১১. দসুত্তৰসুত্তৱণ্ণনা
৩৫০. এৱং মে সুতন্তি দসুত্তৰসুত্তং. তত্ৰাযং অপুব্বপদৱণ্ণনা – আৱুসো ভিক্খৱেতি সাৱকানং আলপনমেতং. বুদ্ধা হি পৰিসং আমন্তযমানা ‘ভিক্খৱে’তি ৱদন্তি. সাৱকা সত্থাৰং উচ্চট্ঠানে ঠপেস্সামাতি সত্থু আলপনেন অনালপিত্ৱা আৱুসোতি আলপন্তি. তে ভিক্খূতি তে ধম্মসেনাপতিং পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্না ভিক্খূ. কে পন তে ভিক্খূতি? অনিবদ্ধৱাসা দিসাগমনীযা ভিক্খূ. বুদ্ধকালে দ্ৱে ৱাৰে ভিক্খূ সন্নিপতন্তি – উপকট্ঠৱস্সূপনাযিককালে চ পৱাৰণকালে চ. উপকট্ঠৱস্সূপনাযিকায দসপি ৱীসতিপি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি ভিক্খূ ৱগ্গা ৱগ্গা কম্মট্ঠানত্থায আগচ্ছন্তি. ভগৱা তেহি সদ্ধিং সম্মোদিত্ৱা কস্মা, ভিক্খৱে, উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায ৱিচৰথাতি পুচ্ছতি. অথ তে ‘‘ভগৱা কম্মট্ঠানত্থং আগতম্হ, কম্মট্ঠানং নো দেথা’’তি যাচন্তি.
সত্থা তেসং চৰিযৱসেন ৰাগচৰিতস্স অসুভকম্মট্ঠানং দেতি. দোসচৰিতস্স মেত্তাকম্মট্ঠানং, মোহচৰিতস্স উদ্দেসো পৰিপুচ্ছা – ‘কালেন ধম্মস্সৱনং, কালেন ধম্মসাকচ্ছা, ইদং তুয্হং সপ্পায’ন্তি আচিক্খতি. ৱিতক্কচৰিতস্স আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং দেতি. সদ্ধাচৰিতস্স পসাদনীযসুত্তন্তে বুদ্ধসুবোধিং ধম্মসুধম্মতং সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ পকাসেতি. ঞাণচৰিতস্স অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তে গম্ভীৰে সুত্তন্তে কথেতি. তে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সচে সপ্পাযং হোতি, তত্থেৱ ৱসন্তি. নো চে হোতি, সপ্পাযং সেনাসনং পুচ্ছিত্ৱা গচ্ছন্তি. তে তত্থ ৱসন্তা তেমাসিকং পটিপদং গহেত্ৱা ঘটেত্ৱা ৱাযমন্তা সোতাপন্নাপি হোন্তি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি অৰহন্তোপি.
ততো ৱুত্থৱস্সা পৱাৰেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘ভগৱা অহং তুম্হাকং সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সোতাপত্তিফলং পত্তো…পে… অহং অগ্গফলং অৰহত্ত’’ন্তি পটিলদ্ধগুণং আৰোচেন্তি. তত্থ ইমে ভিক্খূ উপকট্ঠায ৱস্সূপনাযিকায আগতা. এৱং আগন্ত্ৱা গচ্ছন্তে পন ভিক্খূ ভগৱা অগ্গসাৱকানং সন্তিকং পেসেতি, যথাহ ‘‘অপলোকেথ পন, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে’’তি. ভিক্খূ চ ৱদন্তি ‘‘কিং নু খো মযং, ভন্তে, অপলোকেম সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে’’তি (সং. নি. ৩.২). অথ নে ভগৱা তেসং দস্সনে উয্যোজেসি. ‘‘সেৱথ, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে; ভজথ, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তমোগ্গল্লানে. পণ্ডিতা ভিক্খূ অনুগ্গাহকা সব্ৰহ্মচাৰীনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, জনেতা এৱং সাৰিপুত্তো. সেয্যথাপি জাতস্স আপাদেতা এৱং মোগ্গল্লানো. সাৰিপুত্তো, ভিক্খৱে, সোতাপত্তিফলে ৱিনেতি, মোগ্গল্লানো উত্তমত্থে’’তি (ম. নি. ৩.৩৭১).
তদাপি ভগৱা ইমেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা তেসং ভিক্খূনং আসযং উপপৰিক্খন্তো ‘‘ইমে ভিক্খূ সাৱকৱিনেয্যা’’তি অদ্দস. সাৱকৱিনেয্যা নাম যে বুদ্ধানম্পি ধম্মদেসনায বুজ্ঝন্তি সাৱকানম্পি. বুদ্ধৱিনেয্যা পন সাৱকা বোধেতুং ন সক্কোন্তি. সাৱকৱিনেয্যভাৱং পন এতেসং ঞত্ৱা কতৰস্স ভিক্খুনো দেসনায বুজ্ঝিস্সন্তীতি ওলোকেন্তো সাৰিপুত্তস্সাতি দিস্ৱা থেৰস্স সন্তিকং পেসেসি. থেৰো তে ভিক্খূ পুচ্ছি ‘‘সত্থু সন্তিকং গতত্থ আৱুসো’’তি. ‘‘আম, গতম্হ সত্থাৰা পন অম্হে তুম্হাকং সন্তিকং পেসিতা’’তি. ততো থেৰো ‘‘ইমে ভিক্খূ ময্হং দেসনায বুজ্ঝিস্সন্তি, কীদিসী নু খো তেসং দেসনা ৱট্টতী’’তি চিন্তেন্তো ‘‘ইমে ভিক্খূ সমগ্গাৰামা, সামগ্গিৰসস্স দীপিকা নেসং দেসনা ৱট্টতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা তথাৰূপং দেসনং দেসেতুকামো দসুত্তৰং পৱক্খামীতিআদিমাহ. তত্থ দসধা মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিভত্তোতি দসুত্তৰো, এককতো পট্ঠায যাৱ দসকা গতোতিপি দসুত্তৰো, একেকস্মিং পব্বে দস দস পঞ্হা ৱিসেসিতাতিপি দসুত্তৰো, তং দসুত্তৰং. পৱক্খামীতি কথেস্সামি. ধম্মন্তি সুত্তং. নিব্বানপত্তিযাতি নিব্বানপটিলাভত্থায. দুক্খস্সন্তকিৰিযাযাতি সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স পৰিযন্তকৰণত্থং. সব্বগন্থপ্পমোচনন্তি অভিজ্ঝাকাযগন্থাদীনং সব্বগন্থানং পমোচনং.
ইতি থেৰো দেসনং উচ্চং কৰোন্তো ভিক্খূনং তত্থ পেমং জনেন্তো এৱমেতং উগ্গহেতব্বং পৰিযাপুণিতব্বং ধাৰেতব্বং ৱাচেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি চতূহি পদেহি ৱণ্ণং কথেসি, ‘‘একাযনো অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো’’তিআদিনা নযেন তেসং তেসং সুত্তানং ভগৱা ৱিয.
একধম্মৱণ্ণনা
৩৫১. (ক) তত্থ বহুকাৰোতি বহূপকাৰো.
(খ) ভাৱেতব্বোতি ৱড্ঢেতব্বো.
(গ) পৰিঞ্ঞেয্যোতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিতব্বো.
(ঘ) পহাতব্বোতি পহানানুপস্সনায পজহিতব্বো.
(ঙ) হানভাগিযোতি অপাযগামিপৰিহানায সংৱত্তনকো.
(চ) ৱিসেসভাগিযোতি ৱিসেসগামিৱিসেসায সংৱত্তনকো.
(ছ) দুপ্পটিৱিজ্ঝোতি দুপ্পচ্চক্খকৰো.
(জ) উপ্পাদেতব্বোতি নিপ্ফাদেতব্বো.
(ঝ) অভিঞ্ঞেয্যোতি ঞাতপৰিঞ্ঞায অভিজানিতব্বো.
(ঞ) সচ্ছিকাতব্বোতি পচ্চক্খং কাতব্বো.
এৱং সব্বত্থ মাতিকাসু অত্থো ৱেদিতব্বো. ইতি আযস্মা সাৰিপুত্তো যথা নাম দক্খো ৱেড়ুকাৰো সম্মুখীভূতং ৱেড়ুং ছেত্ৱা নিগ্গণ্ঠিং কত্ৱা দসধা খণ্ডে কত্ৱা একমেকং খণ্ডং হীৰং হীৰং কৰোন্তো ফালেতি, এৱমেৱ তেসং ভিক্খূনং সপ্পাযং দেসনং উপপৰিক্খিত্ৱা দসধা মাতিকং ঠপেত্ৱা একেককোট্ঠাসে একেকপদং ৱিভজন্তো ‘‘কতমো একো ধম্মো বহুকাৰো, অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসূতি’’তিআদিনা নযেন দেসনং ৱিত্থাৰেতুং আৰদ্ধো.
তত্থ অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসূতি সব্বত্থকং উপকাৰকং অপ্পমাদং কথেসি. অযঞ্হি অপ্পমাদো নাম সীলপূৰণে, ইন্দ্ৰিযসংৱৰে, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতায, জাগৰিযানুযোগে, সত্তসু সদ্ধম্মেসু, ৱিপস্সনাগব্ভং গণ্হাপনে, অত্থপটিসম্ভিদাদীসু, সীলক্খন্ধাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধেসু, ঠানাট্ঠানেসু, মহাৱিহাৰসমাপত্তিযং, অৰিযসচ্চেসু, সতিপট্ঠানাদীসু, বোধিপক্খিযেসু, ৱিপস্সনাঞাণাদীসু অট্ঠসু ৱিজ্জাসূতি সব্বেসু অনৱজ্জট্ঠেন কুসলেসু ধম্মেসু বহূপকাৰো.
তেনেৱ নং ভগৱা ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, সত্তা অপদা ৱা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যে কেচি কুসলা ধম্মা, সব্বেতে অপ্পমাদমূলকা অপ্পমাদসমোসৰণা, অপ্পমাদো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১৩৯) নযেন হত্থিপদাদীহি ওপম্মেহি ওপমেন্তো সংযুত্তনিকাযে অপ্পমাদৱগ্গে নানপ্পকাৰং থোমেতি. তং সব্বং একপদেনেৱ সঙ্গহেত্ৱা থেৰো অপ্পমাদো কুসলেসু ধম্মেসূতি আহ. ধম্মপদে অপ্পমাদৱগ্গেনাপিস্স বহূপকাৰতা দীপেতব্বা. অসোকৱত্থুনাপি দীপেতব্বা –
(ক) অসোকৰাজা হি নিগ্ৰোধসামণেৰস্স ‘‘অপ্পমাদো অমতপদ’’ন্তি গাথং সুত্ৱা এৱ ‘‘তিট্ঠ, তাত, ময্হং তযা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং কথিত’’ন্তি সামণেৰে পসীদিত্ৱা চতুৰাসীতিৱিহাৰসহস্সানি কাৰেসি. ইতি থামসম্পন্নেন ভিক্খুনা অপ্পমাদস্স বহূপকাৰতা তীহি পিটকেহি দীপেত্ৱা কথেতব্বা. যংকিঞ্চি সুত্তং ৱা গাথং ৱা অপ্পমাদদীপনত্থং আহৰন্তো ‘‘অট্ঠানে ঠত্ৱা আহৰসি, অতিত্থেন পক্খন্দো’’তি ন ৱত্তব্বো. ধম্মকথিকস্সেৱেত্থ থামো চ বলঞ্চ পমাণং.
(খ) কাযগতাসতীতি আনাপানং চতুইৰিযাপথো সতিসম্পজঞ্ঞং দ্ৱত্তিংসাকাৰো চতুধাতুৱৱত্থানং দস অসুভা নৱ সিৱথিকা চুণ্ণিকমনসিকাৰো কেসাদীসু চত্তাৰি ৰূপজ্ঝানানীতি এত্থ উপ্পন্নসতিযা এতং অধিৱচনং. সাতসহগতাতি ঠপেত্ৱা চতুত্থজ্ঝানং অঞ্ঞত্থ সাতসহগতা হোতি সুখসম্পযুত্তা, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
(গ) সাসৱো উপাদানিযোতি আসৱানঞ্চেৱ উপাদানানঞ্চ পচ্চযভূতো. ইতি তেভূমকধম্মমেৱ নিযমেতি.
(ঘ) অস্মিমানোতি ৰূপাদীসু অস্মীতি মানো.
(ঙ) অযোনিসো মনসিকাৰোতি অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিনা নযেন পৱত্তো উপ্পথমনসিকাৰো.
(চ) ৱিপৰিযাযেন যোনিসো মনসিকাৰো ৱেদিতব্বো.
(ছ) আনন্তৰিকো চেতোসমাধীতি অঞ্ঞত্থ মগ্গানন্তৰং ফলং আনন্তৰিকো চেতোসমাধি নাম. ইধ পন ৱিপস্সনানন্তৰো মগ্গো ৱিপস্সনায ৱা অনন্তৰত্তা অত্তনো ৱা অনন্তৰং ফলদাযকত্তা আনন্তৰিকো চেতোসমাধীতি অধিপ্পেতো.
(জ) অকুপ্পং ঞাণন্তি অঞ্ঞত্থ ফলপঞ্ঞা অকুপ্পঞাণং নাম. ইধ পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞা অধিপ্পেতা.
(ঝ) আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা. অযং একো ধম্মোতি যেন পচ্চযেন তিট্ঠন্তি, অযং একো ধম্মো ঞাতপৰিঞ্ঞায অভিঞ্ঞেয্যো.
(ঞ) অকুপ্পা চেতোৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি.
ইমস্মিং ৱাৰে অভিঞ্ঞায ঞাতপৰিঞ্ঞা কথিতা. পৰিঞ্ঞায তীৰণপৰিঞ্ঞা. পহাতব্বসচ্ছিকাতব্বেহি পহানপৰিঞ্ঞা. দুপ্পটিৱিজ্ঝোতি এত্থ পন মগ্গো কথিতো. সচ্ছিকাতব্বোতি ফলং কথিতং, মগ্গো একস্মিংযেৱ পদে লব্ভতি. ফলং পন অনেকেসুপি লব্ভতিযেৱ.
ভূতাতি সভাৱতো ৱিজ্জমানা. তচ্ছাতি যাথাৱা. তথাতি যথা ৱুত্তা তথাসভাৱা. অৱিতথাতি যথা ৱুত্তা ন তথা ন হোন্তি. অনঞ্ঞথাতি ৱুত্তপ্পকাৰতো ন অঞ্ঞথা. সম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধাতি তথাগতেন বোধিপল্লঙ্কে নিসীদিত্ৱা হেতুনা কাৰণেন সযমেৱ অভিসম্বুদ্ধা ঞাতা ৱিদিতা সচ্ছিকতা. ইমিনা থেৰো ‘‘ইমে ধম্মা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, অহং পন তুম্হাকং ৰঞ্ঞো লেখৱাচকসদিসো’’তি জিনসুত্তং দস্সেন্তো ওকপ্পনং জনেসি.
একধম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দ্ৱেধম্মৱণ্ণনা
৩৫২. (ক) ইমে দ্ৱে ধম্মা বহুকাৰাতি ইমে দ্ৱে সতিসম্পজঞ্ঞা ধম্মা সীলপূৰণাদীসু অপ্পমাদো ৱিয সব্বত্থ উপকাৰকা হিতাৱহা.
(খ) সমথো চ ৱিপস্সনা চাতি ইমে দ্ৱে সঙ্গীতিসুত্তে লোকিযলোকুত্তৰা কথিতা. ইমস্মিং দসুত্তৰসুত্তে পুব্বভাগা কথিতা.
(ছ) সত্তানং সংকিলেসায সত্তানং ৱিসুদ্ধিযাতি অযোনিসো মনসিকাৰো হেতু চেৱ পচ্চযো চ সত্তানং সংকিলেসায, যোনিসো মনসিকাৰো ৱিসুদ্ধিযা. তথা দোৱচস্সতা পাপমিত্ততা সংকিলেসায; সোৱচস্সতা কল্যাণমিত্ততা ৱিসুদ্ধিযা. তথা তীণি অকুসলমূলানি; তীণি কুসলমূলানি. চত্তাৰো যোগা চত্তাৰো ৱিসংযোগা. পঞ্চ চেতোখিলা পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. ছ অগাৰৱা ছ গাৰৱা. সত্ত অসদ্ধম্মা সত্ত সদ্ধম্মা. অট্ঠ কুসীতৱত্থূনি অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি. নৱ আঘাতৱত্থূনি নৱ আঘাতপ্পটিৱিনযা. দস অকুসলকম্মপথা দস কুসলকম্মপথাতি এৱং পভেদা ইমে দ্ৱে ধম্মা দুপ্পটিৱিজ্ঝাতি ৱেদিতব্বা.
(ঝ) সঙ্খতা ধাতূতি পচ্চযেহি কতা পঞ্চক্খন্ধা. অসঙ্খতা ধাতূতি পচ্চযেহি অকতং নিব্বানং.
(ঞ) ৱিজ্জা চ ৱিমুত্তি চাতি এত্থ ৱিজ্জাতি তিস্সো ৱিজ্জা. ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলং.
ইমস্মিং ৱাৰে অভিঞ্ঞাদীনি এককসদিসানেৱ, উপ্পাদেতব্বপদে পন মগ্গো কথিতো, সচ্ছিকাতব্বপদে ফলং.
দ্ৱেধম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
তযোধম্মৱণ্ণনা
৩৫৩. (ছ) কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্মন্তি এত্থ নেক্খম্মন্তি অনাগামিমগ্গো অধিপ্পেতো. সো হি সব্বসো কামানং নিস্সৰণং. ৰূপানং নিস্সৰণং যদিদং আৰুপ্পন্তি এত্থ আৰুপ্পেপি অৰহত্তমগ্গো. পুন উপ্পত্তিনিৱাৰণতো সব্বসো ৰূপানং নিস্সৰণং নাম. নিৰোধো তস্স নিস্সৰণন্তি ইধ অৰহত্তফলং নিৰোধোতি অধিপ্পেতং. অৰহত্তফলেন হি নিব্বানে দিট্ঠে পুন আযতিং সব্বসঙ্খাৰা ন হোন্তীতি অৰহত্তং সঙ্খতনিৰোধস্স পচ্চযত্তা নিৰোধোতি ৱুত্তং.
(জ) অতীতংসে ঞাণন্তি অতীতংসাৰম্মণং ঞাণং ইতৰেসুপি এসেৱ নযো.
ইমস্মিম্পি ৱাৰে অভিঞ্ঞাদযো এককসদিসাৱ. দুপ্পটিৱিজ্ঝপদে পন মগ্গো কথিতো, সচ্ছিকাতব্বে ফলং.
তযোধম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চত্তাৰোধম্মৱণ্ণনা
৩৫৪. (ক) চত্তাৰি চক্কানীতি এত্থ চক্কং নাম দাৰুচক্কং, ৰতনচক্কং, ধম্মচক্কং, ইৰিযাপথচক্কং, সম্পত্তিচক্কন্তি পঞ্চৱিধং. তত্থ ‘‘যং পনিদং সম্ম, ৰথকাৰ, চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং, ছাৰত্তূনেহী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) ইদং দাৰুচক্কং. ‘‘পিতৰা পৱত্তিতং চক্কং অনুপ্পৱত্তেতী’’তি (অ. নি. ৫.১৩২) ইদং ৰতনচক্কং. ‘‘পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (ম. নি. ২.৩৯৯) ইদং ধম্মচক্কং. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) ইদং ইৰিযাপথচক্কং. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং পৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) ইদং সম্পত্তিচক্কং. ইধাপি এতদেৱ অধিপ্পেতং.
পতিৰূপদেসৱাসোতি যত্থ চতস্সো পৰিসা সন্দিস্সন্তি, এৱৰূপে অনুচ্ছৱিকে দেসে ৱাসো. সপ্পুৰিসূপনিস্সযোতি বুদ্ধাদীনং সপ্পুৰিসানং অৱস্সযনং সেৱনং ভজনং. অত্তসম্মাপণিধীতি অত্তনো সম্মা ঠপনং, সচে পন পুব্বে অস্সদ্ধাদীহি সমন্নাগতো হোতি, তানি পহায সদ্ধাদীসু পতিট্ঠাপনং. পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাতি পুব্বে উপচিতকুসলতা. ইদমেৱেত্থ পমাণং. যেন হি ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন কুসলং কতং হোতি, তদেৱ কুসলং তং পুৰিসং পতিৰূপদেসে উপনেতি, সপ্পুৰিসে ভজাপেসি. সো এৱ চ পুগ্গলো অত্তানং সম্মা ঠপেতি. চতূসু আহাৰেসু পঠমো লোকিযোৱ. সেসা পন তযো সঙ্গীতিসুত্তে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা. ইধ পুব্বভাগে লোকিযা.
(চ) কামযোগৱিসংযোগাদযো অনাগামিমগ্গাদিৱসেন ৱেদিতব্বা.
(ছ) হানভাগিযাদীসু পঠমস্স ঝানস্স লাভী কামসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি হানভাগিযো সমাধি. তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিযো সমাধি. ৱিতক্কসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিসেসভাগিযো সমাধি. নিব্বিদাসহগতা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি ৱিৰাগূপসঞ্হিতো নিব্বেধভাগিযো সমাধীতি ইমিনা নযেন সব্বসমাপত্তিযো ৱিত্থাৰেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিসুদ্ধিমগ্গে পনস্স ৱিনিচ্ছযকথা কথিতাৱ.
ইমস্মিম্পি ৱাৰে অভিঞ্ঞাদীনি এককসদিসানেৱ. অভিঞ্ঞাপদে পনেত্থ মগ্গো কথিতো. সচ্ছিকাতব্বপদে ফলং.
চত্তাৰোধম্মৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঞ্চধম্মৱণ্ণনা
৩৫৫. (খ) পীতিফৰণতাদীসু পীতিং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা নাম. সুখং ফৰমানং উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা নাম. পৰেসং চেতো ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপৰিযপঞ্ঞা চেতোফৰণতা নাম. আলোকফৰণে উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফৰণতা নাম. পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণনিমিত্তং নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা, তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা. পৰচিত্তে পঞ্ঞা চেতোফৰণতা, দিব্বচক্খু আলোকফৰণতা. তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৱুট্ঠিতস্স পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণনিমিত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৮০৪).
তত্থ পীতিফৰণতা সুখফৰণতা দ্ৱে পাদা ৱিয. চেতোফৰণতা আলোকফৰণতা দ্ৱে হত্থা ৱিয. অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৱিয. পচ্চৱেক্খণনিমিত্তং সীসং ৱিয. ইতি আযস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰো পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুৰিসং কত্ৱা দস্সেসি.
(জ) অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চে ৱাতিআদীসু অৰহত্তফলসমাধি অধিপ্পেতো. সো হি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো. পুৰিমো পুৰিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৱিপাকো.
কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযো. কামামিসৱট্টামিসলোকামিসানং অভাৱা নিৰামিসো. বুদ্ধাদীহি মহাপুৰিসেহি সেৱিতত্তা অকাপুৰিসসেৱিতো. অঙ্গসন্ততায আৰম্মণসন্ততায সব্বকিলেসদৰথসন্ততায চ সন্তো. অতপ্পনীযট্ঠেন পণীতো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধত্তা কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৱং ৱা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধলদ্ধো. পটিপ্পস্সদ্ধং পটিপ্পস্সদ্ধীতি হি ইদং অত্থতো একং. পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন ৱা অৰহতা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধলদ্ধো. একোদিভাৱেন অধিগতত্তা একোদিভাৱমেৱ ৱা অধিগতত্তা একোদিভাৱাধিগতো. অপ্পগুণসাসৱসমাধি ৱিয সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন চিত্তেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৱাৰেত্ৱা অনধিগতত্তা নসসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো. তঞ্চ সমাধিং সমাপজ্জন্তো ততো ৱা ৱুট্ঠহন্তো সতিৱেপুল্লপত্তত্তা. সতোৱ সমাপজ্জতি সতো ৱুট্ঠহতি. যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন ৱা সতো সমাপজ্জতি সতো ৱুট্ঠহতি. তস্মা যদেত্থ ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি এৱং পচ্চৱেক্খমানস্স পচ্চত্তংযেৱ অপৰপ্পচ্চযং ঞাণং উপ্পজ্জতি, তং একমঙ্গং. এস নযো সেসেসুপি. এৱমিমেহি পঞ্চহি পচ্চৱেক্খণঞাণেহি অযং সমাধি ‘‘পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি ৱুত্তো.
ইমস্মিং ৱাৰে ৱিসেসভাগিযপদে মগ্গো কথিতো. সচ্ছিকাতব্বপদে ফলং. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
ছধম্মৱণ্ণনা
৩৫৬. ছক্কেসু সব্বং উত্তানত্থমেৱ. দুপ্পটিৱিজ্ঝপদে পনেত্থ মগ্গো কথিতো. সেসং পুৰিমসদিসং.
সত্তধম্মৱণ্ণনা
৩৫৭. (ঞ) সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তীতি হেতুনা নযেন ৱিপস্সনাঞাণেন সুদিট্ঠা হোন্তি. কামাতি ৱত্থুকামা চ কিলেসকামা চ, দ্ৱেপি সপৰিড়াহট্ঠেন অঙ্গাৰকাসু ৱিয সুদিট্ঠা হোন্তি. ৱিৱেকনিন্নন্তি নিব্বাননিন্নং. পোণং পব্ভাৰন্তি নিন্নস্সেতং ৱেৱচনং. ব্যন্তীভূতন্তি নিযতিভূতং. নিত্তণ্হন্তি অত্থো. কুতো? সব্বসো আসৱট্ঠানীযেহি ধম্মেহি তেভূমকধম্মেহীতি অত্থো. ইধ ভাৱেতব্বপদে মগ্গো কথিতো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
অট্ঠধম্মৱণ্ণনা
৩৫৮. (ক) আদিব্ৰহ্মচৰিযিকায পঞ্ঞাযাতি সিক্খত্তযসঙ্গহস্স মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিভূতায পুব্বভাগে তৰুণসমথৱিপস্সনাপঞ্ঞায. অট্ঠঙ্গিকস্স ৱা মগ্গস্স আদিভূতায সম্মাদিট্ঠিপঞ্ঞায. তিব্বন্তি বলৱং. হিৰোত্তপ্পন্তি হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. পেমন্তি গেহস্সিতপেমং. গাৰৱোতি গৰুচিত্তভাৱো. গৰুভাৱনীযঞ্হি উপনিস্সায ৱিহৰতো কিলেসা নুপ্পজ্জন্তি ওৱাদানুসাসনিং লভতি. তস্মা তং নিস্সায ৱিহাৰো পঞ্ঞাপটিলাভস্স পচ্চযো হোতি.
(ছ) অক্খণেসু যস্মা পেতা অসুৰানং আৱাহনং গচ্ছন্তি, ৱিৱাহনং গচ্ছন্তি, তস্মা পেত্তিৱিসযেনেৱ অসুৰকাযো গহিতোতি ৱেদিতব্বো.
(জ) অপ্পিচ্ছস্সাতি এত্থ পচ্চযঅপ্পিচ্ছো, অধিগমঅপ্পিচ্ছো, পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো, ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছোতি চত্তাৰো অপ্পিচ্ছা. তত্থ পচ্চযঅপ্পিচ্ছো বহুং দেন্তে অপ্পং গণ্হাতি, অপ্পং দেন্তে অপ্পতৰং ৱা গণ্হাতি, ন ৱা গণ্হাতি, ন অনৱসেসগাহী হোতি. অধিগমঅপ্পিচ্ছো মজ্ঝন্তিকত্থেৰো ৱিয অত্তনো অধিগমং অঞ্ঞেসং জানিতুং ন দেতি. পৰিযত্তিঅপ্পিচ্ছো তেপিটকোপি সমানো ন বহুস্সুতভাৱং জানাপেতুকামো হোতি সাকেততিস্সত্থেৰো ৱিয. ধুতঙ্গঅপ্পিচ্ছো ধুতঙ্গপৰিহৰণভাৱং অঞ্ঞেসং জানিতুং ন দেতি দ্ৱেভাতিকত্থেৰেসু জেট্ঠকত্থেৰো ৱিয. ৱত্থু ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতং. অযং ধম্মোতি এৱং সন্তগুণনিগূহনেন চ পচ্চযপটিগ্গহণে মত্তঞ্ঞুতায চ অপ্পিচ্ছস্স পুগ্গলস্স অযং নৱলোকুত্তৰধম্মো সম্পজ্জতি, নো মহিচ্ছস্স. এৱং সব্বত্থ যোজেতব্বং.
সন্তুট্ঠস্সাতি চতূসু পচ্চযেসু তীহি সন্তোসেহি সন্তুট্ঠস্স. পৱিৱিত্তস্সাতি কাযচিত্তউপধিৱিৱেকেহি ৱিৱিত্তস্স. তত্থ কাযৱিৱেকো নাম গণসঙ্গণিকং ৱিনোদেত্ৱা অট্ঠআৰম্ভৱত্থুৱসেন একীভাৱো. একীভাৱমত্তেন পন কম্মং ন নিপ্ফজ্জতীতি কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, অযং চিত্তৱিৱেকো নাম. সমাপত্তিমত্তেনেৱ কম্মং ন নিপ্ফজ্জতীতি ঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পাপুণাতি, অযং উপধিৱিৱেকো নাম. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কাযৱিৱেকো চ ৱিৱেকট্ঠকাযানং নেক্খম্মাভিৰতানং. চিত্তৱিৱেকো চ পৰিসুদ্ধচিত্তানং পৰমৱোদানপ্পত্তানং. উপধিৱিৱেকো চ নিৰুপধীনং পুগ্গলানং ৱিসঙ্খাৰগতান’’ন্তি (মহানি. ৪৯).
সঙ্গণিকাৰামস্সাতি গণসঙ্গণিকায চেৱ কিলেসসঙ্গণিকায চ ৰতস্স. আৰদ্ধৱীৰিযস্সাতি কাযিকচেতসিকৱীৰিযৱসেন আৰদ্ধৱীৰিযস্স. উপট্ঠিতসতিস্সাতি চতুসতিপট্ঠানৱসেন উপট্ঠিতসতিস্স. সমাহিতস্সাতি একগ্গচিত্তস্স. পঞ্ঞৱতোতি কম্মস্সকতপঞ্ঞায পঞ্ঞৱতো. নিপ্পপঞ্চস্সাতি ৱিগতমানতণ্হাদিট্ঠিপপঞ্চস্স.
ইধ ভাৱেতব্বপদে মগ্গো কথিতো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
নৱধম্মৱণ্ণনা
৩৫৯. (খ) সীলৱিসুদ্ধীতি ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থং চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং. পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি পৰিসুদ্ধভাৱস্স পধানঙ্গং. চিত্তৱিসুদ্ধীতি ৱিপস্সনায পদট্ঠানভূতা অট্ঠ পগুণসমাপত্তিযো. দিট্ঠিৱিসুদ্ধীতি সপচ্চযনামৰূপদস্সনং. কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধীতি পচ্চযাকাৰঞাণং. অদ্ধত্তযেপি হি পচ্চযৱসেনেৱ ধম্মা পৱত্তন্তীতি পস্সতো কঙ্খং ৱিতৰতি. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ওভাসাদযো ন মগ্গো, ৱীথিপ্পটিপন্নং উদযব্বযঞাণং মগ্গোতি এৱং মগ্গামগ্গে ঞাণং. পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৰথৱিনীতে ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা কথিতা, ইধ তৰুণৱিপস্সনা. ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধীতি ৰথৱিনীতে মগ্গো কথিতো, ইধ ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা. এতা পন সত্তপি ৱিসুদ্ধিযো ৱিত্থাৰেন ৱিসুদ্ধিমগ্গে কথিতা. পঞ্ঞাতি অৰহত্তফলপঞ্ঞা. ৱিমুত্তিপি অৰহত্তফলৱিমুত্তিযেৱ.
(ছ) ধাতুনানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ফস্সনানত্তন্তি চক্খাদিধাতুনানত্তং পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদিনানত্তং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ফস্সনানত্তং পটিচ্চাতি চক্খুসম্ফস্সাদিনানত্তং পটিচ্চ. ৱেদনানানত্তন্তি চক্খুসম্ফস্সজাদিৱেদনানানত্তং. সঞ্ঞানানত্তং পটিচ্চাতি কামসঞ্ঞাদিনানত্তং পটিচ্চ. সঙ্কপ্পনানত্তন্তি কামসঙ্কপ্পাদিনানত্তং. সঙ্কপ্পনানত্তং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি ছন্দনানত্তন্তি সঙ্কপ্পনানত্ততায ৰূপে ছন্দো সদ্দে ছন্দোতি এৱং ছন্দনানত্তং উপ্পজ্জতি. পৰিড়াহনানত্তন্তি ছন্দনানত্ততায ৰূপপৰিড়াহো সদ্দপৰিড়াহোতি এৱং পৰিড়াহনানত্তং উপ্পজ্জতি. পৰিযেসনানানত্তন্তি পৰিড়াহনানত্ততায ৰূপপৰিযেসনাদিনানত্তং উপ্পজ্জতি. লাভনানত্তন্তি পৰিযেসনানানত্ততায ৰূপপটিলাভাদিনানত্তং উপ্পজ্জতি.
(জ) সঞ্ঞাসু মৰণসঞ্ঞাতি মৰণানুপস্সনাঞাণে সঞ্ঞা. আহাৰেপটিকূলসঞ্ঞাতি আহাৰং পৰিগ্গণ্হন্তস্স উপ্পন্নসঞ্ঞা. সব্বলোকেঅনভিৰতিসঞ্ঞাতি সব্বস্মিং ৱট্টে উক্কণ্ঠন্তস্স উপ্পন্নসঞ্ঞা. সেসা হেট্ঠা কথিতা এৱ. ইধ বহুকাৰপদে মগ্গো কথিতো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
দসধম্মৱণ্ণনা
৩৬০. (ঝ) নিজ্জৰৱত্থূনীতি নিজ্জৰকাৰণানি. মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতীতি অযং হেট্ঠা ৱিপস্সনাযপি নিজ্জিণ্ণা এৱ পহীনা. কস্মা পুন গহিতাতি অসমুচ্ছিন্নত্তা. ৱিপস্সনায হি কিঞ্চাপি জিণ্ণা, ন পন সমুচ্ছিন্না, মগ্গো পন উপ্পজ্জিত্ৱা তং সমুচ্ছিন্দতি, ন পুন ৱুট্ঠাতুং দেতি. তস্মা পুন গহিতা. এৱং সব্বপদেসু নযো নেতব্বো.
এত্থ চ সম্মাদিট্ঠিপচ্চযা চতুসট্ঠি ধম্মা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. কতমে চতুসট্ঠি? সোতাপত্তিমগ্গক্খণে অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, পগ্গহট্ঠেন ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, অনুস্সৰণট্ঠেন সতিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, অৱিক্খেপট্ঠেন সমাধিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, দস্সনট্ঠেন পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি, ৱিজাননট্ঠেন মনিন্দ্ৰিযং, অভিনন্দনট্ঠেন সোমনস্সিন্দ্ৰিযং, পৱত্তসন্ততিঅধিপতেয্যট্ঠেন জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতি…পে… অৰহত্তফলক্খণে অধিমোক্খট্ঠেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং, পৱত্তসন্ততিঅধিপতেয্যট্ঠেন জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিপূৰেতীতি এৱং চতূসু মগ্গেসু চতূসু ফলেসু অট্ঠ অট্ঠ হুত্ৱা চতুসট্ঠি ধম্মা পাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি. ইধ অভিঞ্ঞেয্যপদে মগ্গো কথিতো. সেসং পুৰিমসদিসমেৱ.
ইধ ঠত্ৱা পঞ্হা সমোধানেতব্বা. দসকে সতং পঞ্হা কথিতা. এককে চ নৱকে চ সতং, দুকে চ অট্ঠকে চ সতং, তিকে চ সত্তকে চ সতং, চতুক্কে চ ছক্কে চ সতং, পঞ্চকে পঞ্ঞাসাতি অড্ঢছট্ঠানি পঞ্হসতানি কথিতানি হোন্তি.
‘‘ইদমৱোচ আযস্মা সাৰিপুত্তো, অত্তমনা তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দু’’ন্তি সাধু, সাধূতি অভিনন্দন্তা সিৰসা সম্পটিচ্ছিংসু. তায চ পন অত্তমনতায ইমমেৱ সুত্তং আৱজ্জমানা পঞ্চসতাপি তে ভিক্খূ সহ পটিসম্ভিদাহি অগ্গফলে অৰহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা দীঘনিকাযট্ঠকথায
দসুত্তৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.