি;

নেক্খম্মনিন্না সপ্পুৰিসা, ৱিসংযুত্তা ভৱাভৱে;

চৰন্তি লোকত্থচৰিযাযো, পূৰেন্তি সব্বপাৰমী’’তি.

তে আনিসংসে অধিগন্ত্ৱাৱ আগতো. পাৰমিযো পূৰেন্তস্স চস্স অকিত্তিব্ৰাহ্মণকালে, সঙ্খব্ৰাহ্মণকালে, ধনঞ্চযৰাজকালে, মহাসুদস্সনৰাজকালে, মহাগোৱিন্দকালে, নিমিমহাৰাজকালে, চন্দকুমাৰকালে, ৱিসয্হসেট্ঠিকালে, সিৱিৰাজকালে, ৱেস্সন্তৰৰাজকালেতি দানপাৰমিতায পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সসপণ্ডিতজাতকে –

‘‘ভিক্খায উপগতং দিস্ৱা, সকত্তানং পৰিচ্চজিং;

দানেন মে সমো নত্থি, এসা মে দানপাৰমী’’তি. (চৰিযা. ১.তস্সুদ্দান) –

এৱং অত্তপৰিচ্চাগং কৰোন্তস্স দানপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. তথা সীলৱনাগৰাজকালে, চম্পেয্যনাগৰাজকালে, ভূৰিদত্তনাগৰাজকালে, ছদ্দন্তনাগৰাজকালে, জযদ্দিসৰাজপুত্তকালে, অলীনসত্তুকুমাৰকালেতি সীলপাৰমিতায পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সঙ্খপালজাতকে –

‘‘সূলেহি ৱিজ্ঝযন্তোপি, কোট্টিযন্তোপি সত্তিভি;

ভোজপুত্তে ন কুপ্পামি, এসা মে সীলপাৰমী’’তি. (চৰিযা. ২.৯১) –

এৱং অত্তপৰিচ্চাগং কৰোন্তস্স সীলপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. তথা সোমনস্সকুমাৰকালে, হত্থিপালকুমাৰকালে, অযোঘৰপণ্ডিতকালেতি মহাৰজ্জং পহায নেক্খম্মপাৰমিতায পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স চূড়সুতসোমজাতকে –

‘‘মহাৰজ্জং হত্থগতং, খেড়পিণ্ডংৱ ছড্ডযিং;

চজতো ন হোতি লগ্গনং, এসা মে নেক্খম্মপাৰমী’’তি. –

এৱং নিস্সঙ্গতায ৰজ্জং ছড্ডেত্ৱা নিক্খমন্তস্স নেক্খম্মপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. তথা ৱিধুৰপণ্ডিতকালে, মহাগোৱিন্দপণ্ডিতকালে, কুদ্দালপণ্ডিতকালে, অৰকপণ্ডিতকালে, বোধিপৰিব্বাজককালে, মহোসধপণ্ডিতকালেতি পঞ্ঞাপাৰমিতায পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সত্তুভস্তজাতকে সেনকপণ্ডিতকালে –

‘‘পঞ্ঞায ৱিচিনন্তোহং, ব্ৰাহ্মণং মোচযিং দুখা;

পঞ্ঞায মে সমো নত্থি, এসা মে পঞ্ঞাপাৰমী’’তি. –

অন্তোভস্তগতং সপ্পং দস্সেন্তস্স পঞ্ঞাপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. তথা ৱীৰিযপাৰমিতাদীনম্পি পূৰিতত্তভাৱানং পৰিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স মহাজনকজাতকে –

‘‘অতীৰদস্সী জলমজ্ঝে, হতা সব্বেৱ মানুসা;

চিত্তস্স অঞ্ঞথা নত্থি, এসা মে ৱীৰিযপাৰমী’’তি. –

এৱং মহাসমুদ্দং তৰন্তস্স ৱীৰিযপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. খন্তিৱাদিজাতকে –

‘‘অচেতনংৱ কোট্টেন্তে, তিণ্হেন ফৰসুনা মমং;

কাসিৰাজে ন কুপ্পামি, এসা মে খন্তিপাৰমী’’তি. –

এৱং অচেতনভাৱেন ৱিয মহাদুক্খং অধিৱাসেন্তস্স খন্তিপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. মহাসুতসোমজাতকে –

‘‘সচ্চৱাচং অনুৰক্খন্তো, চজিত্ৱা মম জীৱিতং;

মোচেসিং একসতং খত্তিযে, এসা মে সচ্চপাৰমী’’তি. –

এৱং জীৱিতং চজিত্ৱা সচ্চমনুৰক্খন্তস্স সচ্চপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. মূগপক্খজাতকে –

‘‘মাতাপিতা ন মে দেস্সা, নপি দেস্সং মহাযসং;

সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হং, তস্মা ৱতমধিট্ঠহি’’ন্তি. (চৰিযা. ৩.৬৫) –

এৱং জীৱিতম্পি চজিত্ৱা ৱতং অধিট্ঠহন্তস্স অধিট্ঠানপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. সুৱণ্ণসামজাতকে –

‘‘ন মং কোচি উত্তসতি, নপিহং ভাযামি কস্সচি;

মেত্তাবলেনুপত্থদ্ধো, ৰমামি পৱনে তদা’’তি. (চৰিযা. ৩.১১৩) –

এৱং জীৱিতম্পি অনোলোকেত্ৱা মেত্তাযন্তস্স মেত্তাপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. লোমহংসজাতকে –

‘‘সুসানে সেয্যং কপ্পেমি, ছৱট্ঠিকং উপনিধাযহং;

গামণ্ডলা উপাগন্ত্ৱা, ৰূপং দস্সেন্তিনপ্পক’’ন্তি. (চৰিযা. ৩.১১৯) –

এৱং গামদাৰকেসু নিট্ঠুভনাদীহি চেৱ মালাগন্ধূপহাৰাদীহি চ সুখদুক্খং উপ্পাদেন্তেসুপি উপেক্খং অনতিৱত্তেন্তস্স উপেক্খাপাৰমিতা পৰমত্থপাৰমী নাম জাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰতো পনেস অত্থো চৰিযাপিটকতো গহেতব্বোতি. এৱং পাৰমিযো পূৰেত্ৱা ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে ঠিতো –

‘‘অচেতনাযং পথৱী, অৱিঞ্ঞায সুখং দুখং;

সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চৰিযা. ১.১২৪) –

এৱং মহাপথৱিকম্পনাদীনি মহাপুঞ্ঞানি কৰিত্ৱা আযুপৰিযোসানে ততো চুতো তুসিতভৱনে নিব্বত্তি. ইতি দীপঙ্কৰপাদমূলতো পট্ঠায যাৱ অযং তুসিতপুৰে নিব্বত্তি, এত্তকং ঠানং দূৰেনিদানং নামাতি ৱেদিতব্বং.

দূৰেনিদানকথা নিট্ঠিতা.

২. অৱিদূৰেনিদানকথা

তুসিতপুৰে ৱসন্তেযেৱ পন বোধিসত্তে বুদ্ধকোলাহলং নাম উদপাদি. লোকস্মিঞ্হি তীণি কোলাহলানি মহন্তানি উপ্পজ্জন্তি কপ্পকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, চক্কৱত্তিকোলাহলন্তি. তত্থ ‘‘ৱস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৱচৰদেৱা মুত্তসিৰা ৱিকিণ্ণকেসা ৰুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা ৰত্তৱত্থনিৱত্থা অতিৱিয ৱিৰূপৱেসধাৰিনো হুত্ৱা মনুস্সপথে ৱিচৰন্তা এৱং আৰোচেন্তি – ‘‘মাৰিসা, ইতো ৱস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতি, অযং লোকো ৱিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৱী সিনেৰু চ পব্বতৰাজা উড্ডয্হিস্সন্তি ৱিনস্সিস্সন্তি, যাৱ ব্ৰহ্মলোকা লোকৱিনাসো ভৱিস্সতি, মেত্তং মাৰিসা, ভাৱেথ, কৰুণং, মুদিতং, উপেক্খং মাৰিসা, ভাৱেথ, মাতৰং উপট্ঠহথ, পিতৰং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম. ‘‘ৱস্সসহস্সচ্চযেন পন সব্বুঞ্ঞুবুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি লোকপালদেৱতা ‘‘ইতো, মাৰিসা, ৱস্সসহস্সচ্চযেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম. ‘‘ৱস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা উপ্পজ্জিস্সতী’’তি দেৱতাযো ‘‘ইতো মাৰিসা ৱস্সসতচ্চযেন চক্কৱত্তিৰাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং চক্কৱত্তিকোলাহলং নাম. ইমানি তীণি কোলাহলানি মহন্তানি হোন্তি.

তেসু বুদ্ধকোলাহলসদ্দং সুত্ৱা সকলদসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা একতো সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অসুকো নাম সত্তো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা তং উপসঙ্কমিত্ৱা আযাচন্তি. আযাচমানা চ পুব্বনিমিত্তেসু উপ্পন্নেসু আযাচন্তি. তদা পন সব্বাপি তা একেকচক্কৱাড়ে চাতুমহাৰাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতৱসৱত্তিমহাব্ৰহ্মেহি সদ্ধিং একচক্কৱাড়ে সন্নিপতিত্ৱা তুসিতভৱনে বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘মাৰিস, তুম্হেহি দস পাৰমিযো পূৰেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং, ন মাৰব্ৰহ্মচক্কৱত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূৰিতা, লোকনিত্থৰণত্থায পন সব্বঞ্ঞুতং পত্থেন্তেহি পূৰিতা, সো ৱো দানি কালো, মাৰিস, বুদ্ধত্তায, সমযো, মাৰিস, বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচিংসু.

অথ মহাসত্তো দেৱতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৱাৱ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপৰিচ্ছেদৱসেন পঞ্চমহাৱিলোকনং নাম ৱিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, অকালো নু খো’’তি পঠমং কালং ৱিলোকেসি. তত্থ ৱস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৱড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজৰামৰণানি ন পঞ্ঞাযন্তি. বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা তিলক্খণমুত্তা নাম নত্থি. তেসং ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি কথেন্তানং ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৱ সোতব্বং ন সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৱস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নো ওৱাদো ওৱাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি, উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয খিপ্পং ৱিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালো. ৱস্সসতসহস্সতো পন পট্ঠায হেট্ঠা, ৱস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম. তদা চ ৱস্সসতাযুকালো, অথ মহাসত্তো ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.

ততো দীপং ৱিলোকেন্তো সপৰিৱাৰে চত্তাৰো দীপে ওলোকেত্ৱা ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৱ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.

ততো ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপৰিমাণো, কতৰস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি ওকাসং ৱিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম ‘‘পুৰত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স পৰেন মহাসালা, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পুৰত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৱতী নাম নদী, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্ৰাহ্মণগামো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে. উত্তৰায দিসায উসীৰদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পৰা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওৰতো মজ্ঝে’’তি এৱং ৱিনযে (মহাৱ. ২৫৯) ৱুত্তো পদেসো. সো আযামতো তীণি যোজনসতানি, ৱিত্থাৰতো অড্ঢতেয্যানি, পৰিক্খেপতো নৱ যোজনসতানীতি এতস্মিং পদেসে বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৱকা, অসীতি মহাসাৱকা, চক্কৱত্তিৰাজানো, অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ কপিলৱত্থু নাম নগৰং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠং অগমাসি.

ততো কুলং ৱিলোকেন্তো ‘‘বুদ্ধা নাম ৱেস্সকুলে ৱা সুদ্দকুলে ৱা ন নিব্বত্তন্তি. লোকসম্মতে পন খত্তিযকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণকুলে ৱাতি দ্ৱীসুযেৱ কুলেসু নিব্বত্তন্তি. ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি. সুদ্ধোদনো নাম ৰাজা মে পিতা ভৱিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.

ততো মাতৰং ৱিলোকেন্তো ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুৰাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পন পূৰিতপাৰমী জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলাযেৱ হোতি. অযঞ্চ মহামাযা নাম দেৱী এদিসী, অযং মে মাতা ভৱিস্সতি. কিত্তকং পনস্সা আযূতি দসন্নং মাসানং উপৰি সত্ত দিৱসানী’’তি পস্সি.

ইতি ইমং পঞ্চমহাৱিলোকনং ৱিলোকেত্ৱা ‘‘কালো মে, মাৰিসা, বুদ্ধভাৱাযা’’তি দেৱতানং সঙ্গহং কৰোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, তুম্হে’’তি তা দেৱতা উয্যোজেত্ৱা তুসিতদেৱতাহি পৰিৱুতো তুসিতপুৰে নন্দনৱনং পাৱিসি. সব্বদেৱলোকেসু হি নন্দনৱনং অত্থিযেৱ. তত্থ নং দেৱতা ‘‘ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছ, ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছা’’তি পুব্বে কতকুসলকম্মোকাসং সাৰযমানা ৱিচৰন্তি. সো এৱং দেৱতাহি কুসলং সাৰযমানাহি পৰিৱুতো তত্থ ৱিচৰন্তোযেৱ চৱিত্ৱা মহামাযায দেৱিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি.

তস্স আৱিভাৱত্থং অযং অনুপুব্বিকথা – তদা কিৰ কপিলৱত্থুনগৰে আসাড়্হিনক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং অহোসি, মহাজনো নক্খত্তং কীড়তি. মহামাযাপি দেৱী পুৰে পুণ্ণমায সত্তমদিৱসতো পট্ঠায ৱিগতসুৰাপানং মালাগন্ধৱিভূতিসম্পন্নং নক্খত্তকীড়ং অনুভৱমানা সত্তমে দিৱসে পাতোৱ উট্ঠায গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৱা চত্তাৰি সতসহস্সানি ৱিস্সজ্জেত্ৱা মহাদানং দত্ৱা সব্বালঙ্কাৰৱিভূসিতা ৱৰভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায অলঙ্কতপটিযত্তং সিৰিগব্ভং পৱিসিত্ৱা সিৰিসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইমং সুপিনং অদ্দস – চত্তাৰো কিৰ নং মহাৰাজানো সযনেনেৱ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৱা হিমৱন্তং নেত্ৱা সট্ঠিযোজনিকে মনোসিলাতলে সত্তযোজনিকস্স মহাসালৰুক্খস্স হেট্ঠা ঠপেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৱিযো আগন্ত্ৱা দেৱিং অনোতত্তদহং নেত্ৱা মনুস্সমলহৰণত্থং ন্হাপেত্ৱা দিব্বৱত্থং নিৱাসাপেত্ৱা গন্ধেহি ৱিলিম্পাপেত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি পিড়ন্ধাপেত্ৱা ততো অৱিদূৰে একো ৰজতপব্বতো অত্থি, তস্স অন্তো কনকৱিমানং অত্থি, তত্থ পাচীনসীসকং দিব্বসযনং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৱৰৱাৰণো হুত্ৱা ততো অৱিদূৰে একো সুৱণ্ণপব্বতো অত্থি, তত্থ ৱিচৰিত্ৱা ততো ওৰুয্হ ৰজতপব্বতং অভিৰুহিত্ৱা উত্তৰদিসতো আগম্ম ৰজতদামৱণ্ণায সোণ্ডায সেতপদুমং গহেত্ৱা কোঞ্চনাদং নদিত্ৱা কনকৱিমানং পৱিসিত্ৱা মাতুসযনং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৱা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৱা কুচ্ছিং পৱিট্ঠসদিসো অহোসীতি. এৱং উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হি.

পুনদিৱসে পবুদ্ধা দেৱী তং সুপিনং ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা চতুসট্ঠিমত্তে ব্ৰাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৱা গোমযহৰিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কাৰায ভূমিযা মহাৰহানি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা তত্থ নিসিন্নানং ব্ৰাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্খৰাভিসঙ্খতস্স ৱৰপাযাসস্স সুৱণ্ণৰজতপাতিযো পূৰেত্ৱা সুৱণ্ণৰজতপাতীহিযেৱ পটিকুজ্জিত্ৱা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৱত্থকপিলগাৱিদানাদীহি তে সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামেহি সন্তপ্পিতানং ব্ৰাহ্মণানং সুপিনং আৰোচাপেত্ৱা ‘‘কিং ভৱিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্ৰাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি, মহাৰাজ, দেৱিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুৰিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৱিস্সতি, সো সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, ৰাজা ভৱিস্সতি চক্কৱত্তী. সচে অগাৰা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৱিস্সতি লোকে ৱিৱটচ্ছদো’’তি.

বোধিসত্তস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিগ্গহণক্খণেযেৱ একপ্পহাৰেনেৱ সকলদসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি. দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং – দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু অপ্পমাণো ওভাসো ফৰি. তস্স তং সিৰিং দট্ঠুকামা ৱিয অন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিৰা সদ্দং সুণিংসু, মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনিৰযেসু অগ্গী নিব্বাযিংসু, পেত্তিৱিসযেসু খুপ্পিপাসা ৱূপসমিংসু, তিৰচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং ৰোগো ৱূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৱদা অহেসুং, মধুৰেনাকাৰেন অস্সা হসিংসু, ৱাৰণা গজ্জিংসু, সব্বতূৰিযানি সকং সকং নিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানিযেৱ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভৰণানি ৱিৰৱিংসু, সব্বা দিসা ৱিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলো ৱাতো ৱাযি, অকালমেঘো ৱস্সি, পথৱিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৱা ৱিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৱিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দো মধুৰোদকো অহোসি, সব্বত্থকমেৱ পঞ্চৱণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, ৰুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি পুপ্ফিংসু, ঘনসিলাতলানি ভিন্দিত্ৱা উপৰূপৰি সতপত্তানি হুত্ৱা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নাম নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৱস্সানি ৱস্সিংসু. আকাসে দিব্বতূৰিযানি ৱজ্জিংসু, সকলদসসহস্সী লোকধাতু ৱট্টেত্ৱা ৱিস্সট্ঠমালাগুড়ো ৱিয, উপ্পীড়েত্ৱা বদ্ধমালাকলাপো ৱিয, অলঙ্কতপটিযত্তমালাসনং ৱিয চ একমালামালিনী ৱিপ্ফুৰন্তৱাড়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপৰিৱাসিতা পৰমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি.

এৱং গহিতপটিসন্ধিকস্স বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণকালতো পট্ঠায বোধিসত্তস্স চেৱ বোধিসত্তমাতুযা চ উপদ্দৱনিৱাৰণত্থং খগ্গহত্থা চত্তাৰো দেৱপুত্তা আৰক্খং গণ্হিংসু. বোধিসত্তস্স মাতুযা পুৰিসেসু ৰাগচিত্তং নুপ্পজ্জি, লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা চ অহোসি সুখিনী অকিলন্তকাযা. বোধিসত্তঞ্চ অন্তোকুচ্ছিগতং ৱিপ্পসন্নে মণিৰতনে আৱুতপণ্ডুসুত্তং ৱিয পস্সতি. যস্মা চ বোধিসত্তেন ৱসিতকুচ্ছি নাম চেতিযগব্ভসদিসা হোতি, ন সক্কা অঞ্ঞেন সত্তেন আৱসিতুং ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱা, তস্মা বোধিসত্তমাতা সত্তাহজাতে বোধিসত্তে কালং কত্ৱা তুসিতপুৰে নিব্বত্তি. যথা চ অঞ্ঞা ইত্থিযো দসমাসে অপ্পত্ৱাপি অতিক্কমিত্ৱাপি নিসিন্নাপি নিপন্নাপি ৱিজাযন্তি, ন এৱং বোধিসত্তমাতা. সা পন বোধিসত্তং দসমাসে কুচ্ছিনা পৰিহৰিত্ৱা ঠিতাৱ ৱিজাযতি. অযং বোধিসত্তমাতুধম্মতা.

মহামাযাপি দেৱী পত্তেন তেলং ৱিয দসমাসে কুচ্ছিনা বোধিসত্তং পৰিহৰিত্ৱা পৰিপুণ্ণগব্ভা ঞাতিঘৰং গন্তুকামা সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স আৰোচেসি – ‘‘ইচ্ছামহং, দেৱ, কুলসন্তকং দেৱদহনগৰং গন্তু’’ন্তি. ৰাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা কপিলৱত্থুতো যাৱ দেৱদহনগৰা মগ্গং সমং কাৰেত্ৱা কদলিপুণ্ণঘটধজপটাকাদীহি অলঙ্কাৰেহি অলঙ্কাৰাপেত্ৱা দেৱিং সোৱণ্ণসিৱিকায নিসীদাপেত্ৱা অমচ্চসহস্সেন উক্খিপাপেত্ৱা মহন্তেন পৰিৱাৰেন পেসেসি. দ্ৱিন্নং পন নগৰানং অন্তৰে উভযনগৰৱাসীনম্পি লুম্বিনীৱনং নাম মঙ্গলসালৱনং অত্থি. তস্মিং সমযে মূলতো পট্ঠায যাৱ অগ্গসাখা সব্বং একপালিফুল্লং অহোসি, সাখন্তৰেহি চেৱ পুপ্ফন্তৰেহি চ পঞ্চৱণ্ণা ভমৰগণা নানপ্পকাৰা চ সকুণসঙ্ঘা মধুৰস্সৰেন ৱিকূজন্তা ৱিচৰন্তি. সকলং লুম্বিনীৱনং চিত্তলতাৱনসদিসং, মহানুভাৱস্স ৰঞ্ঞো সুসজ্জিতআপানমণ্ডলং ৱিয অহোসি. দেৱিযা তং দিস্ৱা সালৱনে কীড়িতুকামতা উদপাদি. অমচ্চা দেৱিং গহেত্ৱা সালৱনং পৱিসিংসু. সা মঙ্গলসালমূলং উপগন্ত্ৱা সালসাখং গণ্হিতুকামা অহোসি, সালসাখা সুসেদিতৱেত্তগ্গং ৱিয ওণমিত্ৱা দেৱিযা হত্থসমীপং উপগঞ্ছি. সা হত্থং পসাৰেত্ৱা সাখং অগ্গহেসি. তাৱদেৱ চ দেৱিযা কম্মজৱাতা চলিংসু, অথস্সা সাণিং পৰিক্খিপাপেত্ৱা মহাজনো পটিক্কমি, সালসাখং গহেত্ৱা তিট্ঠমানায এৱ চস্সা গব্ভৱুট্ঠানং অহোসি. তঙ্খণঞ্ঞেৱ চত্তাৰো ৱিসুদ্ধচিত্তা মহাব্ৰহ্মানো সুৱণ্ণজালং আদায সম্পত্তা. তে তেন সুৱণ্ণজালেন বোধিসত্তং সম্পটিচ্ছিত্ৱা মাতু পুৰতো ঠত্ৱা ‘‘অত্তমনা, দেৱি, হোহি, মহেসক্খো তে পুত্তো উপ্পন্নো’’তি আহংসু.

যথা পন অঞ্ঞে সত্তা মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তা পটিকূলেন অসুচিনা মক্খিতা নিক্খমন্তি, ন এৱং বোধিসত্তো. সো পন ধম্মাসনতো ওতৰন্তো ধম্মকথিকো ৱিয, নিস্সেণিতো ওতৰন্তো পুৰিসো ৱিয চ দ্ৱে হত্থে দ্ৱে চ পাদে পসাৰেত্ৱা ঠিতকোৱ মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতো সুদ্ধো ৱিসদো কাসিকৱত্থে নিক্খিত্তমণিৰতনং ৱিয জোতেন্তো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমি. এৱং সন্তেপি বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ সক্কাৰত্থং আকাসতো দ্ৱে উদকধাৰা নিক্খমিত্ৱা বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ সৰীৰে উতুং গাহাপেসুং.

অথ নং সুৱণ্ণজালেন পটিগ্গহেত্ৱা ঠিতানং ব্ৰহ্মানং হত্থতো চত্তাৰো মহাৰাজানো মঙ্গলসম্মতায সুখসম্ফস্সায অজিনপ্পৱেণিযা গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠায পুৰত্থিমদিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা ‘‘মহাপুৰিস, ইধ তুম্হেহি সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, কুতেত্থ উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা চ হেট্ঠা, উপৰীতি দসপি দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনা সদিসং কঞ্চি অদিস্ৱা ‘‘অযং উত্তৰাদিসা’’তি সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসি মহাব্ৰহ্মুনা সেতচ্ছত্তং ধাৰযমানেন, সুযামেন ৱাড়বীজনিং, অঞ্ঞাহি চ দেৱতাহি সেসৰাজককুধভণ্ডহত্থাহি অনুগম্মমানো. ততো সত্তমপদে ঠিতো ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তিআদিকং আসভিং ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তো সীহনাদং নদি.

বোধিসত্তো হি তীসু অত্তভাৱেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৱ ৱাচং নিচ্ছাৰেসি মহোসধত্তভাৱে, ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে, ইমস্মিং অত্তভাৱে চাতি. মহোসধত্তভাৱে কিৰস্স মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তস্সেৱ সক্কো দেৱৰাজা আগন্ত্ৱা চন্দনসাৰং হত্থে ঠপেত্ৱা গতো. সো তং মুট্ঠিযং কত্ৱাৱ নিক্খন্তো. অথ নং মাতা ‘‘তাত, কিং গহেত্ৱা আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ওসধং, অম্মা’’তি. ইতি ওসধং গহেত্ৱা আগতত্তা ‘‘ওসধদাৰকো’’ত্ৱেৱস্স নামং অকংসু. তং ওসধং গহেত্ৱা চাটিযং পক্খিপিংসু, আগতাগতানং অন্ধবধিৰাদীনং তদেৱ সব্বৰোগৱূপসমায ভেসজ্জং অহোসি. ততো ‘‘মহন্তং ইদং ওসধং, মহন্তং ইদং ওসধ’’ন্তি উপ্পন্নৱচনং উপাদায ‘‘মহোসধো’’ত্ৱেৱস্স নামং জাতং. ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তো দক্খিণহত্থং পসাৰেত্ৱাৱ ‘‘অত্থি নু খো, অম্ম, কিঞ্চি গেহস্মিং, দানং দস্সামী’’তি ৱদন্তো নিক্খমি. অথস্স মাতা ‘‘সধনে কুলে নিব্বত্তোসি, তাতা’’তি পুত্তস্স হত্থং অত্তনো হত্থতলে কত্ৱা সহস্সত্থৱিকং ঠপাপেসি. ইমস্মিং পন অত্তভাৱে ইমং সীহনাদং নদীতি এৱং বোধিসত্তো তীসু অত্তভাৱেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৱ ৱাচং নিচ্ছাৰেসি. যথা চ পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে তথা জাতিক্খণেপিস্স দ্ৱত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুৰহেসুং. যস্মিং পন সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো লুম্বিনীৱনে জাতো, তস্মিংযেৱ সমযে ৰাহুলমাতাদেৱী, আনন্দত্থেৰো,ছন্নো অমচ্চো, কাড়ুদাযী অমচ্চো, কণ্ডকো অস্সৰাজা, মহাবোধিৰুক্খো, চতস্সো নিধিকুম্ভিযো চ জাতা. তত্থ একা নিধিকুম্ভী গাৱুতপ্পমাণা, একা অড্ঢযোজনপ্পমাণা, একা তিগাৱুতপ্পমাণা, একা যোজনপ্পমাণা. গম্ভীৰতো পথৱীপৰিযন্তা এৱ অহোসীতি. ইমে সত্ত সহজাতা নাম.

উভযনগৰৱাসিনো বোধিসত্তং গহেত্ৱা কপিলৱত্থুনগৰমেৱ অগমংসু. তং দিৱসংযেৱ চ ‘‘কপিলৱত্থুনগৰে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তো জাতো, অযং কুমাৰো বোধিমূলে নিসীদিত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি তাৱতিংসভৱনে হট্ঠতুট্ঠা দেৱসঙ্ঘা চেলুক্খেপাদীনি পৱত্তেন্তা কীড়িংসু. তস্মিং সমযে সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স কুলূপকো অট্ঠসমাপত্তিলাভী কালদেৱলো নাম তাপসো ভত্তকিচ্চং কত্ৱা দিৱাৱিহাৰত্থায তাৱতিংসভৱনং গন্ত্ৱা তত্থ দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো তা দেৱতা তথা কীড়মানা দিস্ৱা ‘‘কিং কাৰণা তুম্হে এৱং তুট্ঠমানসা কীড়থ, ময্হম্পেতং কাৰণং কথেথা’’তি পুচ্ছি. দেৱতা আহংসু – ‘‘মাৰিস, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তো জাতো, সো বোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৱা বুদ্ধো হুত্ৱা ধম্মচক্কং পৱত্তেস্সতি, ‘তস্স অনন্তং বুদ্ধলীড়ং দট্ঠুং, ধম্মঞ্চ সোতুং লচ্ছামা’তি ইমিনা কাৰণেন তুট্ঠাম্হা’’তি. তাপসো তাসং ৱচনং সুত্ৱা খিপ্পং দেৱলোকতো ওৰুয্হ ৰাজনিৱেসনং পৱিসিত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘পুত্তো কিৰ তে, মহাৰাজ, জাতো, পস্সিস্সামি ন’’ন্তি আহ. ৰাজা অলঙ্কতপটিযত্তং কুমাৰং আহৰাপেত্ৱা তাপসং ৱন্দাপেতুং অভিহৰি. বোধিসত্তস্স পাদা পৰিৱত্তিত্ৱা তাপসস্স জটাসু পতিট্ঠহিংসু. বোধিসত্তস্স হি তেনত্তভাৱেন ৱন্দিতব্বযুত্তকো নাম অঞ্ঞো নত্থি. সচে হি অজানন্তা বোধিসত্তস্স সীসং তাপসস্স পাদমূলে ঠপেয্যুং, সত্তধা তস্স মুদ্ধা ফলেয্য. তাপসো ‘‘ন মে অত্তানং নাসেতুং যুত্ত’’ন্তি উট্ঠাযাসনা বোধিসত্তস্স অঞ্জলিং পগ্গহেসি. ৰাজা তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা অত্তনো পুত্তং ৱন্দি.

তাপসো অতীতে চত্তালীস কপ্পে, অনাগতে চত্তালীসাতি অসীতি কপ্পে অনুস্সৰতি. বোধিসত্তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘ভৱিস্সতি নু খো বুদ্ধো, উদাহু নো’’তি আৱজ্জেত্ৱা উপধাৰেন্তো ‘‘নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘অচ্ছৰিযপুৰিসো অয’’ন্তি সিতং অকাসি. ততো ‘‘অহং ইমং অচ্ছৰিযপুৰিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং লভিস্সামি নু খো, নো’’তি উপধাৰেন্তো ‘‘ন লভিস্সামি, অন্তৰাযেৱ কালং কত্ৱা বুদ্ধসতেনপি বুদ্ধসহস্সেনপি গন্ত্ৱা বোধেতুং অসক্কুণেয্যে অৰূপভৱে নিব্বত্তিস্সামী’’তি দিস্ৱা ‘‘এৱৰূপং নাম অচ্ছৰিযপুৰিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, মহতী ৱত মে জানি ভৱিস্সতী’’তি পৰোদি.

মনুস্সা দিস্ৱা ‘‘অম্হাকং অয্যো ইদানেৱ হসিত্ৱা পুন পৰোদিত্ৱা পতিট্ঠিতো, কিং নু খো, ভন্তে, অম্হাকং অয্যপুত্তস্স কোচি অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি তং পুচ্ছিংসু. ‘‘নত্থেতস্স অন্তৰাযো, নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘অথ কস্মা, ভন্তে, পৰোদিত্থা’’তি? ‘‘এৱৰূপং পুৰিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, ‘মহতী ৱত মে জানি ভৱিস্সতী’তি অত্তানং অনুসোচন্তো ৰোদামী’’তি আহ. ততো সো ‘‘কিং নু খো মে ঞাতকেসু কোচি একং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং লভিস্সতী’’তি উপধাৰেন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যং নালকদাৰকং অদ্দস. সো ভগিনিযা গেহং গন্ত্ৱা ‘‘কহং তে পুত্তো নালকো’’তি? ‘‘অত্থি গেহে, অয্যা’’তি. ‘‘পক্কোসাহি ন’’ন্তি পক্কোসাপেত্ৱা অত্তনো সন্তিকং আগতং কুমাৰং আহ – ‘‘তাত, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স কুলে পুত্তো জাতো, বুদ্ধঙ্কুৰো এসো, পঞ্চতিংস ৱস্সানি অতিক্কমিত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সতি, ত্ৱং এতং দট্ঠুং লভিস্সসি, অজ্জেৱ পব্বজাহী’’তি. সত্তাসীতিকোটিধনে কুলে নিব্বত্তদাৰকোপি ‘‘ন মং মাতুলো অনত্থে নিযোজেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৱা তাৱদেৱ অন্তৰাপণতো কাসাযানি চেৱ মত্তিকাপত্তঞ্চ আহৰাপেত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা ‘‘যো লোকে উত্তমপুগ্গলো, তং উদ্দিস্স ময্হং পব্বজ্জা’’তি বোধিসত্তাভিমুখং অঞ্জলিং পগ্গয্হ পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পত্তং থৱিকায পক্খিপিত্ৱা অংসকূটে ওলগ্গেত্ৱা হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা সমণধম্মং অকাসি. সো পৰমাভিসম্বোধিপ্পত্তং তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৱা নালকপটিপদং কথাপেত্ৱা পুন হিমৱন্তং পৱিসিত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা উক্কট্ঠপটিপদং পটিপন্নো সত্তেৱ মাসে আযুং পালেত্ৱা একং সুৱণ্ণপব্বতং নিস্সায ঠিতকোৱ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.

বোধিসত্তম্পি খো পঞ্চমদিৱসে সীসং ন্হাপেত্ৱা ‘‘নামগ্গহণং গণ্হিস্সামা’’তি ৰাজভৱনং চতুজ্জাতিযগন্ধেহি ৱিলিম্পেত্ৱা লাজপঞ্চমকানি পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা অসম্ভিন্নপাযাসং সম্পাদেত্ৱা তিণ্ণং ৱেদানং পাৰঙ্গতে অট্ঠসতং ব্ৰাহ্মণে নিমন্তেত্ৱা ৰাজভৱনে নিসীদাপেত্ৱা সুভোজনং ভোজাপেত্ৱা মহাসক্কাৰং কত্ৱা ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতী’’তি লক্খণানি পৰিগ্গহাপেসুং. তেসু –

‘‘ৰামো ধজো লক্খণো চাপি মন্তী, যঞ্ঞো সুভোজো সুযামো সুদত্তো;

এতে তদা অট্ঠ অহেসুং ব্ৰাহ্মণা, ছড়ঙ্গৱা মন্তং ৱিযাকৰিংসূ’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) –

ইমে অট্ঠেৱ ব্ৰাহ্মণা লক্খণপৰিগ্গাহকা অহেসুং. পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে সুপিনোপি এতেহেৱ পৰিগ্গহিতো. তেসু সত্ত জনা দ্ৱে অঙ্গুলিযো উক্খিপিত্ৱা দ্ৱিধা নং ব্যাকৰিংসু – ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো সচে অগাৰং অজ্ঝাৱসিস্সতি, ৰাজা ভৱিস্সতি চক্কৱত্তী, সচে পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি সব্বং চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো সিৰিৱিভৱং আচিক্খিংসু. তেসং পন সব্বদহৰো গোত্ততো কোণ্ডঞ্ঞো নাম মাণৱো বোধিসত্তস্স ৱৰলক্খণসম্পত্তিং ওলোকেত্ৱা ‘‘ইমস্স অগাৰমজ্ঝে ঠানকাৰণং নত্থি, একন্তেনেস ৱিৱটচ্ছদো বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি একমেৱ অঙ্গুলিং উক্খিপিত্ৱা একংসব্যাকৰণং ব্যাকাসি. অযঞ্হি কতাধিকাৰো পচ্ছিমভৱিকসত্তো পঞ্ঞায ইতৰে সত্ত জনে অভিভৱিত্ৱা ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতস্স বোধিসত্তস্স একন্তবুদ্ধভাৱসঙ্খাতং একমেৱ গহিং অদ্দস, তস্মা একং অঙ্গুলিং উক্খিপিত্ৱা এৱং ব্যাকাসি. অথস্স নামং গণ্হন্তা সব্বলোকস্স অত্থসিদ্ধিকৰত্তা ‘‘সিদ্ধত্থো’’তি নামং অকংসু.

অথ খো তে ব্ৰাহ্মণা অত্তনো অত্তনো ঘৰানি গন্ত্ৱা পুত্তে আমন্তযিংসু – ‘‘তাতা, অম্হে মহল্লকা, সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স পুত্তং সব্বঞ্ঞুতং পত্তং মযং সম্ভাৱেয্যাম ৱা নো ৱা, তুম্হে তস্মিং কুমাৰে সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সাসনে পব্বজেয্যাথা’’তি. তে সত্তপি জনা যাৱতাযুকং ঠত্ৱা যথাকম্মং গতা, কোণ্ডঞ্ঞমাণৱোযেৱ পন অৰোগো অহোসি. সো মহাসত্তে ৱুদ্ধিমন্ৱায মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা পব্বজিত্ৱা অনক্কমেন উৰুৱেলং গন্ত্ৱা ‘‘ৰমণীযো ৱত অযং ভূমিভাগো, অলং ৱতিদং পধানত্থিকস্স কুলপুত্তস্স পধানাযা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা তত্থ ৱাসং উপগতে ‘‘মহাপুৰিসো পব্বজিতো’’তি সুত্ৱা তেসং ব্ৰাহ্মণানং পুত্তে উপসঙ্কমিত্ৱা এৱমাহ – ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো কিৰ পব্বজিতো, সো নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৱিস্সতি. সচে তুম্হাকং পিতৰো অৰোগা অস্সু, অজ্জ নিক্খমিত্ৱা পব্বজেয্যুং. সচে তুম্হেপি ইচ্ছেয্যাথ, এথ, মযং তং মহাপুৰিসং অনুপব্বজিস্সামা’’তি. তে সব্বে একচ্ছন্দা ভৱিতুং নাসক্খিংসু, তেসু তযো জনা ন পব্বজিংসু, কোণ্ডঞ্ঞব্ৰাহ্মণং জেট্ঠকং কত্ৱা ইতৰে চত্তাৰো পব্বজিংসু. তে পঞ্চপি জনা পঞ্চৱগ্গিযত্থেৰা নাম জাতা.

তদা পন সুদ্ধোদনৰাজা – ‘‘কিং দিস্ৱা ময্হং পুত্তো পব্বজিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘চত্তাৰি পুব্বনিমিত্তানী’’তি. ‘‘কতৰঞ্চ কতৰঞ্চা’’তি? ‘‘জৰাজিণ্ণং, ব্যাধিতং, মতং, পব্বজিত’’ন্তি. ৰাজা ‘‘ইতো পট্ঠায এৱৰূপানং মম পুত্তস্স সন্তিকং উপসঙ্কমিতুং মা অদত্থ, ময্হং পুত্তস্স বুদ্ধভাৱেন কম্মং নত্থি, অহং মম পুত্তং দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰানং, চতুন্নং মহাদীপানং, ইস্সৰিযাধিপচ্চং চক্কৱত্তিৰজ্জং কৰোন্তং ছত্তিংসযোজনপৰিমণ্ডলায পৰিসায পৰিৱুতং গগনতলে ৱিচৰমানং পস্সিতুকামো’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ইমেসং চতুপ্পকাৰানং নিমিত্তানং কুমাৰস্স চক্খুপথে আগমননিৱাৰণত্থং চতূসু দিসাসু গাৱুতে গাৱুতে আৰক্খং ঠপেসি. তং দিৱসঞ্চ মঙ্গলট্ঠানে সন্নিপতিতেসু অসীতিযা ঞাতিকুলসহস্সেসু একমেকো একমেকং পুত্তং পটিজানি – ‘‘অযং বুদ্ধো ৱা হোতু ৰাজা ৱা, মযং একমেতং পুত্তং দস্সাম. সচেপি বুদ্ধো ভৱিস্সতি, খত্তিযসমণগণেহেৱ পৰিৱাৰিতো ৱিচৰিস্সতি. সচেপি ৰাজা ভৱিস্সতি, খত্তিযকুমাৰেহেৱ পুৰক্খতপৰিৱাৰিতো ৱিচৰিস্সতী’’তি. ৰাজাপি বোধিসত্তস্স উত্তমৰূপসম্পন্না ৱিগতসব্বদোসা ধাতিযো পচ্চুপট্ঠাপেসি. বোধিসত্তো মহন্তেন পৰিৱাৰেন মহন্তেন সিৰিসোভগ্গেন ৱড্ঢতি.

অথেকদিৱসং ৰঞ্ঞো ৱপ্পমঙ্গলং নাম অহোসি. তং দিৱসং সকলনগৰং দেৱনগৰং ৱিয অলঙ্কৰোন্তি, সব্বে দাসকম্মকৰাদযো অহতৱত্থনিৱত্থা গন্ধমালাদিপটিমণ্ডিতা ৰাজকুলে সন্নিপতন্তি, ৰঞ্ঞো কম্মন্তে নঙ্গলসহস্সং যোজযন্তি, তস্মিং পন দিৱসে একেনূনঅট্ঠসতনঙ্গলানি সদ্ধিং বলিবদ্দৰস্মিযোত্তেহি ৰজতপৰিক্খতানি হোন্তি. ৰঞ্ঞো আলম্বননঙ্গলং পন ৰত্তসুৱণ্ণপৰিক্খতং হোতি. বলিবদ্দানং সিঙ্গৰস্মিপতোদাপি সুৱণ্ণপৰিক্খতাৱ হোন্তি. ৰাজা মহাপৰিৱাৰেন নিক্খমন্তো পুত্তং গহেত্ৱাৱ অগমাসি. কম্মন্তট্ঠানে একো জম্বুৰুক্খো বহলপলাসো সন্দচ্ছাযো অহোসি. তস্স হেট্ঠা কুমাৰস্স সযনং পঞ্ঞাপেত্ৱা উপৰি সুৱণ্ণতাৰকখচিতৱিতানং বন্ধাপেত্ৱা সাণিপাকাৰেন পৰিক্খিপাপেত্ৱা আৰক্খং ঠপেত্ৱা ৰাজা সব্বালঙ্কাৰং অলঙ্কৰিত্ৱা অমচ্চগণপৰিৱুতো নঙ্গলকৰণট্ঠানং অগমাসি. তত্থ ৰাজা সুৱণ্ণনঙ্গলং গণ্হাতি, অমচ্চা একেনূনঅট্ঠসতৰজতনঙ্গলানি, কস্সকা সেসনঙ্গলানি. তে তানি গহেত্ৱা ইতো চিতো চ কসন্তি. ৰাজা পন ওৰতো ৱা পাৰং গচ্ছতি, পাৰতো ৱা ওৰং আগচ্ছতি.

এতস্মিং ঠানে মহাসম্পত্তি অহোসি. বোধিসত্তং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্না ধাতিযো ‘‘ৰঞ্ঞো সম্পত্তিং পস্সামা’’তি অন্তোসাণিতো বহি নিক্খন্তা. বোধিসত্তো ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো কঞ্চি অদিস্ৱাৱ ৱেগেন উট্ঠায পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা আনাপানে পৰিগ্গহেত্ৱা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেসি. ধাতিযো খজ্জভোজ্জন্তৰে ৱিচৰমানা থোকং চিৰাযিংসু. সেসৰুক্খানং ছাযা ৱীতিৱত্তা, তস্স পন জম্বুৰুক্খস্স ছাযা পৰিমণ্ডলা হুত্ৱা অট্ঠাসি. ধাতিযো ‘‘অয্যপুত্তো এককো’’তি ৱেগেন সাণিং উক্খিপিত্ৱা অন্তো পৱিসমানা বোধিসত্তং সযনে পল্লঙ্কেন নিসিন্নং তঞ্চ পাটিহাৰিযং দিস্ৱা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং – ‘‘দেৱ, কুমাৰো এৱং নিসিন্নো, অঞ্ঞেসং ৰুক্খানং ছাযা ৱীতিৱত্তা, জম্বুৰুক্খস্স পন ছাযা পৰিমণ্ডলা ঠিতা’’তি. ৰাজা ৱেগেনাগন্ত্ৱা পাটিহাৰিযং দিস্ৱা ‘‘অযং তে, তাত, দুতিযৱন্দনা’’তি পুত্তং ৱন্দি.

অথ অনুক্কমেন বোধিসত্তো সোড়সৱস্সুদ্দেসিকো জাতো. ৰাজা বোধিসত্তস্স তিণ্ণং উতূনং অনুচ্ছৱিকে তযো পাসাদে কাৰেসি – একং নৱভূমিকং, একং সত্তভূমিকং, একং পঞ্চভূমিকং, চত্তালীসসহস্সা চ নাটকিত্থিযো উপট্ঠাপেসি. বোধিসত্তো দেৱো ৱিয অচ্ছৰাসঙ্ঘপৰিৱুতো অলঙ্কতনাটকিত্থীহি পৰিৱুতো নিপ্পুৰিসেহি তূৰিযেহি পৰিচাৰিযমানো মহাসম্পত্তিং অনুভৱন্তো উতুৱাৰেন তীসু পাসাদেসু ৱিহাসি. ৰাহুলমাতা পনস্স দেৱী অগ্গমহেসী অহোসি.

তস্সেৱং মহাসম্পত্তিং অনুভৱন্তস্স একদিৱসং ঞাতিসঙ্ঘস্স অব্ভন্তৰে অযং কথা উদপাদি – ‘‘সিদ্ধত্থো কীড়াপসুতোৱ ৱিচৰতি, ন কিঞ্চি সিপ্পং সিক্খতি, সঙ্গামে পচ্চুপট্ঠিতে কিং কৰিস্সতী’’তি? ৰাজা বোধিসত্তং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘তাত, তৱ ঞাতকা ‘সিদ্ধত্থো কিঞ্চি সিপ্পং অসিক্খিত্ৱা কীড়াপসুতোৱ ৱিচৰতী’তি ৱদন্তি, এত্থ কিং সত্তু পত্তকালে মঞ্ঞসী’’তি? ‘‘দেৱ, মম সিপ্পং সিক্খনকিচ্চং নত্থি, নগৰে মম সিপ্পদস্সনত্থং ভেৰিং চৰাপেথ ‘ইতো সত্তমে দিৱসে ঞাতকানং সিপ্পং দস্সেস্সামী’’’তি. ৰাজা তথা অকাসি. বোধিসত্তো অক্খণৱেধিৱালৱেধিধনুগ্গহে সন্নিপাতাপেত্ৱা মহাজনস্স মজ্ঝে অঞ্ঞেহি ধনুগ্গহেহি অসাধাৰণং ঞাতকানং দ্ৱাদসৱিধং সিপ্পং দস্সেসি. তং সৰভঙ্গজাতকে আগতনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. তদা তস্স ঞাতিসঙ্ঘো নিক্কঙ্খো অহোসি.

অথেকদিৱসং বোধিসত্তো উয্যানভূমিং গন্তুকামো সাৰথিং আমন্তেত্ৱা ‘‘ৰথং যোজেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা মহাৰহং উত্তমৰথং সব্বালঙ্কাৰেন অলঙ্কৰিত্ৱা কুমুদপত্তৱণ্ণে চত্তাৰো মঙ্গলসিন্ধৱে যোজেত্ৱা বোধিসত্তস্স পটিৱেদেসি. বোধিসত্তো দেৱৱিমানসদিসং ৰথং অভিৰুহিত্ৱা উয্যানাভিমুখো অগমাসি. দেৱতা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰস্স অভিসম্বুজ্ঝনকালো আসন্নো, পুব্বনিমিত্তং দস্সেস্সামা’’তি একং দেৱপুত্তং জৰাজিণ্ণং খণ্ডদন্তং পলিতকেসং ৱঙ্কং ওভগ্গসৰীৰং দণ্ডহত্থং পৱেধমানং কত্ৱা দস্সেসুং. তং বোধিসত্তো চেৱ সাৰথি চ পস্সন্তি. ততো বোধিসত্তো, ‘‘সম্ম, কো নামেস পুৰিসো, কেসাপিস্স ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি মহাপদানে (দী. নি. ২.৪৫) আগতনযেন সাৰথিং পুচ্ছিত্ৱা তস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ধিৰত্থু ৱত, ভো, জাতি, যত্ৰ হি নাম জাতস্স জৰা পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি সংৱিগ্গহদযো ততোৱ পটিনিৱত্তিত্ৱা পাসাদমেৱ অভিৰুহি. ৰাজা ‘‘কিং কাৰণা মম পুত্তো খিপ্পং পটিনিৱত্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘জিণ্ণপুৰিসং দিস্ৱা, দেৱা’’তি. ‘‘জিণ্ণকং দিস্ৱা পব্বজিস্সতীতি আহংসু, কস্মা মং নাসেথ, সীঘং পুত্তস্স নাটকানি সজ্জেথ, সম্পত্তিং অনুভৱন্তো পব্বজ্জায সতিং ন কৰিস্সতী’’তি ৱত্ৱা আৰক্খং ৱড্ঢেত্ৱা সব্বদিসাসু অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে আৰক্খং ঠপেসি.

পুনেকদিৱসং বোধিসত্তো তথেৱ উয্যানং গচ্ছন্তো দেৱতাভিনিম্মিতং ব্যাধিতং পুৰিসং দিস্ৱা পুৰিমনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা সংৱিগ্গহদযো নিৱত্তিত্ৱা পাসাদং অভিৰুহি. ৰাজাপি পুচ্ছিত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সংৱিদহিত্ৱা পুন ৱড্ঢেত্ৱা সমন্তা তিগাৱুতপ্পমাণে পদেসে আৰক্খং ঠপেসি. অপৰম্পি একদিৱসং বোধিসত্তো তথেৱ উয্যানং গচ্ছন্তো দেৱতাভিনিম্মিতং কালঙ্কতং দিস্ৱা পুৰিমনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা সংৱিগ্গহদযো পুন নিৱত্তিত্ৱা পাসাদং অভিৰুহি. ৰাজাপি পুচ্ছিত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ সংৱিদহিত্ৱা পুন ৱড্ঢেত্ৱা সমন্ততো যোজনপ্পমাণে পদেসে আৰক্খং ঠপেসি. অপৰং পনেকদিৱসং উয্যানং গচ্ছন্তো তথেৱ দেৱতাভিনিম্মিতং সুনিৱত্থং সুপাৰুতং পব্বজিতং দিস্ৱা ‘‘কো নামেসো সম্মা’’হি সাৰথিং পুচ্ছি. সাৰথি কিঞ্চাপি বুদ্ধুপ্পাদস্স অভাৱা পব্বজিতং ৱা পব্বজিতগুণে ৱা ন জানাতি, দেৱতানুভাৱেন পন ‘‘পব্বজিতো নামাযং, দেৱা’’তি ৱত্ৱা পব্বজ্জায গুণে ৱণ্ণেসি. বোধিসত্তো পব্বজ্জায ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা তং দিৱসং উয্যানং অগমাসি. দীঘভাণকা পনাহু – ‘‘চত্তাৰিপি নিমিত্তানি একদিৱসেনেৱ দিস্ৱা অগমাসী’’তি.

সো তত্থ দিৱসভাগং কীড়িত্ৱা মঙ্গলপোক্খৰণিযং ন্হাযিত্ৱা অত্থঙ্গতে সূৰিযে মঙ্গলসিলাপট্টে নিসীদি অত্তানং অলঙ্কাৰাপেতুকামো, অথস্স পৰিচাৰকপুৰিসা নানাৱণ্ণানি দুস্সানি নানপ্পকাৰা আভৰণৱিকতিযো মালাগন্ধৱিলেপনানি চ আদায সমন্তা পৰিৱাৰেত্ৱা অট্ঠংসু. তস্মিং খণে সক্কস্স নিসিন্নাসনং উণ্হং অহোসি. সো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৱেতুকামোসী’’তি উপধাৰেন্তো বোধিসত্তস্স অলঙ্কাৰেতুকামতং ঞত্ৱা ৱিস্সকম্মং আমন্তেসি – ‘‘সম্ম ৱিস্সকম্ম, সিদ্ধত্থকুমাৰো অজ্জ অড্ঢৰত্তসমযে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিস্সতি, অযমস্স পচ্ছিমো অলঙ্কাৰো, ত্ৱং উয্যানং গন্ত্ৱা মহাপুৰিসং দিব্বালঙ্কাৰেহি অলঙ্কৰোহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা দেৱানুভাৱেন তঙ্খণঞ্ঞেৱ বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা তস্সেৱ কপ্পকসদিসো হুত্ৱা দিব্বদুস্সেন বোধিসত্তস্স সীসং ৱেঠেসি. বোধিসত্তো হত্থসম্ফস্সেনেৱ ‘‘নামং মনুস্সো, দেৱপুত্তো অয’’ন্তি অঞ্ঞাসি. ৱেঠনেন ৱেঠিতমত্তে সীসে মোড়িযং মণিৰতনাকাৰেন দুস্সসহস্সং অব্ভুগ্গঞ্ছি, পুন ৱেঠেন্তস্স দুস্সসহস্সন্তি দসক্খত্তুং ৱেঠেন্তস্স দস দুস্সসহস্সানি অব্ভুগ্গচ্ছিংসু. ‘‘সীসং খুদ্দকং, দুস্সানি বহূনি, কথং অব্ভুগ্গতানী’’তি ন চিন্তেতব্বং. তেসু হি সব্বমহন্তং আমলকপুপ্ফপ্পমাণং, অৱসেসানি কদম্বকপুপ্ফপ্পমাণানি অহেসুং. বোধিসত্তস্স সীসং কিঞ্জক্খগৱচ্ছিতং ৱিয কুয্যকপুপ্ফং অহোসি.

অথস্স সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতস্স সব্বতালাৱচৰেসু সকানি সকানি পটিভানানি দস্সযন্তেসু, ব্ৰাহ্মণেসু ‘‘জযনন্দা’’তিআদিৱচনেহি, সুতমঙ্গলিকাদীসু চ নানপ্পকাৰেহি মঙ্গলৱচনত্থুতিঘোসেহি সম্ভাৱেন্তেসু সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতং তং ৰথৱৰং অভিৰুহি. তস্মিং সমযে ‘‘ৰাহুলমাতা পুত্তং ৱিজাতা’’তি সুত্ৱা সুদ্ধোদনমহাৰাজা ‘‘পুত্তস্স মে তুট্ঠিং নিৱেদেথা’’তি সাসনং পহিণি. বোধিসত্তো তং সুত্ৱা ‘‘ৰাহু জাতো, বন্ধনং জাত’’ন্তি আহ. ৰাজা ‘‘কিং মে পুত্তো অৱচা’’তি পুচ্ছিত্ৱা তং ৱচনং সুত্ৱা ‘‘ইতো পট্ঠায মে নত্তা ‘ৰাহুলকুমাৰো’ত্ৱেৱ নাম হোতূ’’তি আহ.

বোধিসত্তোপি খো ৰথৱৰং আৰুয্হ অতিমহন্তেন যসেন অতিমনোৰমেন সিৰিসোভগ্গেন নগৰং পাৱিসি. তস্মিং সমযে কিসাগোতমী নাম খত্তিযকঞ্ঞা উপৰিপাসাদৱৰতলগতা নগৰং পদক্খিণং কুৰুমানস্স বোধিসত্তস্স ৰূপসিৰিং দিস্ৱা পীতিসোমনস্সজাতা ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘নিব্বুতা নূন সা মাতা, নিব্বুতো নূন সো পিতা;

নিব্বুতা নূন সা নাৰী, যস্সাযং ঈদিসো পতী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা); –

বোধিসত্তো তং সুত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অযং এৱমাহ – ‘এৱৰূপং অত্তভাৱং পস্সন্তিযা মাতু হদযং নিব্বাযতি, পিতু হদযং নিব্বাযতি, পজাপতিযা হদযং নিব্বাযতী’তি. কিস্মিং নু খো নিব্বুতে হদযং নিব্বুতং নাম হোতী’’তি. অথস্স কিলেসেসু ৱিৰত্তমনস্স এতদহোসি – ‘‘ৰাগগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, দোসগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, মোহগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, মানদিট্ঠিআদীসু সব্বকিলেসদৰথেসু নিব্বুতেসু নিব্বুতং নাম হোতী’’তি. ‘‘অযং মে সুস্সৱনং সাৱেতি, অহঞ্হি নিব্বানং গৱেসন্তো ৱিচৰামি, অজ্জেৱ মযা ঘৰাৱাসং ছড্ডেত্ৱা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৱা নিব্বানং গৱেসিতুং ৱট্টতি, অযং ইমিস্সা আচৰিযভাগো হোতূ’’তি কণ্ঠতো ওমুঞ্চিত্ৱা কিসাগোতমিযা সতসহস্সগ্ঘনকং মুত্তাহাৰং পেসেসি. সা ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো মযি পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৱা পণ্ণাকাৰং পেসেতী’’তি সোমনস্সজাতা অহোসি.

বোধিসত্তোপি মহন্তেন সিৰিসোভগ্গেন অত্তনো পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা সিৰিসযনে নিপজ্জি. তাৱদেৱ চ নং সব্বালঙ্কাৰপটিমণ্ডিতা নচ্চগীতাদীসু সুসিক্খিতা দেৱকঞ্ঞা ৱিয ৰূপসোভগ্গপ্পত্তা নাটকিত্থিযো নানাতূৰিযানি গহেত্ৱা সম্পৰিৱাৰেত্ৱা অভিৰমাপেন্তিযো নচ্চগীতৱাদিতানি পযোজযিংসু. বোধিসত্তো কিলেসেসু ৱিৰত্তচিত্ততায নচ্চাদীসু অনভিৰতো মুহুত্তং নিদ্দং ওক্কমি. তাপি ইত্থিযো ‘‘যস্সত্থায মযং নচ্চাদীনি পযোজেম, সো নিদ্দং উপগতো, ইদানি কিমত্থং কিলমিস্সামা’’তি গহিতগহিতানি তূৰিযানি অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা নিপজ্জিংসু, গন্ধতেলপ্পদীপা ঝাযন্তি. বোধিসত্তো পবুজ্ঝিত্ৱা সযনপিট্ঠে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো অদ্দস তা ইত্থিযো তূৰিযভণ্ডানি অৱত্থৰিত্ৱা নিদ্দাযন্তিযো – একচ্চা পগ্ঘৰিতখেড়া, কিলিন্নগত্তা, একচ্চা দন্তে খাদন্তিযো, একচ্চা কাকচ্ছন্তিযো, একচ্চা ৱিপ্পলপন্তিযো, একচ্চা ৱিৱটমুখী, একচ্চা অপগতৱত্থা পাকটবীভচ্ছসম্বাধট্ঠানা. সো তাসং তং ৱিপ্পকাৰং দিস্ৱা ভিয্যোসোমত্তায কামেসু ৱিৰত্তচিত্তো অহোসি. তস্স অলঙ্কতপটিযত্তং সক্কভৱনসদিসম্পি তং মহাতলং ৱিৱিধনানাকুণপভৰিতং আমকসুসানং ৱিয উপট্ঠাসি, তযো ভৱা আদিত্তগেহসদিসা খাদিংসু – ‘‘উপদ্দুতং ৱত, ভো, উপস্সট্ঠং ৱত, ভো’’তি উদানং পৱত্তেসি, অতিৱিযস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি.

সো ‘‘অজ্জেৱ মযা মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুং ৱট্টতী’’তি সযনা ৱুট্ঠায দ্ৱাৰসমীপং গন্ত্ৱা ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. উম্মাৰে সীসং কত্ৱা নিপন্নো ছন্নো – ‘‘অহং, অয্যপুত্ত, ছন্নো’’তি আহ. ‘‘অজ্জাহং মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুকামো, একং মে অস্সং কপ্পেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি অস্সভণ্ডকং গহেত্ৱা অস্সসালং গন্ত্ৱা গন্ধতেলপ্পদীপেসু জলন্তেসু সুমনপট্টৱিতানস্স হেট্ঠা ৰমণীযে ভূমিভাগে ঠিতং কণ্ডকং অস্সৰাজানং দিস্ৱা ‘‘অজ্জ মযা ইমমেৱ কপ্পেতুং ৱট্টতী’’তি কণ্ডকং কপ্পেসি. সো কপ্পিযমানোৱ অঞ্ঞাসি ‘‘অযং কপ্পনা অতিৱিয গাড়্হা, অঞ্ঞেসু দিৱসেসু উয্যানকীড়াদিগমনকালে কপ্পনা ৱিয ন হোতি, ময্হং অয্যপুত্তো অজ্জ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুকামো ভৱিস্সতী’’তি. ততো তুট্ঠমানসো মহাহসিতং হসি, সো সদ্দো সকলনগৰং পত্থৰিত্ৱা গচ্ছেয্য. দেৱতা পন নং সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ন কস্সচি সোতুং অদংসু.

বোধিসত্তোপি খো ছন্নং পেসেত্ৱাৱ ‘‘পুত্তং তাৱ পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিসিন্নপল্লঙ্কতো উট্ঠায ৰাহুলমাতুযা ৱসনট্ঠানং গন্ত্ৱা গব্ভদ্ৱাৰং ৱিৱৰি. তস্মিং খণে অন্তোগব্ভে গন্ধতেলপ্পদীপো ঝাযতি, ৰাহুলমাতা সুমনমল্লিকাদীনং পুপ্ফানং অম্বণমত্তেন অভিপ্পকিণ্ণে সযনে পুত্তস্স মত্থকে হত্থং ঠপেত্ৱা নিদ্দাযতি. বোধিসত্তো উম্মাৰে পাদং ঠপেত্ৱা ঠিতকোৱ ওলোকেত্ৱা ‘‘সচাহং দেৱিযা হত্থং অপনেত্ৱা মম পুত্তং গণ্হিস্সামি, দেৱী পবুজ্ঝিস্সতি, এৱং মে গমনন্তৰাযো ভৱিস্সতি, বুদ্ধো হুত্ৱাৱ আগন্ত্ৱা পুত্তং পস্সিস্সামী’’তি পাসাদতলতো ওতৰি. যং পন জাতকট্ঠকথাযং ‘‘তদা সত্তাহজাতো ৰাহুলকুমাৰো হোতী’’তি ৱুত্তং, তং সেসট্ঠকথাসু নত্থি, তস্মা ইদমেৱ গহেতব্বং.

এৱং বোধিসত্তো পাসাদতলা ওতৰিত্ৱা অস্সসমীপং গন্ত্ৱা এৱমাহ – ‘‘তাত কণ্ডক, ত্ৱং অজ্জ একৰত্তিং মং তাৰয, অহং তং নিস্সায বুদ্ধো হুত্ৱা সদেৱকং লোকং তাৰযিস্সামী’’তি. ততো উল্লঙ্ঘিত্ৱা কণ্ডকস্স পিট্ঠিং অভিৰুহি. কণ্ডকো গীৱতো পট্ঠায আযামেন অট্ঠাৰসহত্থো হোতি, তদনুচ্ছৱিকেন উব্বেধেন সমন্নাগতো থামজৱসম্পন্নো সব্বসেতো ধোতসঙ্খসদিসো. সো সচে হসেয্য ৱা পদসদ্দং ৱা কৰেয্য, সদ্দো সকলনগৰং অৱত্থৰেয্য, তস্মা দেৱতা অত্তনো আনুভাৱেন তস্স যথা ন কোচি সুণাতি, এৱং হসিতসদ্দং সন্নিৰুম্ভিত্ৱা অক্কমনঅক্কমনপদৱাৰে হত্থতলানি উপনামেসুং. বোধিসত্তো অস্সৱৰস্স পিট্ঠিৱেমজ্ঝগতো ছন্নং অস্সস্স ৱালধিং গাহাপেত্ৱা অড্ঢৰত্তসমযে মহাদ্ৱাৰসমীপং পত্তো. তদা পন ৰাজা ‘‘এৱং মম পুত্তো যায কাযচি ৱেলায নগৰদ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিক্খমিতুং ন সক্খিস্সতী’’তি দ্ৱীসু দ্ৱাৰকৱাটেসু একেকং পুৰিসসহস্সেন ৱিৱৰিতব্বং কাৰেসি. বোধিসত্তো পন থামবলসম্পন্নো হত্থিগণনায কোটিসহস্সহত্থীনং বলং ধাৰেসি, পুৰিসগণনায দসকোটিসহস্সপুৰিসানং বলং ধাৰেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৱাৰং ন ৱিৱৰিয্যতি, অজ্জ কণ্ডকস্স পিট্ঠে নিসিন্নোৱ ৱালধিং গহেত্ৱা ঠিতেন ছন্নেন সদ্ধিংযেৱ কণ্ডকং ঊৰুহি নিপ্পীড়েত্ৱা অট্ঠাৰসহত্থুব্বেধং পাকাৰং উপ্পতিত্ৱা অতিক্কমিস্সামী’’তি. ছন্নোপি চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৱাৰং ন ৱিৱৰিয্যতি, অহং অত্তনো সামিকং অয্যপুত্তং খন্ধে নিসীদাপেত্ৱা কণ্ডকং দক্খিণেন হত্থেন কুচ্ছিযং পৰিক্খিপন্তো উপকচ্ছন্তৰে কত্ৱা পাকাৰং উপ্পতিত্ৱা অতিক্কমিস্সামী’’তি. কণ্ডকোপি চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৱাৰং ন ৱিৱৰিয্যতি, অহং অত্তনো সামিকং পিট্ঠে যথানিসিন্নমেৱ ছন্নেন ৱালধিং গহেত্ৱা ঠিতেন সদ্ধিংযেৱ উক্খিপিত্ৱা পাকাৰং উপ্পতিত্ৱা অতিক্কমিস্সামী’’তি. সচে দ্ৱাৰং ন ৱিৱৰেয্য, যথাচিন্তিতমেৱ তেসু তীসু জনেসু অঞ্ঞতৰো সম্পাদেয্য. দ্ৱাৰে পন অধিৱত্থা দেৱতা দ্ৱাৰং ৱিৱৰি.

তস্মিংযেৱ খণে মাৰো পাপিমা ‘‘বোধিসত্তং নিৱত্তেস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা আকাসে ঠিতো আহ – ‘‘মাৰিস, মা নিক্খমি, ইতো তে সত্তমে দিৱসে চক্কৰতনং পাতুভৱিস্সতি, দ্ৱিসহস্সপৰিত্তদীপপৰিৱাৰানং চতুন্নং মহাদীপানং ৰজ্জং কাৰেস্সসি, নিৱত্ত, মাৰিসা’’তি. ‘‘কোসি ত্ৱ’’ন্তি? ‘‘অহং ৱসৱত্তী’’তি. ‘‘মাৰ, জানামহং ময্হং চক্কৰতনস্স পাতুভাৱং, অনত্থিকোহং ৰজ্জেন, দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৱা বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি আহ. মাৰো ‘‘ইতো দানি তে পট্ঠায কামৱিতক্কং ৱা ব্যাপাদৱিতক্কং ৱা ৱিহিংসাৱিতক্কং ৱা চিন্তিতকালে জানিস্সামী’’তি ওতাৰাপেক্খো ছাযা ৱিয অনুগচ্ছন্তো অনুবন্ধি.

বোধিসত্তোপি হত্থগতং চক্কৱত্তিৰজ্জং খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডেত্ৱা মহন্তেন সক্কাৰেন নগৰা নিক্খমি. আসাড়্হিপুণ্ণমায উত্তৰাসাড়্হনক্খত্তে ৱত্তমানে, নিক্খমিত্ৱা চ পুন নগৰং অপলোকেতুকামো জাতো. এৱঞ্চ পনস্স চিত্তে উপ্পন্নমত্তেযেৱ – ‘‘মহাপুৰিস, ন তযা নিৱত্তেত্ৱা ওলোকনকম্মং কত’’ন্তি ৱদমানা ৱিয মহাপথৱী কুলালচক্কং ৱিয ছিজ্জিত্ৱা পৰিৱত্তি. বোধিসত্তো নগৰাভিমুখো ঠত্ৱা নগৰং ওলোকেত্ৱা তস্মিং পথৱিপ্পদেসে কণ্ডকনিৱত্তনচেতিযট্ঠানং দস্সেত্ৱা গন্তব্বমগ্গাভিমুখং কণ্ডকং কত্ৱা পাযাসি মহন্তেন সক্কাৰেন উড়াৰেন সিৰিসোভগ্গেন. তদা কিৰস্স দেৱতা পুৰতো সট্ঠি উক্কাসহস্সানি ধাৰযিংসু, পচ্ছতো সট্ঠি, দক্খিণপস্সতো সট্ঠি, ৱামপস্সতো সট্ঠীতি. অপৰা দেৱতা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং অপৰিমাণা উক্কা ধাৰযিংসু. অপৰা দেৱতা চ নাগসুপণ্ণাদযো চ দিব্বেহি গন্ধেহি মালাহি চুণ্ণেহি ধূপেহি পূজযমানা গচ্ছন্তি, পাৰিচ্ছত্তকপুপ্ফেহি চেৱ মন্দাৰৱপুপ্ফেহি চ ঘনমেঘৱুট্ঠিকালে ধাৰাহি ৱিয নভং নিৰন্তৰং অহোসি, দিব্বানি সংগীতানি পৱত্তিংসু, সমন্ততো অট্ঠ তূৰিযানি, সট্ঠি তূৰিযানীতি অট্ঠসট্ঠি তূৰিযসতসহস্সানি পৱত্তযিংসু. তেসং সদ্দো সমুদ্দকুচ্ছিযং মেঘধনিতকালো ৱিয, যুগন্ধৰকুচ্ছিযং সাগৰনিগ্ঘোসকালো ৱিয চ ৱত্ততি.

ইমিনা সিৰিসোভগ্গেন গচ্ছন্তো বোধিসত্তো একৰত্তেনেৱ তীণি ৰজ্জানি অতিক্কম্ম তিংসযোজনমত্থকে অনোমানদীতীৰং পাপুণি. কিং পন অস্সো ততো পৰং গন্তুং ন সক্কোতীতি? নো ন সক্কোতি. সো হি একং চক্কৱাড়গব্ভং নাভিযা ঠিতচক্কস্স নেমিৱট্টিং মদ্দন্তো ৱিয অন্তন্তেন চৰিত্ৱা পুৰেপাতৰাসমেৱ আগন্ত্ৱা অত্তনো সম্পাদিতং ভত্তং ভুঞ্জিতুং সমত্থো. তদা পন দেৱনাগসুপণ্ণাদীহি আকাসে ঠত্ৱা ওস্সট্ঠেহি গন্ধমালাদীহি যাৱ ঊৰুপ্পদেসা সঞ্ছন্নসৰীৰং আকড্ঢিত্ৱা গন্ধমালাজটং ছিন্দন্তস্স অতিপপঞ্চো অহোসি, তস্মা তিংসযোজনমত্তমেৱ অগমাসি. অথ বোধিসত্তো নদীতীৰে ঠত্ৱা ছন্নং পুচ্ছি – ‘‘কা নাম অযং নদী’’তি? ‘‘অনোমা নাম, দেৱা’’তি. ‘‘অম্হাকম্পি পব্বজ্জা অনোমা ভৱিস্সতী’’তি পণ্হিযা ঘট্টেন্তো অস্সস্স সঞ্ঞং অদাসি. অস্সো চ উপ্পতিত্ৱা অট্ঠুসভৱিত্থাৰায নদিযা পাৰিমতীৰে অট্ঠাসি.

বোধিসত্তো অস্সপিট্ঠিতো ওৰুয্হ ৰজতপট্টসদিসে ৱাড়ুকাপুলিনে ঠত্ৱা ছন্নং আমন্তেসি – ‘‘সম্ম ছন্ন, ত্ৱং ময্হং আভৰণানি চেৱ কণ্ডকঞ্চ আদায গচ্ছ, অহং পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘অহম্পি, দেৱ, পব্বজিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘ন লব্ভা তযা পব্বজিতুং, গচ্ছেৱ ত্ৱ’’ন্তি তিক্খত্তুং পটিবাহিত্ৱা আভৰণানি চেৱ কণ্ডকঞ্চ পটিচ্ছাপেত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘ইমে ময্হং কেসা সমণসাৰুপ্পা ন হোন্তি, অঞ্ঞো বোধিসত্তস্স কেসে ছিন্দিতুং যুত্তৰূপো নত্থী’’তি. ততো ‘‘সযমেৱ খগ্গেন ছিন্দিস্সামী’’তি দক্খিণেন হত্থেন অসিং গহেত্ৱা ৱামহত্থেন মোড়িযা সদ্ধিং চূড়ং গহেত্ৱা ছিন্দি. কেসা দ্ৱঙ্গুলমত্তা হুত্ৱা দক্খিণতো আৱট্টমানা সীসং অল্লীযিংসু. তেসং যাৱজীৱং তদেৱ পমাণং অহোসি, মস্সু চ তদনুৰূপং, পুন কেসমস্সুওহাৰণকিচ্চং নাম নাহোসি. বোধিসত্তো সহ মোড়িযা চূড়ং গহেত্ৱা ‘‘সচাহং সম্বুদ্ধো ভৱিস্সামি, আকাসে তিট্ঠতু. নো চে, ভূমিযং পততূ’’তি অন্তলিক্খে খিপি. সা চূড়া যোজনপ্পমাণং ঠানং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অট্ঠাসি. সক্কো দেৱৰাজা দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৱা যোজনিযৰতনচঙ্কোটকেন সম্পটিচ্ছিত্ৱা তাৱতিংসভৱনে চূড়ামণিচেতিযং নাম পতিট্ঠাপেসি.

‘‘ছেত্ৱান মোড়িং ৱৰগন্ধৱাসিতং, ৱেহাযসং উক্খিপি সক্যপুঙ্গৱো;

সহস্সনেত্তো সিৰসা পটিগ্গহি, ৰতনচঙ্কোটৱৰেন ৱাসৱো’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২২);

পুন বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইমানি কাসিকৱত্থানি ময্হং ন সমণসাৰুপ্পানী’’তি. অথস্স কস্সপবুদ্ধকালে পুৰাণসহাযকো ঘটিকাৰমহাব্ৰহ্মা একং বুদ্ধন্তৰং জৰং অপ্পত্তেন মিত্তভাৱেন চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মে সহাযকো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, সমণপৰিক্খাৰমস্স গহেত্ৱা গচ্ছিস্সামী’’তি.

‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসী সূচি চ বন্ধনং;

পৰিস্সাৱনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খূনো’’তি. –

ইমে অট্ঠ পৰিক্খাৰে আহৰিত্ৱা অদাসি. বোধিসতো অৰহদ্ধজং নিৱাসেত্ৱা উত্তমপব্বজিতৱেসং গণ্হিত্ৱা ‘‘ছন্ন, ত্ৱং মম ৱচনেন মাতাপিতূনং আৰোগ্যং ৱদেহী’’তি ৱত্ৱা উয্যোজেসি. ছন্নো বোধিসত্তং ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. কণ্ডকো পন ছন্নেন সদ্ধিং মন্তযমানস্স বোধিসত্তস্স ৱচনং সুণন্তোৱ ‘‘নত্থি দানি ময্হং পুন সামিনো দস্সন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা চক্খুপথং ৱিজহন্তো সোকং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো হদযেন ফলিতেন কালং কত্ৱা তাৱতিংসভৱনে কণ্ডকো নাম দেৱপুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. ছন্নস্স পঠমং একোৱ সোকো অহোসি, কণ্ডকস্স পন কালকিৰিযায দুতিযেন সোকেন পীড়িতো ৰোদন্তো পৰিদেৱন্তো নগৰং অগমাসি.

বোধিসত্তো পব্বজিত্ৱা তস্মিংযেৱ পদেসে অনুপিযং নাম অম্বৱনং অত্থি, তত্থ সত্তাহং পব্বজ্জাসুখেন ৱীতিনামেত্ৱা একদিৱসেনেৱ তিংসযোজনমগ্গং পদসা গন্ত্ৱা ৰাজগহং পাৱিসি. পৱিসিত্ৱা চ সপদানং পিণ্ডায চৰি. সকলনগৰং বোধিসত্তস্স ৰূপদস্সনেনেৱ ধনপালকে পৱিট্ঠে ৰাজগহং ৱিয চ, অসুৰিন্দে পৱিট্ঠে দেৱনগৰং ৱিয চ সঙ্খোভং অগমাসি. ৰাজপুৰিসা গন্ত্ৱা ‘‘দেৱ, এৱৰূপো নাম সত্তো নগৰে পিণ্ডায চৰতি, ‘দেৱো ৱা মনুস্সো ৱা নাগো ৱা সুপণ্ণো ৱা অসুকো নাম এসো’তি ন জানামা’’তি আৰোচেসুং. ৰাজা পাসাদতলে ঠত্ৱা মহাপুৰিসং দিস্ৱা অচ্ছৰিযব্ভুতচিত্তো পুৰিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৱীমংসথ, সচে অমনুস্সো ভৱিস্সতি, নগৰা নিক্খমিত্ৱা অন্তৰধাযিস্সতি, সচে দেৱতা ভৱিস্সতি, আকাসেন গচ্ছিস্সতি, সচে নাগো ভৱিস্সতি, পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা গমিস্সতি, সচে মনুস্সো ভৱিস্সতি, যথালদ্ধং ভিক্খং পৰিভুঞ্জিস্সতী’’তি.

মহাপুৰিসোপি খো মিস্সকভত্তং সংহৰিত্ৱা ‘‘অলং মে এত্তকং যাপনাযা’’তি ঞত্ৱা পৱিট্ঠদ্ৱাৰেনেৱ নগৰা নিক্খমিত্ৱা পণ্ডৱপব্বতচ্ছাযাযং পুৰত্থিমাভিমুখো নিসীদিত্ৱা আহাৰং পৰিভুঞ্জিতুং আৰদ্ধো. অথস্স অন্তানি পৰিৱত্তিত্ৱা মুখেন নিক্খমনাকাৰপ্পত্তানি অহেসুং. ততো সো তেন অত্তভাৱেন এৱৰূপস্স আহাৰস্স চক্খুনাপি অদিট্ঠপুব্বতায তেন পটিকূলাহাৰেন অট্টীযমানোপি এৱং অত্তনা এৱ অত্তানং ওৱদি – ‘‘সিদ্ধত্থ, ত্ৱং সুলভঅন্নপানে কুলে তিৱস্সিকগন্ধসালিভোজনং নানগ্গৰসেহি ভুঞ্জনট্ঠানে নিব্বত্তিত্ৱাপি একং পংসুকূলিকং দিস্ৱা ‘কদা নু খো অহম্পি এৱৰূপো হুত্ৱা পিণ্ডায চৰিত্ৱা ভুঞ্জিস্সামি, ভৱিস্সতি নু খো মে সো কালো’তি চিন্তেত্ৱা নিক্খন্তো, ইদানি কিন্নামেতং কৰোসী’’তি এৱং অত্তানং ওৱদিত্ৱা নিব্বিকাৰো হুত্ৱা আহাৰং পৰিভুঞ্জি.

ৰাজপুৰিসা তং পৱত্তিং দিস্ৱা গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা দূতৱচনং সুত্ৱা ৱেগেন নগৰা নিক্খমিত্ৱা বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ইৰিযাপথস্মিংযেৱ পসীদিত্ৱা বোধিসত্তস্স সব্বং ইস্সৰিযং নিয্যাতেসি. বোধিসত্তো ‘‘ময্হং, মহাৰাজ, ৱত্থুকামেহি ৱা কিলেসকামেহি ৱা অত্থো নত্থি, অহং পৰমাভিসম্বোধিং পত্থযন্তো নিক্খন্তো’’তি আহ. ৰাজা অনেকপ্পকাৰং যাচন্তোপি তস্স চিত্তং অলভিত্ৱা ‘‘অদ্ধা ত্ৱং বুদ্ধো ভৱিস্সসি, বুদ্ধভূতেন পন তযা পঠমং মম ৱিজিতং আগন্তব্ব’’ন্তি পটিঞ্ঞং গণ্হি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ‘‘পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামি, যথা পব্বজি চক্খুমা’’তি ইমং পব্বজ্জাসুত্তং (সু. নি. ৪০৭) সদ্ধিং অট্ঠকথায ওলোকেত্ৱা ৱেদিতব্বো.

বোধিসত্তোপি খো ৰঞ্ঞো পটিঞ্ঞং দত্ৱা অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো আড়াৰঞ্চ কালামং উদকঞ্চ ৰামপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘নাযং মগ্গো বোধাযা’’তি তম্পি সমাপত্তিভাৱনং অনলঙ্কৰিত্ৱা সদেৱকস্স লোকস্স অত্তনো থামৱীৰিযসন্দস্সনত্থং মহাপধানং পদহিতুকামো উৰুৱেলং গন্ত্ৱা ‘‘ৰমণীযো ৱতাযং ভূমিভাগো’’তি তত্থেৱ ৱাসং উপগন্ত্ৱা মহাপধানং পদহি. তেপি খো কোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা পঞ্চৱগ্গিযা গামনিগমৰাজধানীসু ভিক্খায চৰন্তা তত্থ বোধিসত্তং সম্পাপুণিংসু. অথ নং ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহন্তং ‘‘ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতি, ইদানি বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি পৰিৱেণসম্মজ্জনাদিকায ৱত্তপটিপত্তিযা উপট্ঠহমানা সন্তিকাৱচৰা অহেসুং. বোধিসত্তোপি খো ‘‘কোটিপ্পত্তং দুক্কৰকাৰিকং কৰিস্সামী’’তি একতিলতণ্ডুলাদীহিপি ৱীতিনামেসি, সব্বসোপি আহাৰুপচ্ছেদনং অকাসি. দেৱতাপি লোমকূপেহি ওজং উপসংহৰমানা পক্খিপিংসু.

অথস্স তায নিৰাহাৰতায পৰমকসিৰপ্পত্ততায সুৱণ্ণৱণ্ণোপি কাযো কাড়ৱণ্ণো অহোসি, দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি পটিচ্ছন্নানি অহেসুং. অপ্পেকদা আনাপানকজ্ঝানং ঝাযন্তো মহাৱেদনাভিতুন্নো ৱিসঞ্ঞীভূতো চঙ্কমনকোটিযং পততি. অথ নং একচ্চা দেৱতা ‘‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’’তি ৱদন্তি. একচ্চা ‘‘ৱিহাৰোত্ৱেৱেসো অৰহত’’ন্তি চ আহংসু. তত্থ যাসং ‘‘কালঙ্কতো’’তি সঞ্ঞা অহোসি, তা গন্ত্ৱা সুদ্ধোদনমহাৰাজস্স আৰোচেসুং – ‘‘তুম্হাকং পুত্তো কালঙ্কতো’’তি. ‘‘মম পুত্তো বুদ্ধো হুত্ৱা কালঙ্কতো, অহুত্ৱা’’তি? ‘‘বুদ্ধো ভৱিতুং নাসক্খি, পধানভূমিযংযেৱ পতিত্ৱা কালঙ্কতো’’তি. ইদং সুত্ৱা ৰাজা – ‘‘নাহং সদ্দহামি, মম পুত্তস্স বোধিং অপ্পত্ৱা কালকিৰিযা নাম নত্থী’’তি পটিক্খিপি. ‘‘কস্মা পন ৰাজা ন সদ্দহতী’’তি? কালদেৱলতাপসৱন্দাপনদিৱসে জম্বুৰুক্খমূলে চ পাটিহাৰিযানং দিট্ঠত্তা.

পুন বোধিসত্তে সঞ্ঞং পটিলভিত্ৱা উট্ঠিতে তা দেৱতা গন্ত্ৱা ‘‘অৰোগো তে, মহাৰাজ, পুত্তো’’তি আৰোচেসুং. ৰাজা ‘‘জানামহং মম পুত্তস্স অমৰণভাৱ’’ন্তি ৱদতি. মহাসত্তস্স ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তস্সেৱ আকাসে গণ্ঠিকৰণকালো ৱিয অহোসি. সো ‘‘অযং দুক্কৰকাৰিকা নাম বোধায মগ্গো ন হোতী’’তি ওড়াৰিকং আহাৰং আহাৰেতুং গামনিগমেসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা আহাৰং আহৰি. অথস্স দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণানি পাকতিকানি অহেসুং, কাযোপি সুৱণ্ণৱণ্ণো অহোসি. পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ‘‘অযং ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তোপি সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝিতুং নাসক্খি, ইদানি গামনিগমাদীসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা ওড়াৰিকং আহাৰং আহৰমানো কিং সক্খিস্সতি, বাহুলিকো এস পধানৱিব্ভন্তো, সীসং ন্হাযিতুকামস্স উস্সাৱবিন্দুতক্কনং ৱিয অম্হাকং এতস্স সন্তিকা ৱিসেসতক্কনং, কিং নো ইমিনা’’তি মহাপুৰিসং পহায অত্তনো অত্তনো পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা অট্ঠাৰসযোজনমগ্গং গন্ত্ৱা ইসিপতনং পৱিসিংসু.

তেন খো পন সমযেন উৰুৱেলাযং সেনানিগমে সেনানিকুটুম্বিকস্স গেহে নিব্বত্তা সুজাতা নাম দাৰিকা ৱযপ্পত্তা একস্মিং নিগ্ৰোধৰুক্খে পত্থনং অকাসি – ‘‘সচাহং সমজাতিকং কুলঘৰং গন্ত্ৱা পঠমগব্ভে পুত্তং লভিস্সামি, অনুসংৱচ্ছৰং তে সতসহস্সপৰিচ্চাগেন বলিকম্মং কৰিস্সামী’’তি. তস্সা সা পত্থনা সমিজ্ঝি. সা মহাসত্তস্স দুক্কৰকাৰিকং কৰোন্তস্স ছট্ঠে ৱস্সে পৰিপুণ্ণে ৱিসাখাপুণ্ণমাযং বলিকম্মং কাতুকামা হুত্ৱা পুৰেতৰংযেৱ ধেনুসহস্সং লট্ঠিমধুকৱনে চৰাপেত্ৱা, তাসং খীৰং পঞ্চ ধেনুসতানি পাযেত্ৱা, তাসং খীৰং অড্ঢতিযানি চ সতানীতি এৱং যাৱ সোড়সন্নং ধেনূনং খীৰং অট্ঠ ধেনুযো পিৱন্তি, তাৱ খীৰস্স বহলতঞ্চ মধুৰতঞ্চ ওজৱন্ততঞ্চ পত্থযমানা খীৰপৰিৱত্তনং নাম অকাসি. সা ৱিসাখাপুণ্ণমদিৱসে ‘‘পাতোৱ বলিকম্মং কৰিস্সামী’’তি ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায তা অট্ঠ ধেনুযো দুহাপেসি. ৱচ্ছকা ধেনূনং থনমূলং ন আগমংসু, থনমূলে পন নৱভাজনেসু উপনীতমত্তেসু অত্তনো ধম্মতায খীৰধাৰা পগ্ঘৰিংসু. তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা সুজাতা সহত্থেনেৱ খীৰং গহেত্ৱা নৱভাজনে পক্খিপিত্ৱা সহত্থেনেৱ অগ্গিং কত্ৱা পচিতুং আৰভি.

তস্মিং পাযাসে পচ্চমানে মহন্তা মহন্তা পুব্বুড়া উট্ঠহিত্ৱা দক্খিণাৱট্টা হুত্ৱা সঞ্চৰন্তি. একফুসিতম্পি বহি ন উপ্পততি, উদ্ধনতো অপ্পমত্তকোপি ধূমো ন উট্ঠহতি. তস্মিং সমযে চত্তাৰো লোকপালা আগন্ত্ৱা উদ্ধনে আৰক্খং গণ্হিংসু, মহাব্ৰহ্মা ছত্তং ধাৰেসি, সক্কো অলাতানি সমানেন্তো অগ্গিং জালেসি. দেৱতা দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰেসু চতূসু মহাদীপেসু দেৱমনুস্সানং উপকপ্পনওজং অত্তনো দেৱানুভাৱেন দণ্ডকবদ্ধং মধুপটলং পীড়েত্ৱা মধুং গণ্হমানা ৱিয সংহৰিত্ৱা তত্থ পক্খিপিংসু. অঞ্ঞেসু হি কালেসু দেৱতা কবড়ে কবড়ে ওজং পক্খিপিংসু, সম্বোধিপ্পত্তদিৱসে চ পৰিনিব্বানদিৱসে চ উক্খলিযংযেৱ পক্খিপিংসু. সুজাতা একদিৱসেযেৱ তত্থ অত্তনো পাকটানি অনেকানি অচ্ছৰিযানি দিস্ৱা পুণ্ণং নাম দাসিং আমন্তেসি – ‘‘অম্ম পুণ্ণে, অজ্জ অম্হাকং দেৱতা অতিৱিয পসন্না, মযা হি এত্তকে কালে এৱৰূপং অচ্ছৰিযং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, ৱেগেন গন্ত্ৱা দেৱট্ঠানং পটিজগ্গাহী’’তি. সা ‘‘সাধু, অয্যে’’তি তস্সা ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা তুৰিততুৰিতা ৰুক্খমূলং অগমাসি.

বোধিসত্তোপি খো তস্মিং ৰত্তিভাগে পঞ্চ মহাসুপিনে (অ. নি. ৫.১৯৬) দিস্ৱা পৰিগ্গণ্হন্তো ‘‘নিস্সংসযং অজ্জাহং বুদ্ধো ভৱিস্সামী’’তি কতসন্নিট্ঠানো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন কতসৰীৰপটিজগ্গনো ভিক্খাচাৰকালং আগমযমানো পাতোৱ আগন্ত্ৱা তস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি, অত্তনো পভায সকলং ৰুক্খমূলং ওভাসযমানো. অথ খো সা পুণ্ণা আগন্ত্ৱা অদ্দস বোধিসত্তং ৰুক্খমূলে পাচীনলোকধাতুং ওলোকযমানং নিসিন্নং, সৰীৰতো চস্স নিক্খন্তাহি পভাহি সকলৰুক্খং সুৱণ্ণৱণ্ণং. দিস্ৱানস্সা এতদহোসি – ‘‘অজ্জ অম্হাকং দেৱতা ৰুক্খতো ওৰুয্হ সহত্থেনেৱ বলিকম্মং সম্পটিচ্ছিতুং নিসিন্না মঞ্ঞে’’তি উব্বেগপ্পত্তা হুত্ৱা ৱেগেন আগন্ত্ৱা সুজাতায এতমত্থং আৰোচেসি.

সুজাতা তস্সা ৱচনং সুত্ৱা তুট্ঠমানসা হুত্ৱা ‘‘অজ্জ দানি পট্ঠায মম জেট্ঠধীতুট্ঠানে তিট্ঠাহী’’তি ধীতু অনুচ্ছৱিকং সব্বালঙ্কাৰং অদাসি. যস্মা পন বুদ্ধভাৱং পাপুণনদিৱসে সতসহস্সগ্ঘনিকা একা সুৱণ্ণপাতি লদ্ধুং ৱট্টতি, তস্মা সা ‘‘সুৱণ্ণপাতিযং পাযাসং পক্খিপিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৱণ্ণপাতিং নীহৰাপেত্ৱা তত্থ পাযাসং পক্খিপিতুকামা পক্কভাজনং আৱজ্জেসি. সব্বো পাযাসো পদুমপত্ততো উদকং ৱিয ৱত্তিত্ৱা পাতিযং পতিট্ঠাসি, একপাতিপূৰমত্তোৱ অহোসি. সা তং পাতিং অঞ্ঞায পাতিযা পটিকুজ্জিত্ৱা ওদাতৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা সযং সব্বালঙ্কাৰেহি অত্তভাৱং অলঙ্কৰিত্ৱা তং পাতিং অত্তনো সীসে ঠপেত্ৱা মহন্তেন আনুভাৱেন নিগ্ৰোধৰুক্খমূলং গন্ত্ৱা বোধিসত্তং দিস্ৱা বলৱসোমনস্সজাতা ‘‘ৰুক্খদেৱতা’’তি সঞ্ঞায দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতোনতা গন্ত্ৱা সীসতো পাতিং ওতাৰেত্ৱা ৱিৱৰিত্ৱা সুৱণ্ণভিঙ্গাৰেন গন্ধপুপ্ফৱাসিতং উদকং গহেত্ৱা বোধিসত্তং উপগন্ত্ৱা অট্ঠাসি. ঘটিকাৰমহাব্ৰহ্মুনা দিন্নো মত্তিকাপত্তো এত্তকং কালং বোধিসত্তং অৱিজহিত্ৱা তস্মিং খণে অদস্সনং গতো, বোধিসত্তো পত্তং অপস্সন্তো দক্খিণহত্থং পসাৰেত্ৱা উদকং সম্পটিচ্ছি. সুজাতা সহেৱ পাতিযা পাযাসং মহাপুৰিসস্স হত্থে ঠপেসি, মহাপুৰিসো সুজাতং ওলোকেসি. সা আকাৰং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘অয্য, মযা তুম্হাকং পৰিচ্চত্তা, তং গণ্হিত্ৱা যথাৰুচি কৰোথা’’তি ৱন্দিত্ৱা ‘‘যথা ময্হং মনোৰথো নিপ্ফন্নো, এৱং তুম্হাকম্পি নিপ্ফজ্জতূ’’তি ৱত্ৱা সতসহস্সগ্ঘনিকম্পি সুৱণ্ণপাতিং পুৰাণকপণ্ণং ৱিয পৰিচ্চজিত্ৱা অনপেক্খাৱ পক্কামি.

বোধিসত্তোপি খো নিসিন্নট্ঠানা ৱুট্ঠায ৰুক্খং পদক্খিণং কত্ৱা পাতিং আদায নেৰঞ্জৰায তীৰং গন্ত্ৱা অনেকেসং বোধিসত্তসতসহস্সানং অভিসম্বুজ্ঝনদিৱসে ওতৰিত্ৱা ন্হানট্ঠানং সুপতিট্ঠিতং নাম অত্থি, তস্সা তীৰে পাতিং ঠপেত্ৱা সুপতিট্ঠিততিত্থে ওতৰিত্ৱা ন্হত্ৱা অনেকবুদ্ধসতসহস্সানং নিৱাসনং অৰহদ্ধজং নিৱাসেত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো নিসীদিত্ৱা একট্ঠিতালপক্কপ্পমাণে একূনপণ্ণাসপিণ্ডে কত্ৱা সব্বং অপ্পোদকমধুপাযাসং পৰিভুঞ্জি. সোযেৱস্স বুদ্ধভূতস সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৱসন্তস্স একূনপণ্ণাসদিৱসানি আহাৰো অহোসি. এত্তকং কালং অঞ্ঞো আহাৰো নত্থি, ন ন্হানং, ন মুখধোৱনং, ন সৰীৰৱড়ঞ্জো, ঝানসুখেন ফলসমাপত্তিসুখেন চ ৱীতিনামেসি. তং পন পাযাসং ভুঞ্জিত্ৱা সুৱণ্ণপাতিং গহেত্ৱা ‘‘সচাহং অজ্জ বুদ্ধো ভৱিস্সামি, অযং পাতি পটিসোতং গচ্ছতু, নো চে ভৱিস্সামি, অনুসোতং গচ্ছতূ’’তি ৱত্ৱা নদীসোতে পক্খিপি. সা সোতং ছিন্দমানা নদীমজ্ঝং গন্ত্ৱা মজ্ঝট্ঠানেনেৱ জৱসম্পন্নো অস্সো ৱিয অসীতিহত্থমত্তট্ঠানং পটিসোতং গন্ত্ৱা একস্মিং আৱট্টে নিমুজ্জিত্ৱা কাড়নাগৰাজভৱনং গন্ত্ৱা তিণ্ণং বুদ্ধানং পৰিভোগপাতিযো ‘‘কিলি কিলী’’তি ৰৱং কাৰযমানা পহৰিত্ৱা তাসং সব্বহেট্ঠিমা হুত্ৱা অট্ঠাসি. কাড়ো নাগৰাজা ত সদ্দং সুত্ৱা ‘‘হিয্যো একো বুদ্ধো নিব্বত্তি, পুন অজ্জ একো নিব্বত্তো’’তি ৱত্ৱা অনেকেহি পদসতেহি থুতিযো ৱদমানো উট্ঠাসি. তস্স কিৰ মহাপথৱিযা একযোজনতিগাৱুতপ্পমাণং নভং পূৰেত্ৱা আৰোহনকালো অজ্জ ৱা হিয্যো ৱা সদিসো অহোসি.

বোধিসত্তোপি নদীতীৰম্হি সুপুপ্ফিতসালৱনে দিৱাৱিহাৰং কত্ৱা সাযন্হসমযং পুপ্ফানং ৱণ্টতো মুচ্চনকালে দেৱতাহি অলঙ্কতেন অট্ঠূসভৱিত্থাৰেন মগ্গেন সীহো ৱিয ৱিজম্ভমানো বোধিৰুক্খাভিমুখো পাযাসি. নাগযক্খসুপণ্ণাদযো দিব্বেহি গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযিংসু, দিব্বসংগীতাদীনি পৱত্তযিংসু, দসসহস্সী লোকধাতু একগন্ধা একমালা একসাধুকাৰা অহোসি. তস্মিং সমযে সোত্থিযো নাম তিণহাৰকো তিণং আদায পটিপথে আগচ্ছন্তো মহাপুৰিসস্স আকাৰং ঞত্ৱা অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো অদাসি. বোধিসত্তো তিণং গহেত্ৱা বোধিমণ্ডং আৰুয্হ দক্খিণদিসাভাগে উত্তৰাভিমুখো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে দক্খিণচক্কৱাড়ং ওসীদিত্ৱা হেট্ঠা অৱীচিসম্পত্তং ৱিয অহোসি. উত্তৰচক্কৱাড়ং উল্লঙ্ঘিত্ৱা উপৰি ভৱগ্গপ্পত্তং ৱিয অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদং সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৱিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং কৰোন্তো পচ্ছিমদিসাভাগং গন্ত্ৱা পুৰত্থিমাভিমুখো অট্ঠাসি, ততো পচ্ছিমচক্কৱাড়ং ওসীদিত্ৱা হেট্ঠা অৱীচিসম্পত্তং ৱিয অহোসি, পুৰত্থিমচক্কৱাড়ং উল্লঙ্ঘিত্ৱা উপৰি ভৱগ্গপ্পত্তং ৱিয অহোসি. ঠিতট্ঠিতট্ঠানে কিৰস্স নেমিৱট্টিপৰিযন্তে অক্কন্তং নাভিযা পতিট্ঠিতমহাসকটচক্কং ৱিয মহাপথৱী ওনতুন্নতা অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদম্পি সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৱিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং কৰোন্তো উত্তৰদিসাভাগং গন্ত্ৱা দক্খিণাভিমুখো অট্ঠাসি. ততো উত্তৰচক্কৱাড়ং ওসীদিত্ৱা হেট্ঠা অৱীচিসম্পত্তং ৱিয অহোসি, দক্খিণচক্কৱাড়ং উল্লঙ্ঘিত্ৱা উপৰি ভৱগ্গপ্পত্তং ৱিয অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদম্পি সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৱিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং কৰোন্তো পুৰত্থিমদিসাভাগং গন্ত্ৱা পচ্ছিমাভিমুখো অট্ঠাসি. পুৰত্থিমদিসাভাগে পন সব্ববুদ্ধানং পল্লঙ্কট্ঠানং অহোসি, তং নেৱ ছম্ভতি, ন কম্পতি. বোধিসত্তো ‘‘ইদং সব্ববুদ্ধানং অৱিজহিতং অচলট্ঠানং কিলেসপঞ্জৰৱিদ্ধংসনট্ঠান’’ন্তি ঞত্ৱা তানি তিণানি অগ্গে গহেত্ৱা চালেসি, তাৱদেৱ চুদ্দসহত্থো পল্লঙ্কো অহোসি. তানিপি খো তিণানি তথাৰূপেন সণ্ঠানেন সণ্ঠহিংসু, যথাৰূপং সুকুসলো চিত্তকাৰো ৱা পোত্থকাৰো ৱা আলিখিতুম্পি সমত্থো নত্থি. বোধিসত্তো বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৱা পুৰত্থাভিমুখো দড়্হমানসো হুত্ৱা –

‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ, অট্ঠি চ অৱসিস্সতু;

উপসুস্সতু নিস্সেসং, সৰীৰে মংসলোহিতং. (অ. নি. ২.৫; ম. নি. ২.১৮৪) –

‘ন ত্ৱেৱাহং সম্মাসম্বোধিং অপ্পত্ৱা ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামী’’’তি অসনিসতসন্নিপাতেনপি অভেজ্জৰূপং অপৰাজিতপল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা নিসীদি.

তস্মিং সমযে মাৰো পাপিমা – ‘‘সিদ্ধত্থকুমাৰো ময্হং ৱসং অতিক্কমিতুকামো, ন দানিস্স অতিক্কমিতুং দস্সামী’’তি মাৰবলস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা এতমত্থং আৰোচেত্ৱা মাৰঘোসনং নাম ঘোসাপেত্ৱা মাৰবলং আদায নিক্খমি. সা মাৰসেনা মাৰস্স পুৰতো দ্ৱাদসযোজনা হোতি, দক্খিণতো চ ৱামতো চ দ্ৱাদসযোজনা, পচ্ছতো চক্কৱাড়পৰিযন্তং কত্ৱা ঠিতা, উদ্ধং নৱযোজনুব্বেধা হোতি, যস্সা উন্নদন্তিযা উন্নাদসদ্দো যোজনসহস্সতো পট্ঠায পথৱিউন্দ্ৰিযনসদ্দোৱিয সূযতি. অথ মাৰো দেৱপুত্তো দিযড্ঢযোজনসতিকং গিৰিমেখলং নাম হত্থিং অভিৰুহিত্ৱা বাহুসহস্সং মাপেত্ৱা নানাৱুধানি অগ্গহেসি. অৱসেসাযপি মাৰপৰিসায দ্ৱে জনা একসদিসা একসদিসং আৱুধং গণ্হন্তা নাহেসুং. নানাৱণ্ণা নানপ্পকাৰমুখা হুত্ৱা নানাৱুধানি গণ্হন্তা বোধিসত্তং অজ্ঝোত্থৰমানা আগমংসু.

দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা পন মহাসত্তস্স থুতিযো ৱদমানা অট্ঠংসু. সক্কো দেৱৰাজা ৱিজযুত্তৰসঙ্খং ধমমানো অট্ঠাসি. সো কিৰ সঙ্খো ৱীসহত্থসতিকো হোতি, সকিং ৱাতং গাহাপেত্ৱা ধমিযমানো চত্তাৰো মাসে সদ্দং কৰিত্ৱা নিস্সদ্দো হোতি. মহাকাড়নাগৰাজা অতিৰেকপদসতেন ৱণ্ণং ৱণ্ণেন্তোৱ অট্ঠাসি, মহাব্ৰহ্মা সেতচ্ছত্তং ধাৰযমানো অট্ঠাসি. মাৰবলে পন বোধিমণ্ডং উপসঙ্কমন্তে তেসং একোপি ঠাতুং নাসক্খি, সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৱ পলাযিংসু. কাড়ো নাম নাগৰাজাপি পথৱিযং নিমুজ্জিত্ৱা পঞ্চযোজনসতিকং মঞ্জেৰিকনাগভৱনং গন্ত্ৱা উভোহি হত্থেহি মুখং পিদহিত্ৱা নিপন্নো. সক্কো দেৱৰাজাপি ৱিজযুত্তৰসঙ্খং পিট্ঠিযং কত্ৱা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং অট্ঠাসি, মহাব্ৰহ্মা সেতচ্ছত্তং কোটিযং গহেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকমেৱ অগমাসি. একদেৱতাপি ঠাতুং সমত্থা নাম নাহোসি. মহাপুৰিসো পন এককোৱ নিসীদি.

মাৰোপি অত্তনো পৰিসং আহ – ‘‘তাতা, সুদ্ধোদনপুত্তেন সিদ্ধত্থেন সদিসো অঞ্ঞো পুৰিসো নাম নত্থি, মযং সম্মুখা যুদ্ধং দাতুং ন সক্খিস্সাম, পচ্ছাভাগেন দস্সামা’’তি. মহাপুৰিসোপি তীণি পস্সানি ওলোকেত্ৱা সব্বদেৱতানং পলাতত্তা সুঞ্ঞানি অদ্দস. পুন উত্তৰপস্সেন মাৰবলং অজ্ঝোত্থৰমানং দিস্ৱা ‘‘অযং এত্তকো জনো মং এককং সন্ধায মহন্তং ৱাযামং কৰোতি, ইমস্মিং ঠানে ময্হং মাতা ৱা পিতা ৱা ভাতা ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ঞাতকো নত্থি, ইমা পন দস পাৰমিযোৱ ময্হং দীঘৰত্তং পুট্ঠপৰিজনসদিসা. তস্মা মযা পাৰমিযোৱ বলগ্গং কত্ৱা পাৰমিসত্থেনেৱ পহৰিত্ৱা ইমং বলকাযং ৱিদ্ধংসেতুং ৱট্টতী’’তি দস পাৰমিযো আৱজ্জমানো নিসীদি.

অথ খো মাৰো দেৱপুত্তো – ‘‘ৱাতেনেৱ সিদ্ধত্থং পলাপেস্সামী’’তি ৱাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেসি. তঙ্খণঞ্ঞেৱ পুৰত্থিমাদিভেদাৱাতা সমুট্ঠহিত্ৱা অদ্ধযোজনযোজনদ্ৱিযোজনতিযোজনপ্পমাণানি পব্বতকূটানি পদালেত্ৱা ৱনগচ্ছৰুক্খাদীনি উদ্ধংমূলানি কত্ৱা সমন্তা গামনিগমে চুণ্ণৱিচুণ্ণে কাতুং সমত্থাপি মহাপুৰিসস্স পুঞ্ঞতেজেন ৱিহতানুভাৱা বোধিসত্তং পত্ৱা বোধিসত্তস্স চীৱৰকণ্ণমত্তম্পি চালেতুং নাসক্খিংসু. ততো – ‘‘উদকেন নং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা মাৰেস্সামী’’তি মহাৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. তস্সানুভাৱেন উপৰূপৰি সতপটলসহস্সপটলাদিভেদা ৱলাহকা উট্ঠহিত্ৱা ৱস্সিংসু. ৱুট্ঠিধাৰাৱেগেন পথৱী ছিদ্দাৱছিদ্দা অহোসি. ৱনৰুক্খাদীনং উপৰিভাগেন মহামেঘো আগন্ত্ৱা মহাসত্তস্স চীৱৰে উস্সাৱবিন্দুগহণমত্তম্পি তেমেতুং নাসক্খি. ততো পাসাণৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. মহন্তানি মহন্তানি পব্বতকূটানি ধূমাযন্তানি পজ্জলন্তানি আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তং পত্ৱা দিব্বমালাগুড়ভাৱং আপজ্জিংসু. ততো পহৰণৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. একতোধাৰা উভতোধাৰা অসিসত্তিখুৰপ্পাদযো ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তং পত্ৱা দিব্বপুপ্ফানি অহেসুং. ততো অঙ্গাৰৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. কিংসুকৱণ্ণা অঙ্গাৰা আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৱা ৱিকিৰিংসু. ততো কুক্কুড়ৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. অচ্চুণ্হো অগ্গিৱণ্ণো কুক্কুড়ো আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স পাদমূলে চন্দনচুণ্ণং হুত্ৱা নিপততি. ততো ৱালুকাৱস্সং সমুট্ঠাপেসি. অতিসুখুমা ৱালুকা ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৱা মহাসত্তস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৱা নিপতিংসু. ততো কললৱস্সং সমুট্ঠাপেসি, তং কললং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং আকাসেনাগন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স পাদমূলে দিব্বৱিলেপনং হুত্ৱা নিপততি. ততো ‘‘ইমিনা ভিংসেত্ৱা সিদ্ধত্থং পলাপেস্সামী’’তি অন্ধকাৰং সমুট্ঠাপেসি. তং চতুৰঙ্গসমন্নাগতং অন্ধকাৰং ৱিয মহাতমং হুত্ৱা বোধিসত্তং পত্ৱা সূৰিযপ্পভাৱিহতং ৱিয অন্ধকাৰং অন্তৰধাযি.

এৱং সো মাৰো ইমাহি নৱহি ৱাতৱস্সপাসাণপহৰণঅঙ্গাৰকুক্কুড়ৱালুকাকললন্ধকাৰৱুট্ঠীহি বোধিসত্তং পলাপেতুং অসক্কোন্তো – ‘‘কিং, ভণে, তিট্ঠথ, ইমং সিদ্ধত্থকুমাৰং গণ্হথ হনথ পলাপেথা’’তি অত্তনো পৰিসং আণাপেত্ৱা সযম্পি গিৰিমেখলস্স হত্থিনো খন্ধে নিসিন্নো চক্কাৱুধং আদায বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘সিদ্ধত্থ, উট্ঠেহি এতস্মা পল্লঙ্কা, নাযং তুয্হং পাপুণাতি, ময্হং এস পাপুণাতী’’তি আহ. মহাসত্তো তস্স ৱচনং সুত্ৱা অৱোচ – ‘‘মাৰ, নেৱ তযা দস পাৰমিযো পূৰিতা, ন উপপাৰমিযো, ন পৰমত্থপাৰমিযো, নাপি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগা পৰিচ্চত্তা, ন ঞাতত্থচৰিযা, ন লোকত্থচৰিযা, ন বুদ্ধত্থচৰিযা পূৰিতা, সব্বা তা মযাযেৱ পূৰিতা, তস্মা নাযং পল্লঙ্কো তুয্হং পাপুণাতি, ময্হেৱেসো পাপুণাতী’’তি.

মাৰো কুদ্ধো কোধৱেগং অসহন্তো মহাপুৰিসস্স চক্কাৱুধং ৱিস্সজ্জেসি. তং তস্স দস পাৰমিযো আৱজ্জেন্তস্সেৱ উপৰিভাগে মালাৱিতানং হুত্ৱা অট্ঠাসি. তং কিৰ খুৰধাৰং চক্কাৱুধং অঞ্ঞদা কুদ্ধেন ৱিস্সট্ঠং একগ্ঘনপাসাণত্থম্ভে ৱংসকড়ীৰে ৱিয ছিন্দন্তং গচ্ছতি. ইদানি পন তস্মিং মালাৱিতানং হুত্ৱা ঠিতে অৱসেসা মাৰপৰিসা ‘‘ইদানি সিদ্ধত্থো পল্লঙ্কতো ৱুট্ঠায পলাযিস্সতী’’তি মহন্তমহন্তানি সেলকূটানি ৱিস্সজ্জেসুং, তানিপি মহাপুৰিসস্স দস পাৰমিযো আৱজ্জেন্তস্স মালাগুড়ভাৱং আপজ্জিত্ৱা ভূমিযং পতিংসু. দেৱতা চক্কৱাড়মুখৱট্টিযং ঠিতা গীৱং পসাৰেত্ৱা সীসং উক্খিপিত্ৱা ‘‘নট্ঠো ৱত, ভো, সিদ্ধত্থকুমাৰস্স ৰূপগ্গপ্পত্তো অত্তভাৱো, কিং নু খো সো কৰিস্সতী’’তি ওলোকেন্তি.

ততো বোধিসত্তো ‘‘পূৰিতপাৰমীনং বোধিসত্তানং সম্বুজ্ঝনদিৱসে পত্তপল্লঙ্কো ময্হং পাপুণাতী’’তি ৱত্ৱা ঠিতং মাৰং আহ – ‘‘মাৰ, তুয্হং দানস্স দিন্নভাৱে কো সক্খী’’তি. মাৰো ‘‘ইমে এত্তকাৱ জনা সক্খিনো’’তি মাৰবলাভিমুখং হত্থং পসাৰেসি. তস্মিং খণে মাৰপৰিসায ‘‘অহং সক্খি, অহং সক্খী’’তি পৱত্তসদ্দো পথৱিউন্দ্ৰিযনসদ্দসদিসো অহোসি. অথ মাৰো মহাপুৰিসং আহ – ‘‘সিদ্ধত্থ, তুয্হং দানস্স দিন্নভাৱে কো সক্খী’’তি. মহাপুৰিসো ‘‘তুয্হং তাৱ দানস্স দিন্নভাৱে সচেতনা সক্খিনো, ময্হং পন ইমস্মিং ঠানে সচেতনো কোচি সক্খি নাম নত্থি, তিট্ঠতু তাৱ মে অৱসেসঅত্তভাৱেসু দিন্নদানং, ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে পন ঠত্ৱা ময্হং সত্তসতকমহাদানস্স তাৱ দিন্নভাৱে অচেতনাপি অযং ঘনমহাপথৱী সক্খী’’তি চীৱৰগব্ভন্তৰতো দক্খিণহত্থং অভিনীহৰিত্ৱা ‘‘ৱেস্সন্তৰত্তভাৱে ঠত্ৱা ময্হং সত্তসতকমহাদানস্স দিন্নভাৱে ত্ৱং সক্খি, ন সক্খী’’তি মহাপথৱিযাভিমুখং হত্থং পসাৰেসি. মহাপথৱী ‘‘অহং তে তদা সক্খী’’তি ৱিৰৱসতেন ৱিৰৱসহস্সেন ৱিৰৱসতসহস্সেন মাৰবলং অৱত্থৰমানা ৱিয উন্নদি.

ততো মহাপুৰিসে ‘‘দিন্নং তে, সিদ্ধত্থ, মহাদানং উত্তমদান’’ন্তি ৱেস্সন্তৰদানং সম্মসন্তে দিযড্ঢযোজনসতিকো গিৰিমেখলহত্থী জণ্ণুকেহি পথৱিযং পতিট্ঠাসি, মাৰপৰিসা দিসাৱিদিসা পলাযিংসু, দ্ৱে একমগ্গেন গতা নাম নত্থি, সীসাভৰণানি চেৱ নিৱত্থৱসনানি চ ছড্ডেত্ৱা সম্মুখসম্মুখদিসাহিযেৱ পলাযিংসু. ততো দেৱসঙ্ঘা পলাযমানং মাৰবলং দিস্ৱা ‘‘মাৰস্স পৰাজযো জাতো, সিদ্ধত্থকুমাৰস্স জযো জাতো, জযপূজং কৰিস্সামা’’তি দেৱতা দেৱতানং, নাগা নাগানং, সুপণ্ণা সুপণ্ণানং, ব্ৰহ্মানো ব্ৰহ্মানং ঘোসেত্ৱা গন্ধমালাদিহত্থা মহাপুৰিসস্স সন্তিকং বোধিপল্লঙ্কং আগমংসু.

এৱং গতেসু পন তেসু –

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিৰীমতো অযং, মাৰস্স চ পাপিমতো পৰাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা দেৱগণা মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিৰীমতো অযং, মাৰস্স চ পাপিমতো পৰাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা নাগগণা মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিৰীমতো অযং, মাৰস্স চ পাপিমতো পৰাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা সুপণ্ণসঙ্ঘাপি মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিৰীমতো অযং, মাৰস্স চ পাপিমতো পৰাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা ব্ৰহ্মগণা মহেসিনো’’তি. –

অৱসেসা দসসু চক্কৱাড়সহস্সেসু দেৱতা মালাগন্ধৱিলেপনেহি পূজযমানা নানপ্পকাৰা চ থুতিযো ৱদমানা অট্ঠংসু. এৱং ধৰমানেযেৱ সূৰিযে মহাপুৰিসো মাৰবলং ৱিধমিত্ৱা চীৱৰূপৰি পতমানেহি বোধিৰুক্খঙ্কুৰেহি ৰত্তপৱাড়দলেহি ৱিয পূজিযমানো পঠমযামে পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰিত্ৱা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৱিসোধেত্ৱা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতাৰেসি. অথস্স দ্ৱাদসপদিকং পচ্চযাকাৰং ৱট্টৱিৱট্টৱসেন অনুলোমপটিলোমতো সম্মসন্তস্স দসসহস্সী লোকধাতু উদকপৰিযন্তং কত্ৱা দ্ৱাদসক্খত্তুং সঙ্কম্পি.

মহাপুৰিসে পন দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৱা অৰুণুগ্গমনৱেলায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তে সকলা দসসহস্সী লোকধাতু অলঙ্কতপটিযত্তা অহোসি. পাচীনচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা পচ্ছিমচক্কৱাড়মুখৱট্টিং পহৰন্তি, তথা পচ্ছিমচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা পাচীনচক্কৱাড়মুখৱট্টিং পহৰন্তি, দক্খিণচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা উত্তৰচক্কৱাড়মুখৱট্টিং পহৰন্তি, উত্তৰচক্কৱাড়মুখৱট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা দক্খিণচক্কৱাড়মুখৱট্টিং পহৰন্তি, পথৱিতলে উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা ব্ৰহ্মলোকং আহচ্চ অট্ঠংসু, ব্ৰহ্মলোকে বদ্ধানং ধজানং পটাকা পথৱিতলে পতিট্ঠহিংসু, দসসহস্সেসু চক্কৱাড়েসু পুপ্ফূপগা ৰুক্খা পুপ্ফং গণ্হিংসু, ফলূপগা ৰুক্খা ফলপিণ্ডিভাৰসহিতা অহেসুং. খন্ধেসু খন্ধপদুমানি পুপ্ফিংসু, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, আকাসে ওলম্বকপদুমানি, ঘনসিলাতলানি ভিন্দিত্ৱা উপৰূপৰি সতপত্তানি হুত্ৱা দণ্ডকপদুমানি উট্ঠহিংসু. দসসহস্সী লোকধাতু ৱট্টেত্ৱা ৱিস্সট্ঠমালাগুড়া ৱিয সুসন্থতপুপ্ফসন্থাৰো ৱিয চ পুপ্ফাভিকিণ্ণা অহোসি. চক্কৱাড়ন্তৰেসু অট্ঠযোজনসহস্সা লোকন্তৰিকনিৰযা সত্তসূৰিযপ্পভাহিপিঅনোভাসিতপুব্বা তদা একোভাসা অহেসুং. চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰো মহাসমুদ্দো মধুৰোদকো অহোসি, নদিযো ন পৱত্তিংসু, জচ্চন্ধা ৰূপানি পস্সিংসু, জাতিবধিৰা সদ্দং সুণিংসু, জাতিপীঠসপ্পিনো পদসা গচ্ছিংসু, অন্দুবন্ধনাদীনি ছিজ্জিত্ৱা পতিংসু.

এৱং অপৰিমাণেন সিৰিৱিভৱেন পূজিযমানো মহাপুৰিসো অনেকপ্পকাৰেসু অচ্ছৰিযধম্মেসু পাতুভূতেসু সব্বঞ্ঞুতং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা সব্ববুদ্ধেহি অৱিজহিতং উদানং উদানেসি –

‘‘অনেকজাতিসংসাৰং, সন্ধাৱিস্সং অনিব্বিসং;

গহকাৰং গৱেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকাৰক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৱিসঙ্খতং;

ৱিসঙ্খাৰগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);

ইতি তুসিতভৱনতো পট্ঠায যাৱ অযং বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তি, এত্তকং ঠানং অৱিদূৰেনিদানং নামাতি ৱেদিতব্বং.

অৱিদূৰেনিদানকথা নিট্ঠিতা.